www.ziyouz.com kutubxonasi taqdim etadi

O‘ZBEKISTON FANLAR AKADEMIYASI

ABU RAYHON BERUNIY NOMIDAGI SHARQSHUNOSLIK INSTITUTI

A. IRISOV

ABU ALI IBN SINO

HAYOTI VA IJODIY

MEROSI

TOSHKENT

O‘ZBEKISTON «FAN»NASHRIYOTI

1980

Qo‘lingizdagi kitob o‘rta osiyolik buyuk entsiklopedist olim va faylasuf Abu Ali ibn Sino hayoti va ijodiga bag‘ishlangan. Kitobda olimning tarjimai holi, tibbiyot, tabiatshunoslik, adabiyot, falsafa kabi fanlarga oid merosi hamda jahon fani va madaniyatida uning tutgan o‘rni haqida hikoya qilinadi.

Kitob sharqshunos, adabiyotshunos va fan tarixi masalalari hamda, umuman, Ibn Sino ijodi bilan qiziqqanlarga mo‘ljallangan.

Mas’ul muharrir

O‘zSSR Fanlar akademiyasi muxbir a’zosi

M. M. XAYRULLAYEV

KIRISH SO‘Z O‘RNIDA

Xalqimizning o‘tmishda yaratgan madaniy merosini chuqur o‘rganish, madaniyatimiz tarixini ilmiy asosda har tomonlama yoritib berish hozirda jahon madaniyatining taraqqiyot yo‘lini to‘g‘ri tushunishda, har bir xalqning bu madaniyat xazinasiga qo‘shgan hissasini aniqlashda xalqlarning ma’naviy qobiliyati, madaniy imkoniyati jihatidan bir-biriga qarama-qarshi qo‘yishga uringan, Sharq xalqlarini kamsitishga harakat qilib kelgan burjua ideologlarini fosh etishda muhim ahamiyatga egadir. Shu bilan birga, ma’naviy merosni, jumladan, o‘tmishdagi ilg‘or mutafakkirlarning g‘oyaviy dunyosi, ularning madaniyat tarixiga qo‘shgan ulkan ulushini ilmiy yoritish ma’naviy boyliklarning chuqur tarixiy ildizga ega ekanligini, ularning mustahkam tarixiy fundamentga asoslanganini, rivojlangan sotsializm yutuqlari asrlar davomida xayol bo‘lib kelgan xalq maqsadlarining ro‘yobga chiqqanligini isbotlashda ham zo‘r qimmat kasb etadi.

Bu jihatdan ayniqsa, madaniy taraqqiyotga ulkan hissa qo‘sha olgan buyuk shaxslarning ma’naviy dunyosi, fikriy intilishi, maqsadini to‘g‘ri ilmiy asosda talqin etish muhim rol o‘ynaydi, chunki ular ijodida ma’lum bir davrning yutug‘i, zamonaning, katta bir guruhning o‘yi, fikri-zikri o‘z ifodasini topgan bo‘ladi.

Ibn Sino ilm-madaniyat xazinasiga ulkan hissa qo‘sha olgan shunday siymolardan edi. U haqiqatda ham katta bir davrning — o‘rta asr madaniyati rivojining yutuqlarini o‘z ijodida mujassam eta oldi. Biz haqiqatda ham uning asarlari orqali feodalizm qo‘lga kirita olgan barcha ilmlar mundarijasi va boyligi, bu davr dunyoqarashi, ma’naviy hayotining barcha masalalari, g‘oyaviy problemalari bilan to‘la-to‘kis tanisha olamiz.

Ziddiyatlarga to‘la, qarama-qarshi maqsadlarni keskin g‘oyaviy kurash, o‘zaro zid ilmiy maktablarning cheksiz munozarasi, to‘xtovsiz harbiy xurujlar, uzluksiz feodal to‘qnashuvlarini o‘zida jamlagan davr taqdiri Ibn Sino taqdirida o‘ziga xos shaklda aks etdi.

Ibn Sino o‘z bilimi, talanti tufayli yigitlik chog‘idayoq obro‘-e’tibor qozondi, shu tufayli yana quvg‘inda, qochoqlikda yurishga majbur bo‘ldi. U vazirlik martabasini ham, qamoqxona azobini ham tatidi. U shahardan-shaharga, saroydan-saroyga ko‘chib umr bo‘yi o‘ziga qo‘noq, o‘z ilmiy mashg‘ulotiga imkon qidirishga, qo‘noq topganda hokimlarning rayiga qarab ish tutishga majbur etildi. Zo‘r, tengi yo‘q tabib sifatida dong qozondi, necha-necha odamlarni darddan forig‘ etdi, lekin o‘z dardini davolashga vaqt va imkon topa olmadi. U buyuk iste’dod egasi edi, zehni tez, mulohazasi chuqur, mantiqi zo‘r, fikri o‘tkir, xotirasi nihoyatda mustahkam, ko‘rgan-bilgan, o‘qigan narsasini birinchi marotabadayoq bir umrga eslab qolish va shu xotira xazinasidan istagan paytida istagancha foydalana olishdek ajoyib qobiliyatga ega edi.

Buning ustiga nihoyatda kishini hayratda qoldiradigan darajada mehnatkash va mehnatsevar, ilmga, mutolaaga berilgan, o‘z bilganini boshqalarga bildirishga tayyor turgan, ilmda saxiy, mustahkam irodaga ega bo‘lgan, yuqori didli, g‘ururli inson, tarixda kam uchraydiganajoyib shaxslardan edi.

Bu shaxsning ichki ma’naviy dunyosi, o‘sha Sharq ilk o‘rta asri jamiyati ma’naviy olamining eng ilg‘or tendentsiyalarini o‘zida mo‘jassam etgan edi. Lekin uning dunyoqarashida ham, ma’naviy va intellektual intilishlarida ham, butun hayotida ham asosiy kuch ilmfan rivojiga, insonlarning salomatligi, ma’rifatli, baxt-saodatli bo‘lishiga, insoniy munosabatlarni yaxshilashga xizmat qilish bo‘ldi. Ibn Sino merosining asosiy qimmat va qudrati uning keng va kuchli gumanistik mazmunidir.

Ibn Sino bilish metodining asosiy mazmuni mantiq asosida, tajriba, kuzatish asosida bilishning aqidachilik, ko‘r-ko‘rona ishonishdan ustunligini ko‘rsatish bo‘ldi. Ibn Sino. insonning ma’naviy salomatligi, inson tanasi va ruhining sofligi, insoniy qobiliyatlarning cheksiz rivoji, odamlarning ma’rifatli, o‘zaro inoq, mehribon bo‘lishi, bir maqsad, ma’naviy ravnaq, ilmni taraqqiy ettirish yo‘lida birlashuvi haqida ajoyib fikrlarni olg‘a surdi.

Bu jihatdan Ibn Sino ko‘p masalalarda o‘z davridan anchagina ilgarilab keta oldi. Uning ko‘p ilmiy farazlari fanning so‘ng rivoji bilan isbotlandi, ko‘p fikrlari so‘ng taraqqiyot jarayonida ro‘yobga chiqdi.

Ibn Sino O‘rta Osiyo xalqlarining buyuk farzandi, u o‘z faoliyati, asarlari bilan birinchi navbatda o‘z xalqini ulug‘ladi, uning obro‘siga obro‘ qo‘shdi.

U o‘z ilmi, merosi bilan o‘rta asr Sharqining ilmiy-madaniy qudratini, imkonini namoyon qildi. Butun insoniyat madaniyatining rivojiga ulkan ulush kirita oldi.

Ibn Sino nomi ko‘p asrlar davomida Sharqda ham, G‘arbda ham, qomusiylik, o‘tkir ilmiy aqlning ramzi sifatida bayroq bo‘lib keldi. U o‘z merosi bilan ko‘p avlodlarni ma’rifatdan bahramand qildi, insonga mehr-muhabbat qo‘yishga chorlab turdi. Ibn Sino jahon madaniyatining buyuk siymosi, sof, o‘chmas va yorqin sahifasi, insoniyat uchun xizmat qilgan buyuk gumanist olimdir.

Ibn Sinoning hayot yo‘li va ijodiy merosini yoritishda sovet olimlari so‘nggi yillarda anchagina ishlarni amalga oshirdilar. Uning tarjimai holi, ilmning ayrim sohalariga qo‘shgan hissasi turli kitoblar, risolalar va maqolalarda yoritildi.

Abdusodiq Irisovning buyuk mutafakkirning 1000 yillik yubileyi munosabati bilan tayyorlangan va o‘quvchilar hukmiga havola etilayotgan bu kitobi sovet va chet el adabiyotlari va manbalari asosida olib borilgan ko‘p yillik tadqiqotning natijasi; qamrab olingan masalalar, ularning yoritilishi, mazmuni, foydalanilgan manbalari jihatidan Ibn Sinonint hayoti va merosi to‘g‘risidagi sovet sharqshunosligida hozirda mavjud bo‘lgan kitoblar ichida eng mukammali va to‘lig‘idir.

Unda Ibn Sino tarjimai holi, ulkan merosiga oid juda ko‘p bizga noaniq va noma’lum bo‘lgan masalalar, ko‘p faktlar, manbalar izchil va sistemali ravishda ilmiy asosda yoritib berilgan.

Muallif Ibn Sinoning hayot yo‘lini so‘nggi daqiqalariga qadar birma-bir kuzatishga, bu sohadagi ayrim taxmin, shubhalarni hal etishga, ular to‘g‘risida o‘z mulohazasini aytishga harakat qiladi, uning ulkan merosini turli sahifalarga ajratgan holda, ularni, xususan, meditsina, tabiatshunoslik, filosofiya, filologiya va badiiy adabiyot masalalariga bag‘ishlangan asarlarini birma-bir ko‘rsatib o‘tadi, ular haqida konkret ma’lumotlar — asarning yozilishi, uning qanday qo‘lyozma va variantlarda mavjudligi, nashri, tarjimasi kabilar to‘g‘risida qimmatli faktlar keltiradi.

Bu jihatdan A. Irisovning kitobi Ibn Sino merosi, asarlarini o‘rganuvchilar uchun ilmiy jihatdan puxta va ma’lumotga boy ishonchli manba bo‘la oladi.

M. M. XAYRULLAYEV.

MUQADDIMA

Abu Ali ibn Sino o‘rta asrda yetishgan buyuk alloma, entsiklopedist olim edi. U falsafa, meditsina, astronomiya, zoologiya, botanika, geologiya, muzika, psixologiya, etika, logika, tilshunoslik, adabiyot kabi sohalarga bag‘ishlab asarlar yozdi.

Ibn Sino buyuk faylasuf edi, u bu sohaga ko‘p asarlar bag‘ishladi; falsafa tarixida ulug‘vor shohsupaga ko‘tarildi, o‘zidan keyingi falsafiy va ijtimoiy fikrlar rivojiga unumli ta’sir ko‘rsatdi.

Ibn Sino buyuk tabib edi. U o‘zidan oldingi tibbiyot merosini o‘zlashtirish, jahon meditsinasida necha asrlar qo‘llanma bo‘lib kelgan asar yaratdi. Bu asarni XI asrda yaratilgan meditsina entsiklopediyasi desa bo‘ladi. Zero, u muallifning ko‘p yillar olib borgan ilmiy va amaliy ishlarining natijasi edi. Jahon meditsina tarixida eng ko‘p qo‘llangan va kitob bosish texnikasi kashf etilgach, dastlab bosilgan asarlardan biri «Qonun» bo‘ldi. Allomaning bu boradagi qarashlari hozirgi vaqtda ham iste’moldan chiqqan emas, ayniqsa, uning dorivor o‘simliklar haqida yozib qoldirgan fikrlari, xalq meditsinasida har tomonlama foydalanish ustida ish olib borilayotgan bir vaqtda, katta ahamiyat kasb etadi. Uning tabobatdagi ko‘p qarashlarini hozirgi medik olimlarimiz o‘rganmoqda va ulardan foydalanmoqda. Bunga yaqqol shohid sifatida shu narsani keltirish kifoya: Ibn Sinoning «Tib qonunlari»ning ikkinchi nashriga Butunittifoq obunasi e’lon qilinganda sal vaqtning o‘zidayoq obunachilar soni ellik mingdan oshib ketgan. Bu hol Ibn Sino merosiga bo‘lgan qiziqish naqadar oshganligidan va xalq o‘rtasida uning obro‘si naqadar ulug‘vor ekanligidan dalolat beradi. Ibn Sino fanning qaysi tarmog‘ida ko‘proq ijod qilgan bo‘lsa, bu yerda, asosan, o‘sha sohalarga to‘xtab o‘tamiz. Chunonchi, allomaning tibbiyotdagi merosi, tabiatshunoslik, matematika, falsafa, adabiyot sohalaridagi merosi qalamga olindi. Lekin allomamiz ijod doirasi bu mavzulardan ancha keng bo‘lib, bulardan tashqari, u yana bir necha sohalarda ham asarlar ta’lif qilgan edi. Shunday sohalardan biriga tilshunoslikka oid asarlari kiradi. Masalan, Ibn Sinoning fonetikaga oid asari bizgacha yetib kelgan. Ammo bu asar kichik risolalar qatoriga kiradi. Bu sohada uning eng yirik asari o‘n jildlik «Lison al-arab» («Arab tili») edi. Lekin Ibn Sinoning bu yirik asari bizgacha yetib kelmaganligi uchun bu haqda biror narsa deyishga ojizmiz. Shu bilan birga, u huquq — yurisprudentsiya sohasida ham asarlar yozgan, bu asarlar ham bizgacha yetib kelmaganligi uchun bu haqda mulohaza yuritolmadik.

Ibn Sino ilmiy merosini bayon etganimizda allomaning bu boradagi ta’liflari va ularning qisqa mundarijalari bilats ko‘pchilikni umumiy tarzda tanishtirib o‘tishga harakat qildik. Zero, Abu Alining bu sohada qanchalik iqtidor egasi ekanligi bu fan ahligagina ayon, xolos. Har bir soha egasi asar mundarijasidan Abu Ali o‘zidan oldingilarga qaraganda fanning u yoki bu sohasini qanchalik taraqqiy ettira olganini payqab olishi va zaruratga qarab chuqurroq shug‘ullanishi mumkin. Bu holda kitobda keltirilgan ma’lumot kitobxonda yo bo‘lmasa ma’lum soha mutaxassisida umumiy tasavvur hosil qiladi.

Ibn Sino ijodini ko‘p chet el mualliflari ham qalamga olganlar, ular ko‘pincha allomaga faylasuf sifatida yondashganlar, chunki Abu Ali bu sohaning yetakchi hakimlaridan bo‘lgan edi, Uning asarlari arab tilida yozilganligi uchun Ibn Sinoni chet el olimlari arab faylasufi deb ataydilar, bunga allomaning arab tilidagi kitoblarini misol qilib oladilar. Chunki Ibn Sino davrida musulmon Sharqida arab tili ilmiy til hisoblanar, bu tilda asar yozish odat tusiga kirgan edi. Hatto hozir Ibn Sinoga nisbat beriladigan she’rlarning ko‘pchiligi ham arab tilida yozilgan edi. Tarixiy zarurat taqozosi bilan u hozirgi Eronning ba’zi shaharlarida yashagan va shu yerda vafot etganligi uchun ular Abu Alini o‘z olimlari deb ataydilar.

