background
logotype

Abu Rayhon Beruniy. Ilmlarning foydasi

Agar olis ­tariximizga nazar solsak, 4 sentyabr dunyo tamadduniga ulkan hissa qo‘shgan benazir qomusiy olimimiz Abu Rayhon Beruniy bobomiz tavallud topgan kun ham hisoblanadi. Shu munosabat bilan buyuk allomaning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston”, “Mas’ud qonuni” va boshqa ko‘plab yirik asarlaridan saralab olingan hikmatlar, rivoyat va qaydlarni gazetxonlar ­e’tiboriga havola qilmoqdamiz.

O‘n ikki ming teriga o‘zilgan kitob

Podshoh Doro ibn Doro xazinasida ­“Abisto” (“Avesto”)ning o‘n ikki ming qoramol terisiga tillo bilan yozilgan bir nusxasi bor edi. Iskandar Maqduniy otashxonalarni vayron qilib, ularga xizmat qiluvchilarni o‘ldirgan vaqtda uni kuydirib yuborgan edi. Shuning uchun o‘sha vaqtdan beri “Abisto”ning beshdan uch qismi (“ya’ni, o‘n sakkiz naski) yo‘qolib ketdi. “Abisto” o‘ttiz nask edi, majusiylar qo‘lida chamasi o‘n ikki nask (qism) qoldi.

Yil va fasllar

Quyoshning burjlar falakidagi harakati ul-kullga (kull — hamma, barcha, butun) qarshi harakat qilib, qaysi nuqta bo‘lsa ham uning harakatining boshlangan joyi, deb faraz etilgan nuqtaga qaytib kelgunicha o‘tgan (muddatda) yil deyiladi. Yil to‘rt fasl — bahor, yoz, kuz, qishni va ularning to‘rt xil tabiatlarini o‘z ichiga olib, qaerdan boshlangan bo‘lsa, shu yerda tamom bo‘ladi.

Suvning sho‘rligini kamaytirish

Agar sho‘r suvli quduqlarga yaxshilab quritilgan mumdan bir necha ratl tashlansa, suvdagi sho‘rlik kamayishi mumkin. Hatto tajribachilar: “Agar mumdan nozik bir idish yasab, dengiz suviga tashlansa, og‘ziga chiqmaydigan bo‘lsa, uning ichiga sizib o‘tgan suv, albatta, shirin bo‘ladi”, deydilar. Chunonchi, kuz va yozda Tinch ko‘liga Nil suvi ko‘p aralashsa, shirin bo‘ladi yoki aksincha, kam aralashsa, juda sho‘r bo‘ladi.

Xushbo‘y suv

Misrda bir tog‘ etagida ibodatxona yaqinida “Pok” deb mashhur bo‘lgan hovuzga tog‘ tagidagi buloqdan shirin, xushbo‘y suv oqib turadi. Qachon biror isqirt, iflos, kir odam unda yuvinsa, suvning ta’mi o‘zgaradi, badhid bo‘ladi. To suvi bo‘shatilib tozalanmaguncha, o‘shanday hid chiqaveradi, tozalansa xushbo‘ylikka qaytadi.

Ochni to‘yg‘az

Xalifa Umar ibn Abdulaziz o‘g‘li Abdullohning ming dirhamga bir qimmatbaho toshni sotib olganini eshitib, o‘g‘liga xat yozibdi: “Menga yetib kelgan xabarga qaraganda, bir uzuk olibsan. Senga nasihatim shu, darhol o‘shani sotib, uning qiymatiga mingta ochning qornini to‘yg‘az. O‘zingga bo‘lsa kumushdan uzuk qildir, uning ko‘zi ham o‘zidan bo‘lsin”. Abdulloh otasi aytganday qilibdi.

Al-fir qo‘rg‘oni haqida

Al-Fir — Xorazm shahrining chekkasidagi loy va xom g‘ishtdan qurilgan qal’a bo‘lib bir-birining ichiga joylashgan va balandlikda bir-biridan qolishmaydigan uch qavat qo‘rg‘on edi. Bu barcha qo‘rg‘onlar tepasida Yamandagi G‘umdon singari podshohlarning qasrlari bor edi.

Qachon maqtanarlibo‘ladi?