Ibn Sinoning otasi asli Balxdan bo‘lgani uchun afg‘onlar uni o‘z xalqidan deb biladilar. Chunki Balx hozirgi Afg‘oniston territoriyasiga kiradi. Buxoro ham, Balx ham u davrlarda Somoniylar davlatiga qarar edi. Shuning uchun balxlik bir kishining Buxoroga kelib, bu yerdagi bir qizga uylanishi va shu yerda qolib ketishi ajablanarli emas edi. Xullas, har bir millat vakili allomaning o‘z xalqiga to‘g‘ri keladigan, o‘z tomoniga oqishi mumkin bo‘lgan biror «o‘zan oqavasi»ni burib, o‘z isbotlariga dalil qilib keltirganlar va Ibn Sinoni o‘zlariga nisbat berganlar. Lekin ularning hammasi uni Buxoroda tug‘ilgani va shu yerda ta’lim olib yetishganini qayd etmay o‘tolmadilar, chunki Ibn Sino

o‘z davrida Yaqin va Urta Sharq xalqlari ijtimoiy fikri taraqqiyotida katta rol o‘ynagan edi, zero, u jahon ahamiyatiga molik bo‘lgan buyuk alloma edi. U o‘zini Yer kurrasining farzandi deb bildi, ahvol taqozosiga ko‘ra, u bir o‘lkadan ikkinchisiga ko‘chib yurdi, ammo u bu yerlarda hech begonasiramadi, hamma yerda ilm ah-li bilan hamdard bo‘ldi, odamlarga ko‘mak, dardmandga shifr berdi. U o‘z ijodini tom ma’nosi bilan Inson degan ulug‘ zotga bag‘ishladi. Shuning uchun ham uning butun merosi insoniyat mulkiga aylanib qoldi.

Ibn Sino Urta Osiyoda yetishgan donishmand edi. O‘rta asrda u shu yerlarda rivoj topgan ilm-ma’rifat asosida olim bo‘lib yetildi, kamolotga erishdi. U o‘z asarlarida doimo Movarounnahr, Buxoroni eslab, «bizning yurtimiz», deb yozadi. Bu borada yangi so‘z qo‘shgandan olimlarimizning bizdan oldin aytgan fikrlarini keltirish o‘rinli. Chunonchi, yirik sovet arabshunosi akademik I. Yu. Krachkovskiy shunday degan edi: «Bizning arabshunosligimiz shuni unutmasligi kerakki, arab tilida asar yozgan juda ko‘p yirik madaniyat arboblari hozir Sovet Ittifoqi tarkibiga kiradigan mamlakatlarda yetildi. Bunga O‘rta Osiyoda yetishgan faylasuflardan Forobiy, Ibn Sino, ajoyib matematik, astronom, mineralog xevalik Beruniyning o‘zi ham kifoya qilarlidir». Boshqa yirik sharqshunos olim Ye. E. Bertels shunday deydi: «O‘ninchi asrda Buxoroda arab tilini mukammal bilish ilm ahli uchun zaruriy edi. Lekin shunisi ham tushunarliki, masalan olganimizda, hech kim buyuk ingliz olimi Isaak Nyuton o‘z asarlarini lotin tilida yozgani uchun uni rimlik olim deb atamaydi, xuddi shunga o‘xshash o‘z asarlarini arab tilida yozgan Sharq mutafakkirlari ham hech qachon arab bo‘lib qolmaydilar».

Bu yerda shuni ham aytib o‘tish kerakki, Ibn Sino ko‘p asarlarini yor-do‘st, ahli ilm, fazlu karam sohiblari iltimosiga ko‘ra yozgan. Ba’zi asarlar maxsus, ma’lum kishilar uchungina yozib berilgan. Chunonchi, uning ilk falsafiy asari «Hadiyat ar rais» («Ar-rais — Ibn Sino hadiyasi»)ni muallif Somoniylar amiri Nuh ibn Mansurga (976 — 997) atab yozgan, do‘sti Abul-Hasan al-Arudiyga atab «al-Majmu’» («To‘plam»)ni, yana ritorika, She’riyatga oid ham asar yozib bergan. Xorazmlik do‘sti Abu Bakr al-Barqiy (al-Baraqiy) iltimosiga ko‘ra «Hosil va mahsul» (yigirma jild), «Kitob al-birr va al-ism» («Sahovat va jinoyat») ikqi jildlik kitobini yozgan, yirik olim va xorazmshoh vaziri as-Sahliyga esa mantiqqa oid dostoni «Urjuzat fil-mantiq»ni yozgan!; Uni «Qasidat al-muzdavija» deb ham yozishadi; yana unga bir necha risolalar ham yozib bergan. Jurjonda do‘sti va uning ilmiy ish, qilishiga sharoit yaratib bergan Abu Muhammad ash-Sheroziyga «Kitob al-mabda va al-maod» («Narsalarning boshlanishi va asliga qaytishi haqida kitob»), «Kitob al-arsod al-kulliya» («Umumiy kuzatish kitobi»)larni yozib bergan. Sadoqatli shogirdi va do‘sti al-Juzjoniyning iltimosi bilan «al-Muxtasar al-avsat fil-mantiq» («O‘rtacha qisqa mantiq»), «af-Shifo»ni yozgan. Ukasi Mahmud iltimosiga ko‘ra, Faradjon qal’asida mahbuslikda yotganida «al-Hidoya», shogirdi Ibn Zayloga esa «Ta’liq al-mantiq», «Hayy ibn Yaqzon» asarini yozib bergan. «Donishnoma»ni Isfahon amiri Alouddavlaga yozib bergan, tilshunos Abu Mansur Jabbonga piching qilib «Lison ul-arab» (o‘n jild)ni yozgan, do‘sti ash-Sharif Sa’id Abul-Husayn Ali ibn Abul-Husayn, al-Hasayniyga «al-Adviya al-qalbiya» («Yurak dorilari»)ni yozgan. Shogirdi al-Ma’sumiyga esa «Risolat al-ishq»ni, ustozi va do‘sti Abu Sahl Masihiyga esa «Risola az-zoviya» («Burchaklar haqida risola») asarini, Jurjon amiri Qobus ibn Vushmagir (978—1012) qizi Zarrin Gesuga Jurjon uzunlamasi haqida kitob yozib bergan. Xullas, Abu Alining ko‘p kitoblari mana shunday munosabatlar bilan yozib qolingan. Shu bilan birga, Ibn Sinoning yana bir qancha olimlar bilan yozishmalari, chunonchi, Beruniy, Abu Said Abul-Xayr, Abdullo al-Barqiylar bilan savol-javoblari ham shunday munosabatlar bilan yozilib qolgan bo‘lishi mumkin. Xullas, Ibn Sino asarlari yozilishida uning muhitidagi olimlar doirasining roli ham katta bo‘lganligi, shubhasiz.

* * *

Ibn Sino hayoti haqida manbalar. Abu Ali ibn Sinoning o‘zi yozgan tarjimai holi bizgacha yetib kelgan. Ibn Sino bu yerda o‘z ahvoli, ota-onasi, ustozlari, qilgan ta’liflari, Buxoro, Xorazm va boshqa yurtlarda kechgan hayoti haqida va hatto al-Juzjoniy bilan tanishgungacha bo‘lgan davrni (1012) o‘ziga qamrab olgan tarjimai holini yozib qoldirgan. Shuning uchun ham Ibn Sino haqidagi dastlabki ma’lumot uning mana shu tarjimai holidan olingan va deyarli barcha mualliflar ham shunga havola qilib fikr yuritganlar.

Ibn Sino hayotiga oid yana shunday qimmatli manbalardan biri u bilan keyingi yigirma besh yil birga bo‘lgan, uning sadoqatli shogirdi va do‘sti Abu Ubayd Abdulvohid al-Juzjoniy yozib qoldirgan tarjimai holdir. Bu ikki tarjimai hol bir asar sifatida doimo bir qo‘lyozma ichida ketma-ket keladi. Bunda al-Juzjoniy ustozi haqida esdaliklar sifatida o‘z bilganlarini yozadi. Bu tarjimai hol Abu Alining 1012 yildan keyingi hayotini qamrab oladi. Buni al-Juzjoniy Ibn Sino vafotidan so‘ng yozgan.

Shu bilan birga, u Ibn Sinoning ko‘p jildlik yirik asari «ash-Shifo»ni tartibga tushirib, unga qisqa muqaddima ham yozgan, unda Ibn Sino tarjimai holiga ba’zi ma’lumotlar qo‘shadi va ustozi tarjimai holini birmuncha to‘ldiradi. Al-Juzjoniy yozgan bu muqaddima «ash-Shifo» mantiq bo‘limining birinchi kitobi — «Kirish» qismida berilgan.

Abu Ubayd al-Juzjoniy bu muqaddimani Ibn Sino hayot chog‘ida yozgan ko‘rinadi. Buni uning o‘sha muqaddimadagi «Xudo um-rini uzun qilgur Shayx ar-Rais Abu Ali» deyilgan iborasidan ham bilsa bo‘ladi. Ibn Sino haqida bizgacha yetib kelgan mana shu manbalar allomadan qolgan birdan-bir nodir ma’lumotlar hisoblavadi. Ibn Sino tarjimai holi haqida qalam tebratgan o‘rta asr olimlarining hammasi mana shu ikki tarjimai holga suyanib fikr yuritganlar, natijada Ibl Sino va al-Juzjoniy yozgan bu tarjimai hol hozirgacha alloma haqida yozilgan asarlarga ma’lumot manbai hisoblangan. Biz ham bu ma’lumotlarga tayanib fikr yuritamiz.

Ibn Sinoning bu tarjimai holidan o‘rta asr mualliflaridan yana biri Zahiruddun al-Bayhaqiy (1100—1170) to‘la foydala-nib, o‘zlashtirgan holda o‘z iborasi bilan keltirgan. U «Tarix hukamo al-islom» asarida Ibn Sino tarjimai holini batafsil keltirgan. Al-Bayhaqiy Ibn Sino tarjimai holini o‘z tilidan yozadi, ko‘p o‘rinlariga qo‘shimchalar kiritadi. Ibn Sino tarjimai holida onasining ismi yo‘q. Bayhaqiy bo‘lsa Ibn Sino onasi ismini «Sitora» deb yozadi, Ibn Sino tarjimai holida u o‘zi haqida gapirib «keyin ukam tug‘ildi», degan ibora bo‘lsa, al-Bayhaqiy «keyin ukasi Mahmud tug‘ildi», deb aniqlik kiritadi.

Al-Juzjoniy yozgan Ibn Sino tarjimai holida, «Har kuni kechasi Abu Ali uyida tolibi ilmlar yig‘ilar edilar. Men «ash-Shifo»ni o‘qirdim, mendan boshqalar navbat bilan «al-Qonun»ni o‘qirdilar», deyilgan bo‘lsa al-Bayhaqiyda: «Har kuni kechasi Abu Ali uyida tolibi ilmlar yig‘ilar, shogirdlar navbati bilan undan dars olar, Abu Ubaydning navbati kelsa «ash-Shifo kitobi»ni o‘qir, al-Ma’sumiyning navbati kelsa «al-Qonun»ni o‘qir, Ibn Zayloga navbat kelsa «al-Ishorot»ni o‘qir, Bahmanyorning navbati kelsa, «al-Hosil va al-mahsul» kitobini o‘qir edi», deyilgan. Al-Bayhaqiy ba’zi voqealar yilini ham beribketadi. Masalan, Ibn Sino otasining vafoti 1002 yili yuz berganini faqat al-Bayhaqiydagina ko‘ramiz.

Abu Ali ibn Sino hayotp haqida bizga ma’lumot qoldirgan o‘rta asr mualliflaridan yana biri Ibn Xallikon (1211 — 1282)-dir. Uning «Vafoyot al-a’yon va anbo abno az-zamon» («Ulug‘lar vafotlari va zamon o‘g‘lonlari haqida xabarlar»)14 asarida Ibn Sino haqida ham ma’lumot berilgan.

: Ibn Sino tarjimai holini o‘rta asr arabiynavis muallifla-ri o‘z asarlariga kiritganlar. Shunday mualliflardan biri Ja-moluddin ibn al-Qiftiydir

(1172—1248). Ibn al-Qiftiy o‘zining «Tarix al-hukamo» («Hakimlar tarixi»)asarida Ibn Sino va al-Juzjoniy yozgan tarjimai holni keltirshi bilan kifoyalangan, o‘zidan so‘z qo‘shmagan.

Ibn Sinoning o‘zi va shogirdi yozgan tarjimai hol matnini boshqa arabiynavis olim, Ibn Abi Usaybia (1203—1270) o‘zining «Uyun al-anbo fi tabaqot al-atibbo» («Tabiblar darajasini belgilash uchun xabarlar bulog‘i») deb atalgan asarida keltirgan. Ammo Ibn Sino hayogi va ijodiga Ibn Abi Usaybiy ko‘proq joy ajratgan. U Ibn Sino va al-Juzjoniy yozgan tarjimai holdan tashqarn allomaning arab tilida yozilgan anchagina she’rlarini ham keltirgan. Ibn Abi Usaybia olim tarjimai holi va ta’liflari haqida o‘ziga ma’lum bo‘lgan ma’lumotlarni kel-tirgan.

Ibn Sino tarjimai holi bu kabi asarlar va ular asosida so‘nggi asrlarda yozilgan va nashr etilgan kitoblar orqali davrimizgacha yetib kelgan. Bu xil asarlarda, albatta, bu tarjimai holdan tashqari ham Ibn Sino haqida juda ko‘p qimmatli ma’-lumotlar saqlanadi. Bu xususda XIX asr oxirida Tehronda chop etilgan ikki jildlik «Nomai donishvaron» kitobida ham Ibn Sino tarjimai holi va ijodi haqida ma’lumotlar berilgan.

Undan tashqari, Ibn Sino asarlarida tarjimai holga aloqador bo‘lgan ba’zi ma’lumotlar uchraydi, bular muallif tarjimai holini yanada to‘ldiradi.

* * *

Ibn Sino davrini bayon etishda Ibn al-Asir (vafoti 1234)ning «Kitob al-komil fit-tarix» («Tarixiy solnomalar haqida mukammal kitob») asari ham muhim manbalardan biri hisoblanadi. Unda Ibn Sino haqida ma’lumot oz uchrasada, u yashagan o‘lkalardagi ahvol, amirlarning o‘zaro kurashlarini bayon etadi. Nar-shaxiyning «Buxoro tarixi» asari bu o‘lka haqida eng dastlab bitilgan asarlar qatoriga kiradi. Shu jihatdan bu kitob ham Ibn Sino davrigacha bo‘lgan ahvol tarixini o‘rganish uchun muhim manbalardan sanaladi.

Ibn Sino davri tarixiy muhiti haqida V. V. Bartold yirik asarlar yozgan. Bu to‘g‘rida V. V. Bartoldning «Mongollar istilosi davrida Turkiston», «Urta Osiyo tarixining ba’zi masa-lalariga doir ishlar», «Islom tarixi va arab xalifaligiga oid ishlar». «Tarixiy geografiya va Eron tarixiga oid ishlar»ni ko‘rsatib o‘tish mumkin. Bu asarlar Ibn Sino davrini o‘rganuvchilar uchun qimmatli ma’lumotlar beradi. Yirik sovet olimi A. Yu. Yakubovskiy ham Ibn Sino davri bilan shug‘ullangan. Bu xususda olimning Ibn Sino haqida yozgan maqolalari diqqatga sazovordir.

Ibn Sino yashagan o‘lkalardan Jurjon, Eron tarixi borasida va bu yerlarda mavjud bo‘lgan kichik amirlik hamda ularning o‘zaro olib borgan kurashlari haqida N. V. Pigulevskaya, A. Yu. Yakubovskiy, I. P. Petrushevskiy, L. V. Stroeva, A. M. Belenitskiylarning «Qadimgi davrdan to XVIII asr oxirigacha bo‘lgan Eron tarixi» asari hamda olimlar kollektivi yaratgan «Eron tarixi» kitoblari diqqatga sazovordir.

Ibn Sino ilmiy merosi ko‘p mamlakatlarda o‘rganilmoqda. Bular haqida ma’lumot olmoqchi bo‘lganlar Ibn Sino asarlariga bag‘ishlangan bibliografik kitoblarga murojaat qilishlari mumkin. Chunki bu masala unday kitoblarda mufassal bayon etilgan bo‘ladi. Ammo allomaning aksar asarlari arab tilida yozilganligi va bu asarlar arab mamlakatlarida nashr etilganligi uchun o‘quvchi va mutolaachilar diqqat-e’tiborini shularga tortish maqsadida bu yerda, asosan, arab tilida nashr etilgan asarlariga, shu munosabat bilan arab tilida nashr etilgan Ibn Sinoning o‘ziga bagishlangan ba’zi kitoblarga ham havola qilib o‘tdik. Chunki bu kitoblar so‘nggida alloma merosidan ilovalar qilingan yo bo‘lmasa o‘quvchi bu kitoblarda Ibn Sino iboralarini o‘zi yozganicha — arab tilida topib olishi mumkin, zero, alloma ta’liflariga yetisholmaganlar bu kitobga erishsalar, o‘sha par-chalarni o‘zidan ham o‘zlari xulosa chiqarib olishlari mumkin bo‘ladi.

Ibn Sino merosi Sovet Ittifoqida ham keng o‘rganilib kelmoqda. Shuning uchun ham kitobxonlarga foydadan xoli bo‘lmas, degan andishada bu yerda shu haqda maxsus bir bob qo‘shdik.

IBN SINO MEROSINING O‘RGANILISHI

Ibn Sino ijodi va ilmiy merosi bilan qiziqish o‘rta asrlardan boshlangan. Islom tarqagan o‘lkalarda bo‘lsa Ibn Sino asarlari o‘zi yozilgan tili — arabchada mutolaa qilib kelingan, zaruratga qarab sharhlar bitilgan, tarjima etilgan, ba’zi «Qonun»ga o‘xshaganlari qisqartirilib foydalanilgan.

Ibn Sino merosi Sharqdagina emas, G‘arbda ham keng ko‘lamda o‘rganilgan, tarjima qilingan. Ibn Sino ijodini o‘rganish borasida bibliografik asarlar yaratildi, ayniqsa o‘rta asr olimlariga bag‘ishlangan ba’zi bir asarlarda ma’lum bo‘limlar ajratilib, Ibn Sino haqida ma’lumotlar bayon etildi. Masalan, bulardan nemis olimi Karl Brokkelmanning «Arab adabiyoti tarixi» asarini ko‘rsatish mumkin.

1937 yili Istanbulda «Ibn Sino» degan to‘plam nashr etildi. Unda olimning hayoti, falsafiy qarashi, tibbiy va adabiy merosiga oid rang-barang maqolalar bosildi, turk olimlaridan Usmon Ergin Turkiya kutubxonalarida saqlanadigan Ibn Sino asarlari katalogini nashr etdi. Undan keyin Erginning bu asari 1956 yili Istanbul universiteti va Tib tarixi instituti tomonidan alohida nashr etildi4. Sovet olimi Sodiq Mirzaev Toshkentda, O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan Ibn Sino asarlari bibliografiyasini — bunda ko‘proq qo‘lyozma asarlar nushalariga to‘xtalgan, arab olimi Jorj Shahota Qanavotiy (Anavotiy) «Ibn Sino ta’liflari» bibliografik asarini, eron olimi Yahyo Mahdaviy Ibn Sino asarlari bibliografiyasini, eron olimi Said Nafisiyning Ibn Sino haqidagi kitobi nashr etildi. Arab olimlari nashr etgan «Falsafiy fikr yuz yil ichida» degan kitob ham o‘rta asr falsafasi namoyandalari asarlari haqida qimmatli bibliografik ma’lumot beradi. 1955 yili Tehronda bo‘lib o‘tgan Ibn Sino yubileyi materiallari asosida ikki jildlik maqolalar to‘plami chop etildi.

Sovet Ittifoqida o‘tmishdagi buyuk shaxslar qatori Ibn Sino merosini o‘rganishga katta e’tibor berib kelinmoqda. 1937 yili Ibn Sino vafotiga 900 yil to‘lishi munosabati bilan arabshunoslarning shu yili Leningradda chaqirilgan ikkinchi sessiyasida (19 — 23 oktyabr) Ibn Sino merosini o‘rganish masalasi maxsus o‘rin egalladi, bu sessiyaning nashr etilgan materiallari to‘plamiga muqaddima yozgan I. Yu. Krachkovskiy iborasi bilan aytganda, «Sessiya bu yili vafotiga 900 yil to‘lgan buyuk buxorolik olim Ibn Sinoni chetlab o‘tolmagan» edi. Sessiyada Ibn Sinoga bag‘ishlangan maxsus sektsiya ish olib bordi, olim ijodi va ilmiy merosiga bag‘ishlangan dokladlar tinglandi. Sessiyada sovet olimi A. Yu. Yakubovskiy «Ibn Sinoning davri» degan mavzuda doklad qildi. Bu doklad keyinchalik akademiyaning axborotida ham bosilib chiqdi.

Sessiyada yana A. P. Kovalevskiyning «Ibn Sinoning al-Juzjoniy tuzgan biografiyasi va uning adabiy tarixi», Ye. E. Bertelsning «Ibn Sino va fors adabiyoti», A. Ya Borisovning «Ibn Sino tabib va faylasuf sifatida», I. I. Gintsburgning «Arab tabobati va Sharqshunoslik institutidagi ibriy qo‘lyozmalari bo‘yicha Ibn Sinoning «Qonun» va «Urjuza» asarlari», A. E. Shmidtning «Ibn Sinoning qo‘lyozma asarlari Uzbekiston SSR Davlat kutubxonasida» degan dokladlari tinglandi. Keyinchalik bu dokladlarning hammasi ilmiy jurnal va to‘plamlarda bosilib chiqdi.

Ye. E. Bertelsning bu sohada yozganlari Sovet Ittifoqida Ibn Sino adabiy faoliyatini o‘rganish yo‘lida dastlabki qadam va keyinchalik manba xizmatini o‘tagan bo‘lsa, A. Ya. Borisov maqolasi allomaning falsafiy merosi haqida ilk maqolalardan bo‘ldi. Sadriddin Ayniy ham. «Abu Ali Sino» risolasini chop etdi. O‘zbekistonda Ibn Sino haqida ilk bor nashr etilgan ilmiy nashrlar sirasiga A. Semenovning rus va o‘zbek tillarida bosilgan maqolalarini kiritish mumkin.

1943 yili T. I. Raynovning «O‘zbekistonning buyuk olimlari» kitobi bosilib chiqdi. Unda Xorazmiy, Forobiy, Beruniy kabi Ibn Sinoga ham maxsus bob ajratilgan.

Ibn Sino ijodini o‘rganish va uning nomini elaro taratishda P. M. Faktorovichning xizmatlarini ham ta’kidlab o‘tish kerak. Uning «Ibn Sino buxorolik buyuk olim», «Ibn Sino salaflari», «Ibn Sinoning Sharqda eng yaqin salaflari», «Buxorolik buyuk olim Ibn Sino, uning salaflari, biologiya va meditsinaning ba’zi aktual masalalar bilan ular ishining bog‘liqligi», «Buyuk olim va tabib Ibn Sino», «Buyuk tabiatshunos» kabi maqolalari matbuotda bosilib chiqqan.

Ibn Sino ijodi va ilmiy merosini o‘rganishda 1952 yili dunyo bo‘yicha o‘tkazilgan tantanalar katta voqea bo‘ldi. Shu yili Ibn Sino tug‘ilganining hijriy yili bilan ming yilligi nishonlangan. Ibn Sino hijriyning 370 yili tug‘ilgan, 1370 yili uning ming yilligi nishonlantan (milodiy yilga bu 1950 yil oktyabr oyidan to 1951 yil sentyabrigacha bo‘lgan muddatga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ham dunyoning turli burchaklarida qshshngan bu tantana ba’zi yerlarda 1952, boshqalarida 1954 yili nishonlangan). Shu munosabat bilan SSSRda, xususan, Toshkentda Ibn Sino ijodini o‘rganish bo‘yicha rejalar tuzildi. Matbuotda Ibn Sino ijodi va uning ilmiy merosiga bag‘ishlangan materiallar berib borildi.

1952 yili 6 oktyabrda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasyning ilmiy sessiyasi bo‘lib o‘tdi. Sessiya materiallari kelasi yili Sharqshunoslik instituti tomonidan alohida nashr etildi. Sessiyada beshta doklad tinglandi. Sessiya materiallarida bo-silgan A. Yu. Yakubovskiyning «Ibn Sino» maqolasi olimning hayoti. va ijodi haqidagi hozirgacha o‘z qimmatini yo‘qotmagan muhim asar bo‘lib qoldi. To‘plamda T. N. Qori-Niyozov «Buyuk olim va mutafakkir», U.I. Karimov «Ibn Sinoning ximiyaga oid qarashlariga doir» maqolasi bilan qatnashgan. Yu. N. Zavadovskiyning to‘plamda bosilgan maqolasi esa o‘rta asrning ikki buyuk allomasi Beruniy bilan Ibn Sino o‘rtasida bo‘lib o‘tgan falsafiy yozishmalarga bag‘ishlangan. Nihoyat, D. G. Voronovskiyning «Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari» maqolasi va unga ilova tariqasida «Qonun» mundarijasi berilgan. To‘p-lam Ibn Sino ijodini o‘rganishda dastlabki qadam bo‘ldi.

Undan tashqari, Ibn Sino merosi va ijodini o‘rganishda UzSSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondidagi qo‘lyozma asarlarni o‘rganish ham katta ahamiyat kasb etdi. Bu borada Ibn Sinoning institut fondida saqlanib kelayotgan qo‘lyozma asarlarini o‘rganish, ularni tavsif etish va bu tavsiflarning qo‘lyozmalar katalogida chop etilishi bilan olim ijodini o‘rganishga yana bir qadam qo‘yildi. Institut fondidagi Ibn Sinoga oid qo‘lyozmalarni o‘rganish bu soha mutolaachilari uchun ancha qulaylik yaratdi. 1952 yildan beri Toshkentda nashr etilayotgan «Uzbekiston SSR Fanlar akademiyasining Sharq qo‘lyozmalari to‘plami» bu orada allomaning institut xazinasida mavjud bo‘lgan asarlarini ko‘pchilik diqqat-e’tiboriga havola qildi.

Shunday ishlardan biri O‘zSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti tomonidan chiqarilgan «Ibn Sinoning Sharqshunoslik institutidagi mavjud asarlari» bibliografiyasidir. Bibliografiyani taniqli olim Sodiq Mirzaev tuzgan edi. S. Mirzaev Ibn Sinoga tegishli har bir asardan muallif kuzatgan maqsadni qisqa xulosalab bayon qilib bergan. Bibliografiyada institut fondidagi Ibn Sinoga tegishli barcha qo‘lyozma va bosma kitoblar haqida ma’lumot ham berilgan. S. Mirzaev bunda Ibn Sinoning har bir asari ustida to‘xtar ekan, ular haqida qisqacha tavsif beradi, mazmunini xulosalab keltiradi. Bu bibliografik kitob bosilib chiqqaniga chorak asr o‘tgan bo‘lishiga qaramay, hamon u mutolaachilarning diqqat-e’tiborini o‘ziga tortib keladi.

Ibn Sino ilmiy merosining O‘zbekistonda o‘rganilishi haqida S. Azimjonovaning bir qancha maqolalari ham e’lon qilingan. Garchi bu maqolalar nomi O‘zbekistonda qo‘lyozma boyliklarini. o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lsa ham, u yerda Ibn Sino merosi haqida. anchagina fikr-mulohazalar bayon etilgan.

P. G. Bulgakov Beruniy haqidagi kitobida Ibn Sino haqida ham ancha mulohazalar bayon etgan.

Ibn Sino asarlari qo‘lyozmalari dunyoning ko‘p sharqshunoslik markazlarida saqlanadi. Shulardan biri, Leningraddagi M. Ye. Saltikov-Shchedrin kutubxonasidagi uning mavjud qo‘lyozma asarlari haqida o‘z vaqtida K. B. Starkava va P. G. Bulgakovlar, Bokudagi Ibn Sino qo‘lyozma asarlari haqida M. Sultonov yozgan edi. Toshkentda, Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan Ibn Sino qo‘lyozma merosini o‘rganish borasida Q. Munirovning «Sharq qo‘lyozmalari xazinasi» risolasini ham ko‘rsatish kerak.

O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Ibn Sinoning yirik asari «Tib qonunlari»ni o‘zbek va rus tillariga tarjima etish haqida qaror qabul qilgan edi. Bunda Toshkentdagi sharqshunos-filologlar bilan birga mediklar, Moskva mediklari ham bu ishga jalb qilindi. Natijada Ibn Sinoning tibga oid kapital asari rus va o‘zbek tillariga tarjima qilindi.

1954 yili Ibn Sino «Tib qonunlari»ning birinchi kitobi tarjimasi rus va o‘zbek tillarida nashrdan chiqdi. Kitobga meditsina fanlari tarixchisi, SSSR Meditsina Fanlari akademiyasining muxbir a’zosi, meditsina fanlari doktori, professor B. D. Petrov «Ibn Sino—«Qonun»ning yaratuvchisi» degan muqaddima yozgan. Keyin u «Ibn Sino—klinitsist» degan katta tahliliy maqolasini ilova qilgan. Avtor muqaddimada Ibn Sino hayoti va ijodiga to‘xtagan bo‘lsa, ikkinchisida allomaning tibbiyotdagi yutuqlari haqida qisqa ocherk bergan. Undan tashqari, bu jildning o‘zbekchasida A. Asqarov (7—9-betlar), ruschasida V. N. Ternovskiy (7—10-bet)lar kichik so‘z boshi ham yozishgan.

Ibn Sinoning «Qonun» asari munosabati bilan Meditsina Fanlari akademiyasining muxbir a’zosi V. M. Qarasikning «Ibn Sino «Tib qonunlari» va qadimgi meditsinada dori bilan davolash sistemalari» maqolasi, «Qonun»ning III kitobiga V. K. Jumaevning «Abu Ali ibn Sinoning umumiy klinik qarashlari va ularning nazariy asoslari» maqolasi ilova qilingan. Bu mualliflar «Qonun» nashr etilishi munosabati bilan yana anchagina tadqiqotlar qildilar. B. D. Petrov Ibn Sino ijodi, ayniqsa, uning meditsinadagi merosiga bag‘ishlab bir necha maqolalar e’lon qildi. Uning «Ibn Sino», «Ibn Sino — klinitsist», «Buyuk tabib, faylasuf, olim», «Ibn Sino «Qonun»i bolalar sog‘lig‘i haqida», «Ibn Sino «Qonun»ida sog‘liqni saqlash masalasi», «Ibn Sino merosini o‘rganish natijalari va kelajakdagi vazifalar», uning «Meditsina tarixi ocherklari» kitobidagi «Ibn Sino — «Qonun» yaratuvchisi» qismi, «Kasallik, diagnoz va Ibn Sino «Qonun»i bo‘yicha davolash», «Ibn Sino Sharq va G‘arb fanining bog‘lozchisi sifatida» maqolalari, «Ibn Sina» risolasi kabi asarlari alloma ilmiy merosining keng ko‘lamda o‘rganilishida olijanob vazifalarni bajardi.