Oltin va kumush qadri odamlar orasida tabiiy suvratda emas, balki sun’iy suvratda bo‘ladi. Chunki bu ikkalasi tosh bo‘lib, odamni ochlikdan to‘yg‘aza olmaydi, tashnalikni qondirolmaydi, zararni daf qilolmaydi. Mashaqqatdan saqlay olmaydi. Ovqat sifatida manfaati bo‘lmay, insonni tiklay olmagan va uning turini boqiy qondirolmagan, kiyim bo‘lib odamlarni o‘rab asray olmagan, issiq-sovuq qiyinchiliklardan saqlay olmagan va pana yer sifatida saqlanishga yordam berolmaydigan har bir narsa tabiatan maqtanarli emas. Basharti, maqtovga sazovor bo‘lguday bo‘lsa ham, u tabiiy ravishda maqtalmaydi, balki hayotda zarur bo‘lib, boshqaning ehtiyoji tushadigan narsa uning yordamida bo‘lsa, shundagina maqtaladi.

Ko‘pchilik kishilarning tabiatini pastkash qiladigan yomon xulqdan, haqiqatni ko‘rishga imkon bermaydigan omillardan o‘zni tozalagach, ularning isbot uchun keltirgan so‘z va e’tiqodlarini bir-biriga solishtirish bilan bilinadi. Mana shu aytib o‘tganim haqiqiy maqsadga yetkazuvchi eng yaxshi yo‘l va bunga dog‘ tushiruvchi shak-shubhani yuvib tashlash uchun eng ishonchli yordamchidir. Garchi qattiq urinib, zo‘r mashaqqat cheksak ham, o‘shandan boshqa yo‘l bilan maqsadga erisholmaymiz.

Ilmlarning foydasi ochko‘zlik bilan oltin-kumush to‘plash uchun bo‘lmay, balki u orqali inson uchun zarur narsalarga ega bo‘lishdir.

Suqrotning javobi

Qadimgi yunonlarda teriga yozish odati bo‘lmagan edi. Keltirilishicha, Suqrotdan bu haqda so‘rashganda: “Ilmni tirik kishilar qalblaridan o‘lik qo‘ylarning terlariga ko‘chirmayman”, degan ekan.

Yomonning kasofati

Bir kishi, ittifoqo, o‘zi tanimagan bir guruh bilan hamroh bo‘lib qoldi. Bu kimsalar qaroqchilar bo‘lib, bir qishloqni bosib, xarob qilib qaytayotgan edilar. U kishi o‘g‘rilar bilan birga biroz yo‘l bosgach, qasoskorlar yetib kelib, ularni qo‘lga oldi. Bu kishi garchi o‘g‘rilarga sherik bo‘lmasa ham, ularga qo‘shilgani uchun azobga duchor bo‘ldi.

Nomus

Malika Kleopatra (o‘z o‘lkasiga yopirilib kelayotgan) dushman bo‘lmish Avgust qo‘liga tushib, nomusi poymol bo‘lishidan qo‘rqib, ikkala ko‘kragiga zaharli ilon qo‘ygan ekan. Uning huzuriga kirishganda, u toj kiyib boshi bilan o‘ng qo‘liga suyanganicha o‘tirganmish. Shu ko‘yi dushman qo‘liga tushib sharmanda bo‘lmasdan, obro‘sini saqlab qolgan ekan.

Ilonlar uyqusi

Ozor (mart) oyining o‘rtalarida dengizda yurish yaxshi bo‘ladi, deyishadi. Xuddi shu paytda ilonlar ko‘zlarini ochar, lekin hali sovuq bo‘lgani sababli qimir etmay yotar ekan. Xorazmda ilonlarni yer ostida bir-biriga o‘ralib yotganini ko‘rdim. Ular xuddi shar singari o‘ralib yotar, ko‘pining boshi ko‘rinib ham turardi.

Ma’rifat

Ma’rifatdagi darajalarni bir-biridan ortiq qo‘ymoqchi bo‘lgan kishilar uchun shunday masal to‘qilgan: Qorong‘u kechada shogirdlari bilan yo‘lga chiqqan bir kishi yo‘l ustida tik turgan narsani ko‘rib cho‘chigan va uning nima ekanligini aniqlashni buyurgan. Bir shogird: “Nima ekanligini bilolmayman”, degan, ikkinchisi: “Uni bilishga qudratim ham yetmaydi”, deya to‘g‘risini aytgan. Uchinchisi esa: “Bilishning foydasi yo‘q, chunki tong yorishgach, ma’lum bo‘ladi-qo‘yadi” degan. Demak, uch shogirdning ma’rifati qisqalik qilgan. Birinchisi — ilmsizligi, ikkinchisi — ojizligi, uchinchisi — ishni keyinga surib, ustozlari oldida ojiz ekanliklarini ko‘rsatishgan. Ammo to‘rtinchisi aniq javob bermagan va shubhali narsaga yaqin borib, uning o‘ralashib ketgan qovoq palagi ekanligini ko‘rgan va uni tepib yuborgan. Shunday qilib, shogird o‘zining ma’rifatliligi bilan ustozini xursand etgan ekan.