Ibn Sino tibbiy merosini ilmiy o‘rganishda V. N. Ternovskiyning ham xizmati katta. U Ibn Sino ijodini eng dastlab o‘rgangan va qalamga olgan mediklardan. Uning Ibn Sino hayoti va faoliyatiga yuid asari 1937 yili bosilgan edi.43 Uzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Ibn Sinoning «Tib qonunlari»ni tar-jima va nashr etishga qaror qilgandan so‘ng uning ruschasini meditsina nuqtai nazardan tahrir qilish ishiga V. N. Ternovskiy jalb qilingan edi. U «Qonun»ning birinchi kitobiga so‘z boshi yozgan edi. Uning «Qonun»ni nashri haqida va Ibn Sino portreti haqidagi maqolalari va u haqda to‘plagan materiallari asosida 1969 yili «Ibn Sino» degan kitobi yuzaga keldi.

Ibn Sino «Qonun»i asosida anchagina ishlar qilindi, dissertatsiyalar yoqlandi, kitoblar yozildi. Masalan, L. Alaviy «Ibn Sino asarlarida oshqozon-ichak kasalliklari haqida» mavzuida kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi. Shu munosabat bilan — «Ibn Sino asarlarida yo‘g‘on ichak kasalliklari», «Abu Ali ibn Sino asarlarida ich ketish kasalligining klassifikatsiyasi» kabi maqolalarini e’lon qildi. Ko‘p o‘tmay, 1963 yili V. Q. Jumaev «Ibn Sino xirurgiyasi» degan mavzuda doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. V. Jumaevning bu ishi alohida kitob holida nashr etildi. V. Jumaev bu ish munosabati bilan bir necha ilmiy maqolalar e’lon qildi: «Ibn Sino «Tib qonunlari»ning to‘rtinchi kitobi haqida», «Ibn Sino «Tib qonunlari»da yaralar haqida ta’limot va ularning tarixiy o‘zani», M. Maqsudov bilan hamkorlikda «Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari» materiallari asosida ner.v sistemasining og‘riqlari» maqolalari bosilib chiqdi. Yana mediklardan Yo‘ldosh Orzumetov «Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari materiallari bo‘yicha jigar kasalliklariga oid tibbiy qarashlari» degan mavzuda kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi. Uning shu mavzuda bir necha maqolalari bosilib chiqdi. K. A. Xoliqov «Ibn Sino asarlarida inson anatomiyasi masalalari» mavzuida dissertatsiya yoqladi. M. S. Shoyusupovaning «Ibn Sinoning gigienaga oid ba’zi bir qarashlari» maqolasi ham bosilib chiqdi. «Tib qonunlari» nashr etilishi bilan medik olimlar Ibn Sino asariga tez-tez murojaat qila boshladilar. Chunonchi, A. Asqarov «Abu Ali ibn Sino terapevt sifatida», «Ibn Sino asarlari bo‘yicha qoringa suv yig‘ilib qolishini davolash», A. Asqarov bilan A. Finkel Ibn Sino bo‘yicha oshqozon kasalligi ustida hamkorlikda maqola yozdilar, Sh. Alimovning «Ibn Sino asarlarida o‘pka patologiyasi», «Sil kasalligi qadimgi o‘zbek tibbiy adabiyotida», A. G‘ulomovning «Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari»da sil kasalligi masalasi», I. E. Akopovning «Ibn Sinoda qon kelishini to‘xtatadigan moddalar va hozirgi zamonda uning qimmati», X. G‘. G‘afurovning «Abu Ali ibn Sino va uning ilmiy merosining klinik xirurgiyada ahamiyati», «Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari», O. Shokirov «Ibn Sino va uning sinish va chiqish haqidagi ta’limot rivojlanishida ahamiyati», V. D. Gordeevaning «Ibn Sino «Qonun»i bo‘yicha nerv sistemasidagi ba’zi kasalliklarga qarashlari», M. V. Borzovning Ibn Sinoga bag‘ishlangan maqolalari, M. I. Badanovning «Ibn Sino asarlarida epidemiologiya elementlari», V. N. Bexterovaning «Ibn Sino asarlari bo‘yicha tibbiy badantarbiyaning rivojlanish tarixiga doir» maqolasi, I. P. Ilinskiy «Ibn Sino tibbiy badantarbiya haqida», G. G. Arutyunyan, A. Shabanov «Arab meditsinasining paydo bo‘lish davriga doir ba’zi mulohazalar», H. X. Xolmatovning Ibn Sino «Qonun»ida tavsif qilgan dorivor o‘simliklar haqida» maqolalari, N. M. Majidov bilan V. D. Gordeevaning «Ibn Sinoning nevrologik qarashlari», K. M. Parpievning «Ibn Sino asarlarida sariq kasalligi» asarlari maydonga keldi.

Ibn Sino «Qonun»i nashr etilishi munosabati bilan S. A. Reshetnikovning ba’zi maqolalarini va «Qonun»ga yozgan taqrizlarini ham aytib o‘tish lozim.

* * *

O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti Ibn Sino ijodini yanada chuqur o‘rganish yo‘lida katta maskanga aylandi. Shu institut tashabbusi bilan Ibn Sino borasida turli-tuman nashrlar bajo keltirildi, anjumanlar o‘tkazildi.

1954 yilda Tehron (Eron)da bo‘lgan Ibn Sinoning yubileyiga mashhur sharqshunos Ye. E. Bertels boshchiligida Sovet Ittifoqi delegatsiyasi qatnashgan edi. Bular orasida o‘zbek sharqshunoslaridan S. Azimjonova va U. Karimovlar ham bor edi. O‘shanda Eronda Ibn Sino qabrini ochib uning xoku suyaklari yangi qabrga ko‘chirilgan edi. Shu marosim paytida Eron olimi Said Nafisiy Ibn Sino kalla suyagining ikkita suratini olib qolishga ulgurgan ekan. Said Nafisiy shu kalla suyak suratini sovet delegatsiyasiga sovg‘a qilgan. U Sovet Ittifoqida inson kalla suyagiga qarab uning asl timsolini tiklaydigan I. M. Gerasimovga eltib berishni va shu asosda Ibn Sinoning to‘g‘ri shaklini chizib berishni undan iltimos qilishni tayinlagan edi. Sovet delegatsiyasi bu iltimosni bajarib, I. M. Gerasimov Ibn Sino kalla suyagi surati asosida uning portretini yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Natijada dunyoda birinchi marta Ibn Sinoning asl timsoli tiklandi. Bu haqda bitilgan fikr-mulohazalar Toshkentda, Sharqshunoslik instituti tashabbusi bilan nashr etilgan «Ibn Sino portreti» degan rus va o‘zbek tillarida nashr etilgan kitobda bayon etildi. Kitobga A. K. Arends so‘z boshi yozgan, yirik anatom V. N.Ternovskiyning Ibn Sino qabridan olingan bosh suyagining tavsifi va nihoyat I. M. Gerasimov kalla suyak asosida o‘zi chizgan Ibn Sino portreti haqida alloma qabri—Hamadonda olingan bosh suyagi fotolari va ular tiklanib ishlangan Ibn Sino portreti berilgan.

Ammo ish shu bilan tugamadi, bu sohadagi mutaxassislarni Ibn Sino portreti qoniqtirmadi. Ular I. M. Gerasimov ishlagan portretda ayrim yetishmovchilik va kamchiliklar topib, o‘sha bosh suyak fotosi asosida yana boshqatdan Ibn Sino shaklini chizdilar, shu asosda uning byustini yaratdilar.

Ibn Sino ijodini o‘rganish ko‘lami borgan sari kengaya boshladi. Hatto 1957 yili (4—11 iyun) Toshkentda o‘tgan Birinchi Butunittifoq sharqshunoslar ilmiy konferentsiyasida ham Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish masalasiga alohida sektsiya ajratildi va bir necha dokladlar tinglandi. Keyinchalik konferentsiya materiallari aoosida to‘plam bosilib chiqdi. To‘plamga V. N. Ternovskiy kirish so‘zi yozgan. Sharqshunos olim A. K. Arends «Ibn Sinoning Sharqdagi salaflari va ular asarlarining «Qonun»ni o‘rganishda ahamiyati» degan mavzuda, professor A. Asqarov esa «Ibn Sino «Qonun»i bo‘yicha o‘pka va ko‘krak kasalligi», M. A. Sale «Ibn Sino «Qonun»ida uchraydigan meditsina terminlarining ba’zi bir masalalari haqida», U. Karimov «Ibn Sino bo‘yicha fanlar klassifikatsiyasi», Yu. N. Zavadovskiy «Ibn Sino biografiyasiga oid manbalar», M. R. Rajabov «Ibn Sino ilmiy meryusining Tojikistonda o‘rganilishi», A. Q. Qodirov «Ibn Sinoning o‘rta asr Sharqida botanika fanini rivojlantirishdagi roli», R. I. Xudoyberdiev «Ibn Sino va badantarbiya masalalari» haqida maqolalari bosilib chiqdi.

To‘plamda bulardan tashqari sektsiya yig‘ilishida bildirilgan mulohazalar ham bosilgan. Chunonchi, unda mediklardan X. G‘. G‘afurov, A. Asqarov, A. G‘ulomov, sharqshunoslardan M. A. Sale, A. K. Arends va V. N. Ternovskiyning yakunlovchi so‘zi bosilgan.

* * *

O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida Ibn Sino ilmiy merosini chuqur o‘rganish yo‘lga qo‘yilgan. 1958 yili institutning ilmiy xodimi Yu. N. Zavadovskiy Abu Ali ibn Sinoning biografiyasini o‘rganib dissertatsiya yoqladi, ushbu satrlar muallifi 1961 yili Ibn Sinoning adabiy faoliyatini o‘rganib, uning «Salomon va Ibsol» povesti ustida kandidatlik dissertatsiyasini, institutning keksa ilmiy xodimi Abdufattoh Rasulav Ibn Sino to‘g‘risida yozgan ilmiy ishlari majmuasi asosida kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi. A. Rasulov klassik merosni o‘zbek tiliga tarjima qilish ustida, ayni vaqtda, Ibn Sino «Qonun»i tarjimasi tajribalari borasida fikr yuritadi. Ko‘p o‘tmay, iqtidorli arabshunos olim U. I. Karimov rahbarligida H. Hikmatullaev «Ibn Sinoning «Qalb dorilari» risolasi» degan mavzuda, Sh. Shoislomov «Ibn Sinoning tibbiy dostoni», E. T. Talabov «Ibn Sinoning sog‘liqni saqlashga oid risolalari» haqida dissertatsiya yoqladilar. H. Hikmatullaev, Sh. Shoislomov, E. Talabovlar asarlari alohida kitob holida ham nashr qilindi.

S. Rahimov «Ibn Sinoning pedapogik qarashlari» degan temada dissertatsiya yoqladi. Keyinchalik S. Rahimovning bu ilmiy ishi alohida kitob bo‘lib bosilib chiqdi. 1965 yili Buxoro Peda-gogika instituti o‘qituvchisi M. Ahadova Ibn Sinoning fizika va matematikaga oid asarlari ustida kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi. Shundan so‘ng M. Ahadovaning bir necha ilmiy to‘plamlarda maqolalari e’lon qilindi. Bunga uning «Ibn Sino «Donishnoma»sining arifmetikaga doir qismi», «Ibn Sino «Donishnoma»sining geometriya qismi», «Ibn Sinoning fizika-matematikaga oid asarlari haqida», «Ibn Sinoning «Me’yor al-uqul» «Aql torozusi», uning Aristotel va Geron risolalari bilan qiyosi» kabilarni keltirish mumkin. Y. Jumaboevning «IX—XI asrlarda Urta Osiyo va Qozog‘istonda axloqqa oid fikrlar «rivojlanishi tarixidan» asari o‘rta asr olimlarining etikaga oid qarashlari bayoniga bag‘ishlangan. Muallif bu tadqiqotini 1975 yili nashr etdi, keyinroq «Ibn Sino etikasi» degan maqolasini e’lon qildi.

Ibn Sino haqida Ittifoqimizning boshqa shaharlarida ham shunday ishlar qilina boshlandi. Chunonchi, Yerevanda A. O. Shaxsuvaryan «Ibn Sino va jahon adabiyoti», Moskvada P. Shad Ibn Sino falsafasiga doir dissertatsiya yoqladi.

Gruziyalik arabshunos S. B. Serebryakov Ibn Sinoning «Ishq risolasi»ni o‘rganib, shu asosda kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi, keyin uni nashr etdi.

O‘zSSR FA I. M. Mo‘minov nomidagi Falsafa va huquq institutida Sh. Jo‘raev «Ibn Sino qarama-qarshilik elementlyari g‘oyasi haqida» degan mavzuda kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi. Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish yo‘lida Dushanbada ham birmuncha ishlar qilindi. S. Ayniyning yuqorida zikr qilingan kitobidan keyin A. A. Semevovning «Abu Ali ibn Sino» risolasi dastlab 1945 yili va ikkinchi bor 1953 yili nashr etildi. A. Mirzaevning Ibn Sino haqida xalq orasidagi hikoyatlarga bag‘ishlangan kitobi, A. Belenitskiyning «Ibn Sinoning geologo-mineralogik risolasi» maqolasida allomaning bu asaridan rus tiliga qilingan tarjimasidan parcha ham keltirgan edi. Yana A. Bahovuddinovning Ibn Sino falsafasiga oid qator maqolalari bosilib chiqdi. So‘ngra u Ibn Sinoning «Donishnoma» asarining rus tiliga tarjimasini nashr etdi. Mantiqshunos M. N. Boltaev Ibn Sinoning logikaga oid qarashlari va uning maktabi haqida yozgan asarini nashr ettirdi. 1969 yili uning «Abu Ali ibn Sino falsafiy qarashlari» kitobi tojik tilida nashr etildi. So‘nggi yillarda M. Boltaev UzSSR FA Falsafa instituti chiqargan «O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixiga doir ocherklar» degan kitobida «Ibn Sinoda bilish nazariyasi va logika», «Ibn Sinoning ijtimoiy-siyosiy qarashi» degan boblar avtori sifatida qatnashdi. 1972 yili Dushanbada U. Sultonov «Abu Ali ibn Sinoning falsafiy va ijtimoiy-axloqiy qarashlari» mavzuida kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi.

Yozuvchi Sotim Ulug‘zoda ilmiy-ommabop tarzda «Abu Ali ibn Sino» degan asar yozdi. Bu asar «Maorif va madaniyat» gazetasi sahifalarida e’lon qilindi. Moskvada B. E. Bixovskiy «IbntSinoning falsafiy merosi» maqolasini e’lon qildi. S. N. Grigoryan o‘rta asr Sharq falsafasi ustida olib borgan tadqiqotlarini yakunlab doktorlik dissertatsiyasini yoqladi va oradan ko‘p o‘tmay uning «O‘rta Osiyoning buyuk mutafakkirlari» risolasi, «Yaqin va O‘rta Sharq xalqlarining o‘rta asr falsafasi» kitobi ham nashr etildi.

Ibn Sino ilmiy merosini Ozarbayjon olimlari ham o‘rganganlar. Akademiya axborotida 1934 yildayoq Ibn Sino haqida maqola bosilgan edi. Keyingi vaqtlarda A.K. Zakuevning «Ibn Sino hayoti va faoliyati», «Ibn Sinoning psixologik ta’limotida ba’zi bir materialistik tendentsiyalar», «Ibn Sino psixologiyasi» kabi bir qancha asarlari bosilib chiqdi. Bokulik faylasuf A. O. Makovelskiy Ibn Sinoning falsafiy merosiga to‘xtab o‘tadi. M. E. Efendiev bo‘lsa «Ibn Sinoning sog‘liqni saqlashga oid ba’zi bir qarashlari» kabi maqolalarida Ibn Sino haqida mulohazalar bildiradi.

Ibn Sinoning ijtimoiy-falsafiy fikrlarini o‘rganishda atoqli olim I. M. Mo‘minovning xizmati kattadir. U ko‘p yillar davomida Ibn Sino ijodini o‘rganishga rahbarlik qilib keldi. Uning bevosita rahbarligi va tahriri ostida 1957 yili rus tilida «O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixiga doir» to‘plam nashr etildi. Bunda, albatta, Ibn Sinoga anchagina joy ajratildi. Oradan ko‘p o‘tmay, bunday to‘plam I. Mo‘minov tahririda o‘zbek tilida ham nashr etildi. Bu to‘plamlarda Ibn Sinoning ko‘pchilikka ma’lum bo‘lgan asarlari qatori hali noma’lum bo‘lgan katta-katta asarlaridan parchalar berildi. 1976 yilga kelib bu to‘plamning to‘ldirilgan ikkinchi nashri chop etildi. I. Mo‘minov ushbu to‘plamlarga muqaddima ham yozgan.

Undan tashqari, I. Mo‘minovning O‘rta Osiyoda o‘rta asr ijtimoiy-falsafiy fikrlariga doir bir qancha asarlari ham nashr etildi. Bularga «O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar rivojlanish tarixi masalasiga doir», «O‘rta Osiyoning atoqli mutafakkirlari», «O‘rta Osiyoda o‘rta asr davri ilmiy-tabiiy va progressiv falsafiy fikrlar tarixidan», «O‘rta Osiyo va Qozog‘istonda X — XI va XIV — XV asrlar falsafasida materialistik tendentsiyalari o‘zanlari haqida», «Ijtimoiy fanlar sohasida olib borilgan tadqiqotlar natijasi va vazifalar» kabilarni kiritish mumkin. I. Mo‘minovning zikr etilgan bu asarlarida Ibn Sino davri, dunyoqarashiga doir fikrlar bayon etilgan.

Faylasuflarimizdan V. I. Zohidov Forobiy, Beruniy va Ibn Sino haqida «Uch titan» asarini yozdi. Asarning «Buyuk donishmand va shifokor» degan maxsus bo‘limi Ibn Sino ijodi, uning ijtimoiy-siyosiy va falsafiy qarashlariga bag‘ishlangan.

O‘rta asr falsafasi va ijtimoiy qarashlari va, ayni choqda, Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganishda M. M. Xayrullaev asarlari diqqatga sazovordir. Uning Uyg‘onish davriga oid asari, akademiyaning Falsafa va huquq instituti tomonidan nashrga tayyorlangan «O‘zbekistonda ijtimoiy falsafiy fikrlar tarixi ocherklari» Ibn Sino hayoti, faoliyati, ilmiy merosi, borliq, bilimlar klassifikatsiyasi, umuman, dunyoqarashi haqida yaxshi manbalardir.

Undan tashqari, M. Xayrullaevning 1957 — 60 yillar ichida o‘zbek, arab, hind, frantsuz tillarida Ibn Sino haqidagi biografik risolasi nashr etildi. Yana uning Ibn Sinoning pedagogika va psixologiyaga bag‘ishlangan risolasi ham bosmadan chiqqan.

Ibn Sino va Beruniy o‘rtasida bo‘lib o‘tgan falsafiy yozishmalar haqidagi A. Sharipov maqolalari diqqatga sazovordir. Uning «Beruniy va Ibn Sino o‘rtasida bo‘lgan yozishmalarning kam ma’lum bo‘lgan sahifalari», «Beruniy bilan Ibn Sinoning falsafiy yozishmalari» kabi maqolalari ikki alloma o‘rtasidagi savol-javoblarni yoritgan. Bu yozishmalardan o‘sha davr olimlarini qiziqtirgan masalalar va ular fikr doirasini tasavvur qilish mumkin.

Ibn Sinoning ijtimoiy-falsafiy merosini o‘rganish haqida M. M. Xayrullaev, M. Baratov, O. Fayzullaev, Sh. Jo‘raev, R. Imomalieva, N. Baratov, A. B. Jumaev, V. F. Reshetova kabilar faoliyatini ko‘rsatib o‘tish mumkin.

Ibn Sino ijodini o‘rganishda U. I. Karimovning ulkan faoliyatini alohida ta’kidlab o‘tish zarur. Ibn Sino ijodini O‘zbekistonda o‘rganilishida shu paytgacha bo‘lgan barcha ishlarda U. Karimov katta hissa qo‘shib kelmoqda. «Tib qonunlari»ning rus va o‘zbek tillariga qilingan tarjimalari tahririda U. Karimovning ulushi va xizmatlari katta. Uning «Ibn Sinoning ximiyaga qarashlari haqida», «Ibn Sinoning «Qonun» asari haqida», «Ibn Sino bo‘yicha fan klassifikatsiyasi», «Ibn Sino va Beruniy asarlari», «Kimyogarlar orzusi», «Buyuk alloma», «Ibn Sinoning tibbiy merosi haqida» kabi maqolalari chop etildi.

Ibn Sinoning fizikaga doir asarlari haqida F. Zikrillaev «Beruniy va Ibn Sino asarlarida fizika masalalari», hamda M. Saidmurodov va M. Usmonovlar bilan hamkorlikda «Ibn Sinoning «Qurozai tabiiyot» asarida fizika masalalari» asarini yozdi. Ibn Sinoning muzikaga doir ishlari bilan F. Inog‘omjonova shug‘ullanib, maqola e’lon qilgan. Ibn Sinoning arxitektura va shahar qurilishi borasidagi fikr-mulohazalarini Toshkentning keksa arxitektorlaridan M. S. Bulatov o‘z maqolasida e’lon etgan. Ibn Sinoning geologiyaga oid qarashlari haqida O. I. Islomov o‘zining «O‘rta Osiyoda geologiyaga oid bilimlar tarixidan» kitobida va boshqa asarlarida to‘xtab o‘tgan. Arabshunos Shoikrom Shoislomov Ibn Sinoning ma’danlarga oid bo‘lgan bu kitobidan «Zilzila» fasli tarjimasini «Guliston» jurnali sahifasida nashr etgan.

Shunday qilib, Ibn Sino merosi Sovet Ittifoqida anchagina o‘rganildi, olim haqida anchagina ommabop risolalar chop etildi. Chunonchi, Toshkentda Ibn Sino ijodini ommaviy tusda bayon etgan A. Qodirovning «Abu Ali ibn Sino», U. Muhamedovning «Fan yo‘lida jafo chekkanlar», shu satrlar muallifining Ibn Sino haqida chop etilgan risolalarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Ibn Sino davri adabiyoti va adabiy muhiti haqida I. Abdullaevning bu sohada yozgan bir qancha kitob, maqola va risolalarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Bulardan eng yirigi as-Saolibiyning «Yatimat ad-dahr» asarining IV jildi tarjima va tahlilidir. Chunki bu kitob O‘rta Osiyoda yashab ijod etgan arabiynavis shoirlar ijodiga bag‘ishlangan.

Undan tashqari, uning «Buxoroning arabiynavis shoirlari» (1965), «Abu Mansur as-Saolibiy» (1972), «Beruniyga zamondosh shoirlar» (1975) risolalari hamda «Ibn Sino davrida adabiy muhit» maqolasini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Shu bilan birga, I. Abdullaev as-Saolibiyning «Yatimat ad-dahr» asari asosida doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. Mana shularning hammasi Ibn Sino davri adabiyotini o‘rganishga ma’lumot berishi shubhasiz. Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish uchun B. V. Luninning «O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar» jurnalida nashr etilgan «Sovet adabiyotida Abu Ali ibn Sino va uning asarlari nashri haqida bibliografik ko‘rsatkichlar» degan bibliografiyasi qo‘shimcha ma’lumot berishi mumkin.

Ibn Sino to‘g‘risida chet el olimlari ham anchagina kitoblar yozishdi. Arab faylasufi Jamil Salibo, Muhammad Usmon Najotiy, Alber Nasriy Nodir, Taysir Shayx al-Ard, Hamuda G‘aroba hamda frantsuz sharqshunosi Xenri Korben, Eron olimlaridan A. Zulmajd, Muhammad Shohvardiy Ibn Sino haqida o‘z asarlarini e’lon qildilar. Boshqa guruh olimlar Ibn Sino hayoti va ijodiga bag‘ishlangan asarlarida allomaning falsafiy merosini qalamga oldilar. Bularga arab faylasufi Ahmad Fuod al-Ahvoniy, Abduh al-Xulv, Muhammad Rog‘ib» kabilarning asarlarini ko‘rsatish mumkin. Boshqa olimlar arab falsafasi haqida asar yozsalar, albatta, Ibn Sino ijodiga katta o‘rin ajratganlar. Bularga De Borning «Islom o‘lkalari falsafasi tarixi», Mas’adning «Ibn Sino —faylasuf», Luis G‘ardiya va Qanavotiy asari, Xenri Korbenning arab olimlari Husayn Nasr va Usmon Yahyo bilan hamkorlikda yaratgan «Islom falsafasi tarixi», Abdurahmon Badaviyning o‘rta asr falsafasiga doir ishlari, Ibrohim Madkur asarlari, Kurd Alining «Umaro al-bayon» asari, Abduh ash-Shimoliyning arab falsafasi tarixiga oid asari, Kamol al-Yaziji asarini, yirik arab faylasufi Umar Farruxning «Ikki Forobiy», «Arablarning ilm va falsafada qobiliyati» asarlari, Abdulmun’im Mojyd, Ahmad Aminlarning tadqiqotlarini misol qilib ko‘rsatish mumkin. Bu asarlarda o‘rta asr Sharq ijtimoiy fikrlarn bilan birga Ibn Sino dunyoqarashlari o‘z aksini topgan. Ibn Sino falsafiy qarashini o‘rganish uchun bu xil asarlar yaxshi manba bo‘lishi mumkin.

Ibn Sino ijodini olimlarimiz mana shunday o‘rganib keldilar, natijada uning g‘oyalari omma orasida yoyildi, asarlari nashr etilib, el mulkiga aylandi.

* * *

Ibn Sino asarlari nashri. Ibn Sino asarlari dastlab qo‘lyozma holida ko‘chirilib, qo‘ldan-qo‘lga o‘tib tarqalib kelgan va keyingi asrlarda bu qo‘lyozma asarlar dunyoning ko‘p qit’a va o‘lkalarida qo‘nim topgan bo‘lsa, ularning nashr etilishi ilk kitob bosish texnikasi paydo bo‘lganidan boshlab bosilib kelmoqda. «Qonun» XII asrdan buyon lotin tiliga tarjima etilib G‘arb o‘lkalarini kezib yurgan edi. Uning nashrlaridan lotin tilida 1473, 1476, 1482, 1591, 1708 yillari bosilganini ko‘rsatib o‘tish mumkin. 1279 yili ibriy tiliga tarjima qilingan «Qonun» 1491 yili bosildi. Hijriy 1290 (1873 milodiy) va 1294 (1877) Qohira va Buloqda, 1307/1889 va 1324/1906 yillari Hindistonning Laknav shahrida Mirzamuhammad hoshiyasi bilan arabcha matni bosilib chiqdi. 1896 yili Leydenda, 1844 yili Frayburgda, 1902 yili Leyptsigda va 1930 yili Londonda «Qonun»ning ayrim qismlari tarjimalari bosildi. 1659 yili «an-Najot»ning mantiq qismi tarjimasi, 1331/1912 yili esa «an-Najot»ning to‘lasi bosildi. 1303/1885 yili Tehronda «ash-Shifo»ning tabiiyot va ilohiyot qismi bosilib chiqdi. «Donishnoma» 1308/1891 yili Haydarobodda va 1315/1897 yili Tehronda bosildi. Ayniqsa o‘tgan asr so‘nglarida va asrimiz boshlaridan buyon Ibn Sino ijodiga bag‘ishlangan kitoblar va uning o‘z asarlari chop etila boshlandi.

1899 yili M. A. Mehren nashr etgan Ibn Sino risolalarida Ibn Sinoning ba’zi asarlari haqida o‘z tahlilini, arabcha matni va frantsuzcha tarjimasi bilan to‘rt qism qilib nashr etdi. Bunda Ibn Sinoning «Hayy ibn Yaqzon» (I qism), «al tanbihot» asaridan uch bobi (8, 9, 10 namtlar), «Risolat at-tayr»: (II qism), «Risolat fil-ishq» («Ishq haqida risola»); «Risolat fi mohiyat as-salot» («Nomozning mohiyati haqida risola»), «Kitob fi ma’no ziyorat» («Ziyorat qilishning ma’nosi haqida»), «Risolat fi daf al-g‘am min al-mavt» («O‘limdan keladigan g‘amni daf qilish haqida risola», III qism) va «Risolat al-qadr» (IV qism) kabi asarlari nashr etildi.

Ibn Sino risolalari yana bir qancha to‘plamlarda nashr etildi. Chunonchi, hikmat va tabiiyotga bag‘ishlangan «To‘qqiz risola», «Risolalar to‘plami» (olti risolasi), «Jome’ al-badoyi’ kitobida esa Ibn Sinoning o‘n ikki risolasi chop etildi. Yana «Risolalar to‘plami» nomi bilan Haydarobodda Ibn Sinoning risolalari bosilib chiqdi. Bu xil Ibn Sino risolalari 1953 yili Tehronda ham bosildi.

Ibn Sinoning yirik asarlaridan biri «ash-Shifo» kitobidir. Bu asar yigirma ikki jilddan iborat bo‘lib, tematik jihatdan to‘rtga bo‘linadi. Mantiq — 9 jild, tabiiyot.— 8 jild, riyoziyot — 4, ilohiyot—1. «ash-Shifo» turkumiga kirgan bu asarlarni o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Buning birinchisi «Madhal» (kirish) hisoblanib, ikki maqola va 18 faslga bo‘linadi.

Ibn Sino bu kitobni yozishda Parfiriyning «Isog‘uji» (Isagogi) kitobiga suyangan va uni shu asosda yozgan. Ikkinchi jild hisoblangan kitob «al-Maqulot» («Kategoriyalar») bo‘lib, u yetti maqola, 36 fasldan iborat. Uchinchisi «al-Ibora» bo‘lib, ikki maqola va o‘n besh fasldan iborat. «Al-Qiyos» (sillogizm) kitobi 9 maqola va 63 fasldan iborat. «Ash-Shifo»ning beshinchi qismi «al-Burhon» (isbot dalil) kitobidir. Bu tizimdagi kitobning oltinchisi «Al-Jadal» («Dialektika») yetti maqola va 33 fasldan, yettinchisi «as-Safsata» («Sofistika») ikki maqola va o‘n fasldan, sakkizinchisi «al-Xitoba» («Ritorika») to‘rt maqola, 29 fasldan iborat.