Nechta kamolot davri mavjud

An-Notiliy shunday degan: “Inson uchun uchta kamolot davri mavjud. Biri — balog‘atga yetishi, ya’ni o‘zi kabi birovning undan bo‘lishi mumkin bo‘ladigan vaqt bo‘lib, ikkinchi yetti yillikning (sobuning) boshidir; ikkinchi “kamolot” tafakkur quvvati bo‘lib, uning aqli quvvatdan fe’lga chiqadigan vaqti, ya’ni oltinchi yetti yillikning boshidir; uchinchi “kamolot” — odam yolg‘iz bo‘lsa, o‘zini, uylangan bo‘lsa oilasini, podshoh bo‘lsa, fuqarosini kutishga yaraydigan vaqti”. An-Notiliy “kamolot” muddatini bir yuz qirq yil degan, ya’ni inson shu yoshgacha yashashi mumkin ekan.

Quloq va ko‘zdan qo‘rqamiz

Jamil al-Azariy deydi: “Xursandchilik manzilida bo‘lsak ham, quloq va ko‘zdan qo‘rqib turamiz”. Chunki ko‘z kuzatuvchi a’zo sanaladi. Quloq sezgisi teshigi rog‘alari esa quloq soladi — undan hech narsa yashirin qolmaydi.

Quyoshning nechta nomi bor?

Hindlar birgina narsani juda ko‘p ism bilan ataydilar. Misol uchun quyoshni olaylik: Aytishlaricha, ular quyoshga mingta nom berganlar. Arablar ham sherni mingtaga yaqin ism bilan ataganlar. Sherning arabcha ismlardan ba’zisi o‘ziga muvofiq, ba’zisi esa uning o‘zgarib turadigan ahvolidan yoki undan sodir bo‘ladigan fe’llardan olingan ismlardir. Bu ham siyosat.

Yorug‘ tosh

Abu Bashar Sayrafiy bir kuni tog‘asinikida qiziq voqeaning guvohi bo‘libdi. Qizil yoqut keltirishibdi. Yoqutning yorug‘ida kechasi kitob o‘qish mumkin ekan. Billur bilan ko‘rilgan xatlar ko‘zga yo‘g‘onlashib, satrlar orasi kengayib ko‘rinibdi. Nima uchun bunday ko‘rinishini oynak haqidagi kitoblar yechib beradi.

Era qanday aniqlanadi?

Agar bir kishi o‘ziga ma’lum bir era orqali boshqa tarixni bilmoqchi bo‘lsa, o‘sha ma’lum erani kunlarga aylantirsin. Buning majmui “asl” deb ataladi. Keyin ikkovi, ya’ni ma’lum va matlub tarixlar boshlanishi o‘rtasidagi (farq)ni olsin! Biz uni “ta’dil” deb ataymiz. Agar ma’lum tarix matlub tarixdan oldin bo‘lsa, asldan ta’dilni kamaytiradi: agar ma’lum tarix matlub tarixdan keyin bo‘lsa, unga ta’dilni qo‘shadi. Buning jami matlub tarix kunlari bo‘ladi. Shu kunlarda o‘sha tarixga tegishli yil miqdoriga taqsim qilsin, bundan chiqqanlar to‘la yillar, qolganlari kunlardir. Bu kunlarni yillar oylariga aylantiriladi va oylarning har biriga biz aytib o‘tgan miqdor — (kunlar)dan keraklisi beriladi. Ana shular qo‘sh qavat “taylason”da tarixlar oralaridagi kunlar bo‘ladi. Yana Xudo bilimdonroqdir.

“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 2012 yil, 36-son

2004-2017 © www.ziyouz.com. Saytda taqdim etilgan elektron manbalardan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, chop etish, ko‘paytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.

.