«Ash-Shifo»dagi mantiq turkumiga kirgan asarlarining tuqkizinchisi «Fann ash-she’r» («She’r san’ati» — «Poetika»)dir. Urta asrlarda she’riyat san’ati haqida bahs yuritish mantiqqa oid sanalgan. Shuning uchun Ibn Sino she’r haqidagi o‘z fikr-mulohazalarini mantiqning bir moddasi sifatida keltiradi.

Ibn Sino yuqoridagi 9 kitobidan tashqari «Mantiq al-mushriqiyin» («Ishroqiylar mantig‘i») degan asar ham yozgan. Ibn Sino mantiq moddalarini she’riy yo‘sinda bayon etgan asarini «Qasidat al-muzdavija», yo «Urjuzat fil-mantiq» («Mantiq haqida urjuza») deb nomlagan.

«Ash-Shifo» kitobining ikkinchi qismi tabiiyot bo‘lib, uning birinchi kitobi «as-Simo’ at-tabiiy»dir, undan keyin «as-Samo val-olam», «al-Kavn val-fasod», «al-Af’ol va al-infiolot» kitoblari bo‘lib, keyingi bu uch kitob birga nashr etilgan. Beshinchi qismi «Ma’danlar va metereologiya»ga oid kitoblar, oltinchisi «an-Nafs» (jon) haqidagi kitob, yettinchisi «O‘simliklarga» oiddir. Tabiiyotning so‘nggi kitobi hayvonot olami haqida. Ibn Sinoning tabiiyot haqidagi bu asarlarini o‘rganishda Aristotelning tabiiyot asari katta ahamiyat kasb etgani shubhasizdir.

«Ash-Shifo» riyoziyot qismining birinchi kitobi «Geometriya» dir. Ikkinchisi «Hisob», uchinchisi «Muzika», to‘rtinchisi- astronomiyaga tegishli asardir. Shu tariqa Ibn Sinoning «ash-Shifo»si borliq va mavjudot to‘g‘risida bitilgan falsafiy asari «al-Ilohiyot» («Metafizika») bilan tugagan. Ibn Sino «ash-Shifo» asarini qisqa qilib «an-Najot» kitobida bayon etgan. Bu asar ham mantiq, tabiiyot, riyoziyot va ilohiyot qismlaridan iborat. Ibn Sino dunyoqarashini o‘rganishda uning «Qitob al-ishorat va at-tanbihot» nomli asari muhim manba bo‘ladi. Ibn Sino asarlari juda ko‘p o‘lkalarda nashr etildi, tarjima va tahlil etilib, bu borada kitoblar ta’lif qilindi. Bu kitoblar hammasi Ibn Sino ijodini mukammal o‘rganishda katta ahamiyatga ega.

Shunday qilib, Ibn Sino ilmiy merosi ko‘p ilmiy tadqiqotlarga ob’ekt bo‘ldi. Natijada uning ko‘p asarlari tarjima va nashr etildi. Bunga keyingi yillarda Toshkentda rus va o‘zbek tillarida bosilgan «Tib qonunlari»ni ko‘rsatish mumkin. Tojikistonda «Donishnoma» kitobining dastlab falsafiy qismi tarjimasi nashr etildi. Keyinchalik bu kitobning matematikaga oid qismi rus tilida, she’rlari tojikcha, arabchadan tarjimada nashr etildi.

Moskvada nashr etilgan «Yaqin va O‘rta Sharq mutafakkirlarining asarlaridan saylanmalar» to‘plamida Ibn Sinoning «Nafs (jon) haqida» asarlaridan, «Jahon falsafasi antologiyasi» to‘plamida uning «an-Najot» falsafiy asaridan parcha bosilib chiqdi.

Toshkentda Beruniy bilan Ibn Sino yozishmalari arabchadan o‘zbekchaga tarjimasi, arabcha matni bilan nashr etildi. Bu savol-javoblarniig arabchadan ruschaga qilingan tarjimasi dastlab Toshkentda 1957 yili nashr etildi. 1973 yili u yana alohida kitob bo‘lib rus va o‘zbek tilida bosilib chiqdi. Shu bilan birga bu to‘plamda Ibn Sino asari «Mavjudotning klassifikatsiyas»22b; «Donishnoma»dan qilingan o‘zbekcha tarjima berildi.

Toshkentda o‘zbek tilida Ibn Sinoning she’rlari, falsafiy kissalari, «Yurak doryalari» asari tarjimasi, tibbiy dostoni, uning gigienaga oid asari nashr etildi.

Xullas, Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish va uning asarlari-ni tarjima va nashr etish doirasi borgan sari kengayib bormoqda.

Ibn Sino ta’liflari. Alloma Abu Ali asarlari soni turli avtorlarda turlicha kelgan. Dastlab Ibn Sino asarlari ro‘yxatini uning shogirdi va do‘sti Abu Ubayd al-Juzjoniy tuzgan edi. Chunki al-Juzjoniy Ibn Sino asarlari yozilgach, uni saqlash va ulardan nusxa ko‘chirishga ko‘p e’tibor bergan, so‘ng ustozi asarlari ro‘yxatini tuzishga kirishgan edi. Lekin al-Juzjoniy tuzgan ro‘yxat davrimizga to‘laligicha yetib kelmagan, u ko‘p bor qisqarishlarni boshidan kechirib, hozirgi kunda al-Juzjoniy nomi bilan bog‘liq bo‘lgan ro‘yxatda Ibn Sinoning ellikka yaqin asari nomi qolgan, xolos.

Al-Juzjoniy nomi bilan bog‘liq bo‘lgan Ibn Sino asarlari ro‘yxati — fehristini o‘rta asrning al-Bayhaqiy, al-Qiftiy, Ibn Abi Usaybia kabi mualliflari o‘z kitoblarida foydalanganlar, ammo ularda ham bu ro‘yxat qisqargan holda uchraydi. Bu fehristning qo‘lyozma nusxalari dunyo kutubxonalarida ko‘p uchraydi.

Toshkentda, O‘zSSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida «Fehrist kutub ash-shayx ar-rais» («Shayx ar-rais kitoblari ro‘yxati») degan nomda bir asar bor (inv. № 2385/X1). Shu asar ichida Ibn Sinoning 148 ta kitobi ro‘yxati keltirilgan. Qo‘lyozmada ro‘yxatni tuzgan kishining nomi ko‘rsatilmagan, ammo olimlardan Sodiq Mirzaev bu ro‘yxatni mutolaa qilib ko‘rib, uni al-Juzjoniy tuzgan degan xulosaga keladi.

O‘rta asrlarda Ibn Sino asarlariga al-Juzjoniy tuzgan ro‘yxatni Nasiruddin Tusiy ko‘rgan. U ko‘rgan vaqtda ro‘yxat ancha to‘la bo‘lgan. Ammo al-Bayhaqiyning O‘zSSR FA Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan «Tatimat sivon al-hikma» asari (inv. № 1448, varaq 20 — 41) qo‘lyozmasida Ibn Sinoning 104 ta asari nomi keltirilgan.

Al-Bayhaqiy ham bu ro‘yxatni al-Juzjoniydan foydalanib yozgan ko‘rinadi. Undan keyingi mualliflardan Ibn al-Qiftiy asarida Ibn Sinoning 48 asari keltirilgan. Ibn Abi Usaybia zsa o‘z asarida al-Juzjoniy ro‘yxatini keltirgan joyida Ibn Sinoning 45 asari nomini beradi. Lekin Ibn Abi Usaybia undan sal keyinroqda o‘z nomidan Ibn Sinoning 107 ta asari nomini keltirgan. Turk olimi Usmon Ergin 1937 yili Ibn Sino asarlarining Istanbul kutubxonalarida saqlanadigan qo‘lyozmalari bibliografiyasini nashr etadi. Bunda Ergin Ibn Sinoning 223 asari qo‘lyozma nusxasi haqida ma’lumot beradi. Ergin yana; Istanbul kutubxonalarida saqlanayotgan Ibn Sino asarlariga bog‘langan sharhlar, ta’liq, tarjima va qisqartmalardan iborat 119 ta asar to‘g‘risida hamda Ibn Sinoning 74 ta nashr etilgan asari haqida ma’lumot beradi. Umuman, Ergin Istanbulda Sharq qo‘lyozmalari saqlanadigan kutubxonalarning 56 tasida Ibn Sinoning 1633 ta asari qo‘lyozmasi mavjudligi va bu asarlarning qaerda saqlanishi haqida ma’lumot beradi.

Nemis olimi Karl Brokkelman Ibn Sinoning 107 asari borligini ko‘rsatadi. Lekin u buncha asarning 250 ka yaqin turli tuman nom bilan yurganligini ham keltiradi.

Arab olimi Qanavotiy o‘z asarida Ibn Sinoning 276 asariga bibliografik ma’lumot bergan. Kitobning beshinchi qismida Qanavotiy alfavit tartibi bilan Ibn Sino asarlarining saqlanib qolgan nomlari ro‘yxatini keltirgan. Bu ro‘yxatga ko‘ra Ibn Sino asarlari soni 336 ta. Ibn Sinoning bizgacha yetib kelgan 276 asari ichida shubhali, uning qalamiga mansub emas deyilganlari ham bor.

Eron olimi Mahdaviy asarida Ibn Sinoning 242 asariga bibliografik ma’lumot beriladi. Ba’zi manbalarning ko‘rsatishicha, Ibn Sino asarlarining nomi 400 ga yaqin deb qayd qilinadi.

Boshqa Eron olimi Said Nafisiy bo‘lsa Ibn Sinoning 456 ta asari nomini keltiradi. Lekin ro‘yxatda bir asarning bir necha nom bilan yurganlari ham qo‘shilib ketib, ro‘yxat ko‘payib ketgan bo‘lishi ham ehtimoldan holi emas.

Yu. N. Zavadovskiy esa Ibn Sinoning 250 dan ortiq asari borligini ko‘rsatadi. U. I. Karimov Ibn Sino asarlarining 240 tasi bizgacha yetib kelgan, deb yozadi. U. I. Karimov ularni quyidagicha fanlarga bo‘ladi:

1. Falsafa, ilohiyat va tasavvuf — 80 ta,

2. Meditsina — 40,

3. Mantiq — 19,

4. Psixologiya — 26,

5. Tabiiyot — 23,

6. Astronomiya — 7,

7. Matematika — 1,

8. Muzika — 1,

9. Qimyo — 2,

10. Axloq-etika — 9,

11. Adabiyot — 4,

12. Olimlar bilan yozishmalar — 8.

Xullas, Ibn Sinoning asarlari haqida olimlar bergan ma’lumotlar, asosan, mana shulardan iborat. Ularning fikricha, Ibn Sino asarlari soni 250 raqami atrofida aylanadi.

IBN SINO HAYOTI

Ibn Sinoning to‘la ismi Abu Ali al-Husayn ibn Abdulloh ibn al-Hasan ibn Ali ibn Sinodir. Abu Ali uning kunyasidir, oti Husayi, otasining oti Abdulloh edi. Odatda arablarda o‘z nomini o‘g‘li ismi bilan atash rasm bo‘lgan, buni ular kunya deb atashgan. Kishi ismini o‘g‘li nomi bilan ataganda, go‘yo uning hurmati bajo kelgandek bo‘lgan. Ular odatda o‘zlarini katta o‘g‘il nomi bilan ataganlar. O‘g‘il ko‘rmaganlar esa oldindan, kelajakda tug‘iladigan o‘g‘ilga ism ham qo‘yib olishgan va o‘zlarini o‘shanga nisbat berganlar. Shuning uchun Ibn Sino ham o‘g‘il ko‘rgan-ko‘rmaganligidan qat’i nazar, o‘ziga Abu Ali — Alining otasi deb kunya qo‘yib olgan va bu nom unga ism darajasiga o‘tib qolgan. Ali esa otasining buvasining nomi. Manbalarda Ibn Sinoni ba’zan Shayx deb atashadi. Olimning bu unvoni ilm va falsafa bilan shug‘ullanganini ko‘rsatadi. «Shayx» — aslida qariya, oqsoqol, ma’nosida bo‘lsa ham bu yerda donishmand, alloma ma’nosiga to‘g‘ri keladi. Sharq yodgorliklarida ko‘pincha uni «Shayx ar-Raisya deb atashadi. Bu esa donishmandlar sardori, allomalar boshlig‘i ma’iosini bildiradi. Ko‘p kitoblarda Ibn Sino (Sino o‘g‘li) deb yozishadi, shundan g‘arb tillarida u haqda yozilganda yo keyinchalik uning asarlari g‘arb tillariga tarjima qilinganida Ibn Sino ismi talaffuzi o‘zgarib Abensena, keyinchalik Avitsenna shaklini olgan va bu ism G‘arb olamida keng tarqalib ketgan.

Ibn Sinoni Sharq mualliflari haqiqatgo‘y, rostgo‘y, hatto uning o‘zi haqiqatga hujjat, rostlikka dalil ma’nosida «hujjat ul-haqq», u yashagan mamlakat, o‘lkaning u tufayli obro‘si oshganligi uchun «sharaf ul-mulk», donishmand, tadbirkor, vazir bo‘lgani uchun «Hakim ul-vazir», «ad-Dastur» deb ham atab kelganlar. Ammo O‘rta Osiyo xalqlari o‘rtasida uni «Abu Ali Sino» deb atash odat bo‘lgan. Hatto ustod Ayniy bu borada bir risola yozib, bu odatga muhr bosganday, uni «Shayxurrais Abu Ali Sino» deb atagan.

Abu Ali ibn Sino otasi Abdulloh balxlik bo‘lib, somoniylardan bo‘lmish Nuh ibn Mansur Somoniy (976 — 997) davrida Buxoroga kelib qolgan. U «Hurmiton» qishlog‘ida amir ma’muriyatini boshqarib kelgan. Bu qishloqning hozirgi nomi Romiton bo‘lib, Buxoro viloyatining Peshku rayoniga kiradi. A. Yu. Yakubovskiyning yozishicha, Abu Alining otasi Hurmitonda aholidan soliq yig‘uvchilarning boshlig‘i, moliya amaldori bo‘lgan. Uning amali yirik bo‘lmasada, lekin o‘ziga to‘q kishilardan bo‘lgan.

Ibn Sinoning onasi haqida uning nomidan bo‘lak hech narsa ma’lum emas. Ibn Sino tarjimai holini yozgan eng eski manbalardan bo‘lgan Bayhaqiyning yozishiga ko‘ra, Abdulloh o‘sha Romitonga yaqin bo‘lgan Afshana qishloqda Sitorabonu degan qizga uylanadi. Amir zamonida bu qishloq Romiton tumaniga qaragan. Hozir Afshana degan nom xalq o‘rtasida Isfane shaklida saqlanib qolgan.

Abu Ali hijriy hisobi bilan 370 yili safar oyida, milodiy 980 yili avgust oyida dunyoga kelgan.

Afshana qishlog‘i ham Ibn Sino tug‘ilgan qishloq sifatida tanildi. Shu tufayli bu qishloq nomi tarixiy manbalarda ko‘pincha Ibn Sino nomi bilan bog‘lanib keladigan bo‘ldi. Abu Ali besh yoshga to‘lganida, ukasi Mahmud tug‘iladi. Otasi o‘g‘illariga chuqurroq ta’lim berishni o‘ylaydi. Lekin qishloqda ko‘p narsadan xabardor muallim topish va topilganda ham ular ta’limi bilan kifoyalanish Abdullohni qoniqtirmas edi. Shuning uchun Abdulloh o‘z oilasi bilan Afshana qishlog‘idan Buxoroga ko‘chib keladi. Abdulloh o‘g‘liga ta’lim berishga kirishadi.

Odatda Sharqda savod o‘qitishda, dastlab, arab alifbesi o‘rgatilgan. Keyin esa, qur’on o‘qitilib yodlatilgan. Chunki yodlash orqali arab tili iboralari, uning so‘zlari esda saqlanib qolgan.

Abdulloh o‘g‘liga savod o‘rgatishni o‘zi olib borgan bo‘lishi ehtimoldan holi emas, chunki uning o‘zi ham anchagina mulla odam bo‘lgan. Abu Ali bo‘lsa o‘tkir zehni va xotirasi tufayli o‘qigan narsasini tez o‘zlashtirgan. Keyin Abu Ali qur’on yodlashga o‘tgan. Odatda qiroat bilan qur’on o‘qishga ko‘p yillar sarf bo‘lgan. «Ibn Sino bo‘lsachi, qur’onni qiroat bilan yodlab o‘zlashtirishga bir yil sarf qilgan. Bu esa undagi hali quloq eshitmagan ajoyib qobiliyatidan darak berar edi». Ibn Sino tarjimai holida bu haqda: «Meni qur’on va adab ilmini o‘qitadigan muallimlarga topshirdilar», degan satrlar bor. Satrlardagi «Qur’on ilmini o‘qitadigan» deganda uning tafsiri — sharhi, ma’nosi, u haqda yetib kelgan xabarlar, ularga zarur izohlar kiradi. Adab ilmiga esa u mahallarda arab tili sarfu nahvi — grammatikasi, arab adabiyoti, ritorika va she’r san’tini o‘rganish kirgan.

Zehni o‘tkir Abu Ali o‘qiganlarining hammasini yengilgina bilib olar, darslarni o‘qigan sari undagi zakovot namoyon bo‘lar va ustodlari ham bolaning qobiliyatiga tahsinlar o‘qirdilar. Shu tariqa Abu Aliga ma’rifat dargohi keng ochiladi. Abdulloh o‘g‘lidagi ilmga bo‘lgan ishtiyoqni ko‘rib, uni yana ham chuqurroq bilimdon qilishga, ilmlardan yana ham kengroq, hali bilib ulgurmagan fan sohalaridan xabardor qilishga, buning uchun esa yangi-yangi bilimdon ustodlar qidirib tonishga harakat qilardi.

Shu bilan birga, Ibn Sino mutolaasi zo‘r, o‘ta mehnatsevar edi. Ibn Sinoda tug‘ma qobiliyat bilan mehnatsevarlik ikkalasi tutashib ketgan edi. Shuning uchun ham u o‘zi mustaqil o‘qigan kitoblar mazmuniga tez kirib borar va bilishga kirishgan sohalarini osonlikcha egallab olar edi. U o‘zining bunday qobiliyati bilan hammani hayratda qoldirardi. Keyin u arab tili, adabiyotini o‘rganadi. U arab tilini shu darajada yaxshi egallaydiki, hatto bu tilda kelajakda ilmiy asarlar, she’rlar yozadi. Abu Ali hisobni ham yaxshi bilgan. U Buxoro shahrida baqqollik qiladigan Mahmud massoh(Massoh — yer o‘lchovi) huzuriga qatnaydi va bu olimdan hind hisobi va geometriya fanini o‘rganadi. Usha davrda musulmon qonunshunosligi — fiqh ilmi mashhur edi. Abu Ali bu sohani yaxshi bilgan kishi — Ismoil Zohid huzuriga qatnab, undan fiqhning turli-tuman shoxobchalarini o‘rganadi. Shu bilan birga, yosh Ibn Sino o‘sha davrda ma’rifatli odamlar bilishi kerak bo‘lgan hadis va tafsirni o‘rganadi. U bu sohada ham Ismoil Zohiddan dars olgan bo‘lishi kerak, chunki bu kishi bu ilmdan ham xabardor bo‘lgan. Said Nafisiy bu kishi haqida yozib, uning to‘la nomi Abu Muhammad Ismoil ibn Husayn ibn Ali ibn Horun bo‘lib, 402/1002 yilda vafot etgan, deb ko‘rsatadi. Bu orada buxoro shahriga Abu Abdulloh Notiliy keladi.

Ibn Sino va Notiliy. Abu Abdulloh Notiliy hakim va faylasuf bo‘lib, el orasida mashhur bo‘lgan. Shoyad o‘g‘lim undan ilm-hikmatni o‘rgansa, degan umidda Abdulloh bu olimni o‘z uyiga joylashtiradi. Shu bilan Abu Abdulloh Notiliy hamda Abu Ali ibn Sino o‘rtasida ustod-shogirdlik davri boshlanadi. Abu Ali undan u bilgan fanlarni o‘rgana boshlaydi. Olim o‘z tarjimai holida shunday hikoya qiladi: «Keyin Buxoroga Abu Abdulloh Notiliy kelib qoldi, u kishining faylasuflik da’vosi bor edi. Menga ta’lim beradi degan umidda otam uni uyimizga ko‘chirib keldi. Uning kelishidan oldin ham fiqh bilan shug‘ullanib, bu xususda Ismoil Zohid degan kishining huzuriga qatnab yurar edim. Keyin Notiliydan «Isog‘uji» kitobini o‘rgana boshladim».

Parfiriyning «Mantiq muqaddimasi» — «Isog‘uji» asari qadimgi dunyo va o‘rta asr fani ufqida juda yuksak maqomga erishgan asar sanalar edi. Bu asar muallifining o‘zi ham anchagina tabarruk zot sanalib, asli Tir shahri — Finikiyadan bo‘lgani uchun unn Farfiriy Finiqiy deb ham yuritishadi. Yunon falsafasida u yangi aflotunchilik oqimining yirik vakili va Plotinning shogirdi sifatida mashhur bo‘lgan. Hatto u «Plotin hayoti» degan asar ham yozgan. Parfiriy asosan Plotin va Aristotel asarlariga sharh yozish bilan shug‘ullangan. U ko‘proq Aristotelning mantiqqa oid asarlarini sharhlagan. Arab ilmiy adabiyotida bu kishi «Mantiqqa muqaddima» asari bilan mashhur. Bu kitob ko‘pincha «Isog‘uji» («Isagogi») nomi bilan ma’lum. Kitob aslida Aristotel mantig‘ining kategoriya qismiga yozilgan sharhdan iborat bo‘lib, u «Aristotel kategoriyalariga kirish» deb ham yuritilgan. Parfiriyning bu «Muqaddima»si mantiq o‘rganuvchilar uchun o‘rta asrda asosiy qo‘llanma bo‘lgan edi, shu jihatdan Ibn Sinoga o‘xshagan mantiq va falsafa o‘rganuvchilar mutolaani dastlab Parfiriyning shu «Isog‘uji» («Mantiqqa muqaddima») asaridan boshlaganlar.

Ibn Sinoning ilm o‘rganish borasidagi aql-idroki, zakovotini ko‘rgan ustodi otasiga uni ilmdan boshqa narsa bilan shug‘ullantirmaslikni tayinlaydi.

Chindan ham Ibn Sino ilmga juda ham kirishgan, kechani-kecha, kunduzni-kunduz demay mutolaaga sho‘ng‘ib ketgan edi. Ibn Sinoning sermutolaaligiga ustodi ajablanar va unga ixlos bilan qarar edi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, Ibn Sino o‘z tarjimai holida shunday yozadi: «Notiliy qaysi masalalarni mendan so‘ramasin, men u masalani undan ko‘ra durustroq tasavvur qilardim. Nihoyat, undan mantiqiing yuzaki masalalarini o‘qidim, lekin uning nozik tomonlari unga noma’lum edi».

Ibn Sino o‘z tarjimai holida aytishicha, mantiqqa oid kitoblarni u o‘z holicha mutolaa qilishga, keyin matematika va geometriyaga oid kitoblarni o‘qishga kirishadi. Yevklid (eramizgacha 355— 315) geometriyasini o‘zlashtiradi.

Shu bilan birga, Ibn Sino astronomiya, muzika, optika kabi sohalarni o‘rgana boshlaydi. Undan keyin qadimgi yunon olimi Ptolemeyning «al-Majistiy» («Almagest») asarini o‘qishga tushadi.

Bu to‘g‘rida Ibn Sinoning o‘zi shularni yozadi: «al-Majistiy» muqaddimasini o‘qib bo‘lib, handasa shakllariga yetganimdan so‘ng, Notiliy menga shunday dedi:

«Endi uni sen o‘zing o‘qib, o‘zingcha yechishga harakat qila ber, keyin menga aytib berasan, men senga to‘g‘ri yo noto‘g‘riligini ko‘rsataman.

U kishi bu kitobdan durustroq xabardor emas ekan. Men bu kitobni o‘zimcha o‘zlashtirishga kirishdim. U kishiga qanchadan-qancha shakllarni tushuntirib berardim, shunga qadar u bularni bilmas ekan, Keyin Notiliy meni qoldirib, Gurganch tomonga jo‘nab ketdi».

Abu Abdulloh Notiliy tarjimai holi o‘rta asr olimlari haqida ma’lumot beruvchi ba’zi bir bibliografik kitoblarda uchrab turadi. Chunonchi, Zahiruddin al-Bayhaqiyning «Tarix hukamo al-islom» kitobida u haqda qisqa ma’lumot keltirilgan. Bu kishi manbalarda Ibn Sinoning ustodi sifatidagina mashhur, xolos. Ammo u kishi ancha ilmli bo‘lgan, Bag‘dodda o‘qigan, hatto u Dioskorid (Ibn Sino «Qonun»ida Disquridus) asarini arab tiliga tarjima kilgan, degan gap ham bor.

* Tabobatni o‘ganish va gumanitar fanlar. Abu Ali ibn Sinoni tabobatga qiziqib qolishiga dastlab nima sabab bo‘lgan — buni aniq aytish qiyin. Lekin tarjimai holida aytilishicha, qo‘liga tushgan barcha tibbiy kitoblarni mutolaa qila boshlagan. Buni olimning o‘zi shunday hikoya qiladi: «Keyin tib ilmi bilan shug‘ullanishga mayl etdim va unga bag‘ishlangan kitoblarni o‘qishga tushdim. Tib aslida qiyin ilmlardan emas, shu sababdan men qisqa muddat ichida bu sohada shunday yutuqqa erisha oldimki, hatto fozil tabiblar ham menga kelib, tib ilmidan dars oladigan bo‘ldilar. Bemorlarni ham ko‘rib turar edim va shu yo‘sinda orttirgan tajribalarim natijasida davolash eshiklari menga shunday keng ochildiki, uni ta’riflab bo‘lmaydi».

Chindan ham Abu Ali bu sohada katta yutuqqa erishgan edi. U o‘z tarjimai holida tabobatga oid qaysi asarlarni mutolaa qilganini yozmaydi, lekin tibbiyotdan so‘ng fiqh musulmon qonunshunosligini o‘rganganini yozib, «Bu vaqtda men o‘n olti yoshda edim», deydi.

Shu tariqa Ibn Sino qarshisida ilm eshiklari ochilib, barcha mushkul masalalar ayon bo‘ladigan bo‘ldi. Ibn Sino kechalari uyiga qaytganda, oldiga chiroq qo‘yib o‘qish va yozish bilan band bo‘lar, bordiyu charchoqlik ta’sir qilib toliqib qolsa yo uyqu kelib o‘zini zaifroq sezsa, quvvat va madad olish umidida bir qadah ichimlik ichib olar va yana mutolaa qilishga tushardi. «Uyquga ketgan vaqtimda ham,— deydi Abu Ali,— o‘ngimdagi masalalarni ko‘rardim. Shu tariqa ko‘p masalalar menga tushimda ayon bo‘lardi. Nihoyat, hamma ilmlarni egallab oldim, insonning imkoniyat darajasi egallaydigan darajada ulardan xabardor bo‘ldim».

Keyinchalik Buxoro va Xorazmda siyosiy ahvol o‘zgarib, o‘ziga doimiy qo‘nim joy topolmay, o‘lkama-o‘lka kezib yurganlarida yurtida mutolaa qilib yurgan davrini eslab, Ibn Sino yozadi: «O‘sha vaqtlarda nimalarni bilgan bo‘lsam, hozir ham o‘shandayman. Bugungi kungacha bilimimni o‘shandan oshirolganim yo‘q. Nihoyat mantiq, tabiiyot va riyoziy ilmlarni puxta o‘rganib oldim».

«Metafizika» mutolaasi. Ibn Sino yoshlik davridan boshlab yunon faylasufi Aristotel merosi bilan qiziqa boshlaydi. Undan mantiq qismlarini mutolaa qiladi, Ibn Sino qo‘liga Aristotelning «Metafizika» asari tushib qoladi. Lekin uni tushunish Abu Alidek odamga ham qiyin tuyuladi. Ibn Sinoning o‘zi shunday yozadi: «Keyin ilohiyotga o‘tib «Mo ba’da at-tabia» («Metafizika») kitobini o‘qidim. Bu kitobni yozgan kishining maqsadi menga bekik edi. Hatto uni qirq bor qayta o‘qidim, menga u hatto yod bo‘lib ham qoldi. Lekin shunday bo‘lishiga qaramay,. men uni va uning maqsadlarini tushuna olmasdim. Undan umidimni uzib, bu tushunib bo‘lmaydigan kitob ekan, degan xulosaga kelgan edim».

Chindan ham Aristotelning bu kitobi ancha murakkab, uni sharhlarsiz tushunish Abu Aliga ancha qiyin bo‘lgan. Tasodiflardan biri uni bu ahvoldan qutqaradi. Abu Alining kitobsevarligi, kitobdonligi kitobfurushlarga ko‘pdan ma’lum bo‘lgan va undagi zakovatni payqagan edilar. Abu Ali qachon kitob do‘koni yonidan o‘tsa, uning sohibi o‘zida paydo bo‘lgan yangi asarlardan uni ogoh qilib turar, boshqa o‘lkalardan keltirilgan kitoblarni unga ko‘rsatar edi. Bu safar ham shunday bo‘ladi. Kitob do‘konlari oldidan o‘tib borayotganda do‘kondor Abu Alini ko‘rib, uni huzuriga chaqiradi, keyin u qo‘liga bir kitobni olib, uni maqtab ketadi. Abu Ali kitob mavzuini ko‘radiyu, o‘sha o‘zi ilgarilari ko‘p bor o‘qigan, lekin tushuna olmagan narsasi haqida yozilganligini fahmlaydi. Ibn Sino shunday yozadi: «Bu ilmni bilishning foydasi yo‘q ekan, degan xayolda uning ko‘rsatishi ham menga malol kelib, kitobni olishni rad qildim. Shunda dallol menga «bu kitobni mendan olgin, buning narxi arzon — uch dirhamga sotaman: egasi buning puliga muhtoj», dedi. Men uni sotib oldim. Qarasam, bu Abu Nasr Forobiyning «Metafizika» kitobi maqsadlari haqida yozgan asari ekan. Uyimga qaytdimu, darrov uni o‘qishga tushdim. «Metafizika» dilimda yod bo‘lib qolgani sababli o‘sha paytdayoq bu kitobning maqsadlari menga ochildi. Bundan juda xursand bo‘lib ketdim, o‘sha kunning ertasigayoq kambag‘allarga ancha narsa sadaqa qildim».

Shu tariqa Ibn Sino Aristotel g‘oyalari va falsafiy asarlari ruhiga kirishgan edi. Uning bu sohani egallashiga buyuk faylasuf Forobiy asarlari «ko‘prik» xizmatini o‘tadi.

Ma’lumki, Forobiy o‘rta asrda yetishgan yirik faylasuf, hakim edi. U o‘sha davrda mashhur bo‘lgan barcha hakimlar asarlarini mutolaa qilgan, ayniqsa, Aristotel kitoblarining bilag‘oni edi. Shuning uchun ham uni «Ikkinchi muallim»— «Muallim as-Soniy» deb atashgan. «Birinchi muallim» Aristotel edi. Demak, Aristotel g‘oya va fikrlarini eng yaxshi tushunganlardan biri Forobiy edi. Bu yerda Ibn Sino tarjimai holi, bir tomondan, Forobiydek o‘z salafi asaridan bahramand bo‘lganini va uning falsafiy mushohadalaridan ta’sirlanganini, dunyoqarashi shakllanganini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, u o‘sha davrda O‘rta Osiyoda madaniy hayot qanday darajada ekani haqida ham ma’lum tasavvur beradi. Bu davrda O‘rta Osiyo, xususan, Xorazm, Samarqand, Buxoroda savdo-sotiq, fan va madaniyat ancha rivojlangan, bu yerlarda tayyorlanadigan mahsulotlar chet mamlakatlarga, hatto arab o‘lkalariga ham chiqarilar edi. Xorazm, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona o‘lkalarida fan va madaniyatni. yuqori pog‘onaga ko‘targan yirik olimlar yetishib chiqqan edilar. Muhammad Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Nasr Forobiylar bu yerda fanni yuqori bosqichga. ko‘targan edilar. Mana shu rivojlangan fan va madaniyat zaminida Ibn Sino ham yetishib chiqdi.

Ilk shuhrat. Ibn Sino tabobat bilan shug‘ullanib, dastlab mahalla-ko‘ylarga taniladi, keyin-keyin yosh tabib haqidagi dovruq elaro tarqala boshlaydi. Nihoyat, katta tabiblar ham Abu Ali qo‘llagan tibbiy muolajalarni ko‘zdan kechiradilar, uning tutgan yo‘lidan, davosidan biror nojo‘yalik topmaydilar; bular hammasi, albatta, yosh Abu Alining dovrug‘iga sabab bo‘ldi. Shuning uchun ham uning o‘zi qisqa muddat ichida bu sohada katta yutuqqa erishganini, hatto dong‘i ketgan tabiblar ham uning oldiga kelib, undan maslahat olganini yozadi. Ana shu sababdan bo‘lsa kerak, hali o‘n olti yoshga yetmagan yigit ovozasi amir saroyigacha tarqaladi.

Buxoro amirining kasal bo‘lib qolish hodisasi, shu munosabat bilan Ibn Sinoning amir saroyiga chaqirilishi va uning amir muolajasiga ishtirok etishi bu olim haqidagi dastlabki dovruqqa sabab bo‘ladi. Bu voqea tarixiy kitoblarga kirib, yosh olimning nomi bu voqea bilan birga zikr qilinadigan bo‘lib qoladi. Uning o‘zi amir Nuh ibn Mansurni davolashda ishtirok qilganini va bu sohada yutuqqa erishib obro‘si oshib ketganini qayd qiladi. Lekin bundan amirni uning yakka o‘zi davoladi, degan xulosa chiqmasligi kerak.

Ibn Sino haqida asar yozgan ko‘p mualliflar, bu borada fikr yuritganida, amir Nuh ibn Mansurni Ibn Sino davoladi, degan fikrni bildiradilar. Xuddi shunday fikrni Said Nafisiy ham qaytaradi.

U kishining yozishicha, tabiblar amirni davolashdan ojiz bo‘ladilar, amirni Ibn Sino davoladi, deydi. Ibn Sinoning o‘z so‘zi bilan yozilgan tarjimai holda Shayxning o‘zi «amir bir fikrga kelib bo‘lmaydigan kasallikka duchor bo‘lib qoldi. Men kelib davolovchi tabiblar bilan birga ishlab, bu ishda unga xizmat qilganim tufayli obro‘yim ortib ketdi», deydi.

Nuh ibn Mansur (976 — 997) va Ibn Sinoning ilk asari. Manbalarning ko‘rsatishicha, Nuh ibn Mansur otasi Mansur ibn Nuh 976 yili vafot etgach, uning o‘rniga taxtga o‘tirgan. Nuh ibn Mansur 387 hijriy yili 13 sha’bon kuni (milodiy 997) vafot etgan. Bu davrda Buxoroda ancha osoyishtalik hukm surgan edi.

Ibn Sino hayotining xuddi shu davrida uning asar ta’lif qilish ishlari bilan band bo‘lganini ko‘ramiz. Bunga allomaning davrimizgacha saqlanib qolgan «Hadiyat ar-rais» asarini ko‘rsatish mumkin. Bu asar amir Nuh ibn Mansurga atab yozilib, unga taqdim qilingan bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham 1325/1907 yili Qohirada bosilgan nusxada kitob nomi o‘rniga dastlab katta harflar bilan «Hadiyat ar-rais», undan so‘ng «Abu Ali Husayn ibn Abdulloh ibn Sinoning Amir Nuh ibn Mansur Somoniyga sovg‘a qilgan kitobi», deb yozilgan. Kitob nafsoniy quvvatlar haqida bahs etadi, uning mavzui shundan iborat.

Bu kitob debochasida Ibn Sino amirga nafs haqida qisqacha bir kitob yozib berishni lozim topdim, deydi. Muqaddima so‘ngida Ibn Sino tomonidan amir haqida duo va tilaklar bitilgan.

Bundan ko‘rinishicha, Ibn Sino Somoniylar saroyida tabiblik qilish bilan birga, hurmatli kishi ham bo‘lib qolgan, u amirga maxsus asar bag‘ishlagan. Bu yerda, shunisi diqqatga sazovorki, Abu Ali ibn Sino Somoniylar amiriga bag‘ishlab yozgan asarini amir hayot chog‘ida yozgan. Bunga o‘sha armug‘on qilib yozilgan kitob muqaddimasidagi Ibn Sinoning so‘zlari dalil bo‘lishi mumkin, bu yerdagi satrlar kitob armug‘on etilgan kishining hayotligidan darak beradi. Bu holat esa Ibn Sinoning asar ta’lif qilish faoliyatini, uning vaqtini belgilashga yordam beradi.

Somoniylar amiri Nuh ibn Mansur 997 yili vafot etlan bo‘lsa, demak, Ibn Sino bu vaqtda 17 yashar yigit bo‘ladi. Lekin Ibn Sino «Hadiyat»ni amir vafot etmasidan kamida bir-ikki yil oldin yozgan bo‘lishi kerak.

«Hadiyat»ning nafs quvvatlariga bag‘ishlanganiga ko‘ra, uning nafs borasida yozilgan ba’zi kichik risolalari, ehtimol, shu paytlarda yozilgan bo‘lishi mumkin. O‘zSSR FA ShI fondida bu asarning «al-Mabohis an-nafsoniya» deb nomlangan bir qo‘lyozmasi bor (inv. № 2385/1U), lekin bunda muallif nomi yozilmagan, bu asar qo‘lyozmasi 7 varaq.

Bu yoshda tabobatda ma’lum darajaga erishgan Ibn Sino meditsina sohasidagi o‘zining ilk ta’liflarini boshlagan bo‘lishi ham mumkin. Menimcha, Ibn Sinoning tabobat va mantiq to‘g‘risidagi qator she’riy asarlari xuddi mana shu o‘smirlik yillariga to‘g‘ri keladi. Bunga uning «Tibbiy doston» («Urjuza») tuzilishi misol bo‘lishi mumkin. Chunki Ibn Sino dastlab meditsinani Ali ibn Abbos al-Majusiyning «Komil as-sinoat at-tibbiya» asaridan o‘rgangan, negaki «Tibbiy doston tuzilishi al-Majusiyning yuqoridagi asari tuzilishiga to‘g‘ri keladi».

Bu davrda she’riyatdan yaxshi xabardor bo‘lgan Ibn Sino o‘rganganlarini she’rga solishga, Gippokrat, Tayozuq vasiyatlari, turli-tuman tibbiy nasihatlar, yil fasllari, sog‘liqni saqlash, anatomiya, mantiq kabi mavzularda she’r va dostonlar yozib, shu yo‘l bilan elaro bilim tarqatishga chog‘langanligini ko‘ramiz.

Qo‘p xonalik kutubxona. Ibn Sino o‘ziga o‘xshagan tabiblar bilan birgalikda ishlab, amir dardini tuzatish borasida ko‘rsatgan xizmatlari tufayli uning kutubxonasiga kirishga ijozat olganligi ma’lum. Bu esa o‘sha davrda O‘rta Osiyo, shu jumladan, Buxoro muzofotida eng katta kutubxona edi. Ibn Sino yozadi: «Bir kuni shohdan kutubxonasiga kirishga va u yerda tibga oid kitoblarni mutolaa qilish va o‘qishga ruxsat so‘radim. Shoh menga ruxsat berdi. Men ko‘p xonalardan iborat kutubxonaga kirdim. Har bir xonada kitob sandiqlari, bir-birining ustiga qo‘yilgan kitoblar bor edi. Xonalarning birida arab kitoblari, she’rlari, boshqasida fiqhga oid kitoblar turardi. Shu tartibda har bir xonada fanning ma’lum bir sohasiga oid kitoblar turar edi. Keyin oldin o‘tgan olimlar kitoblari ro‘yxatini o‘qib chiqdim va undan kerak bo‘lganini axtardim. Men bu yerda shunday kitoblarni ko‘rdimki, hatto ularning nomlarini ham ko‘pchilik xalq eshitmagan edi. O‘zim ham bundan oldinlari ko‘rmagan edim, bundan keyin ham ko‘rmadim. Usha kitoblarni o‘qib, ulardan bahramand bo‘ldim, shu bilan har bir muallifning ilmdagi darajasini bilib oldim».

Buxoro o‘sha davrda madaniy va iqtisodiy tomondan anchagina rivojlangan o‘lka bo‘lgan. Buxoroda bunchalik serkitob kutubxona, ularning fanlarga bo‘lingan, batartib bo‘lishi ham buning dalilidir. Ibn Sino keyingi davrda bir o‘lkadan ikkinchisiga ko‘chib yurishga majbur bo‘lgan paytlarida ham Buxoroda ko‘rgan kitoblarni boshqa yerlarda ko‘rmaganini eslaydi.

Buxoro Ibn Sino yashagan davrda chindan ham yuksak madaniyatga ega edi. Tarixchi A. Yu. Yakubovskiyning yozishicha, Somoniylar kutubxonasi o‘ninchi asrda tanilgan eng yaxshi kutubxonalardan biri edi. O‘sha davrda bunga raqobat qiladigan yirik kutubxonalardan biri Sherozda bor edi. Tarixchilarimizning ta’kidlashlaricha, Ibn Sino Somoniylarning bu kutubxonasida bir necha yil bo‘lgan va unda o‘ziga kerakli fanga oid kitoblarni mutolaa qilgan. «Har holda,— deydi A. Yu. Yakubovskiy,—Ibn Sino bu kutubxonaga deyarli to Buxoroni tark qilgunigacha qatnagan».

A. Bahouddinov Abu Ali bu kutubxonaga kirishga 997 yili ijozat oladi, deb ko‘rsatadi. Bu fikr to‘g‘ri bo‘lmasa kerak, chunki Abu Ali kutubxonaga kirishga amir vafot etgan yili ruxsat olgan bo‘lib chiqadi.

Ibn Sino o‘z tarjimai holida o‘n sakkiz yoshida o‘sha davrda o‘qib-o‘rganishi mumkin bo‘lgan barcha bilimlarni bilib ulgurganini yozadi. Bundan keyingi davrda uning mustaqil asar yozish davri boshlanadi.

«al-Majmu’» va boshqa ta’liflar. Abu Ali ibn Sino tarjimai holida o‘z asarlari haqida ham ma’lumot berib ketadi. Abu Ali o‘z tarjimai holida shularni yozadi:«Abul-Hasan al-Arudiy degan bir qo‘shnimiz bor edi. U mendan bu ilmlarning hammasini o‘z ichiga oladigan bir kitob yozib berishimni so‘ragan edi. Men unga «al-Majmu’» (To‘plam)ni yozib berdim. Kitob otini ham shunday deb qo‘ya qoldim. Unga riyoziyotdan boshqa barcha ilmlarni kiritdim. Yoshim bu mahalda yigirma birda edi». Ibn Sino bu asarini Buxoroda yozgani aniq. Demak, Ibn Sino bu asarini 1001 yillarda, hali Buxoroda bo‘lganida yozadi. Shu asaridan bir qismi bizgacha yetib kelgan. Shu asarning oxirida zikr qilinishicha, bu kishining to‘la ismi Shayx Abul-Hasan ibn Abdulloh al-Arudiydir. Chindan ham bu asar iltimos bilan yozilganligi haqida Ibn Sinoning o‘zi ta’kidlab o‘tgan. Qo‘limizda mavjud bo‘lgan bu asardan saqlanib qolgan parchalardan xulosa chiqaradigan bo‘lsak, bu asarning bir qismi Aristotelning «Poetika» asariga yozilgan sharhdir, buning nomi «Kitob al-majmu’ av al-hikmat al-arudiya fi maoni kitob ash-she’r» («To‘plam kitobi yo «She’r kitobi» ma’nosi haqida Arudiy hikmati»). Darhaqiqat, Ibn Sino bu asari boshida «Maoniy kitob fuitiqa va huva Kitob butiqa fish-she’riyot» (Poetika kitobi ma’nolari va u she’riyat haqida yozilgan «Poetika» kitobidir), deb yozib qo‘ygan. Bu yerda yunoncha. «poetika» so‘z ikki xilda yozilgan: ham fuitiqa va ham butiqa. Adabiyotda esa goh poetika shaklida yozilsa, ba’zida bo‘tiqa shaklida yozilgan.

Bular hammasi Aristotel asarlariga yozilgan sharhlardir.

Poetikaga sharh tariqasida al-Arudiyga yozib berilgan bu asar tuzilishi Ibn Sinoning keyinchalik yozgan «Fann ash-she’r»; («She’r san’agi») asariga o‘xshab ketadi. Ma’lumki, Ibn Sino, «She’r san’ati» asarini «ash-shifo» kitobi mantiq qismining to‘qqizinchi fani sifatida keltirgan edi. Demak, Ibn Sino yigirma bir yoshida «al-Majmu’» asarini yozgan kezlarida u Aristotelning «Poetika» asariga sharh ham bog‘lagan, hatto kelajakda «She’r san’ati» nomini olgan asarining «xomakisi»ni bitib qo‘ygan ko‘rinadi. Keyinchalik bu asar «ash-Shifo»ga bir qism bo‘lib kirgan, chunki «al-Majmu’»ga kirgan «She’r ma’nolari» degan qismining tuzilishi «ash-Shifo»ga kirgan «She’r san’ati» asarining tuzilishiga monand; boshqacha qilib aytganda, Ibn Sino bu yerda Aristotel asariga sharh emas, balki o‘z asariga sharh yozganday ko‘rinadi. Bunday holni uning keyinroq yozilgan «Hayy ibn Yaqzon» asarida ham ko‘rishimiz mumkin. Chunki Shayx bu asarini yozib bo‘lgach, odamlar iltimosiga ko‘ra uning qiyin joylariga o‘zi sharh bitgan. «al-Majmu’» («To‘plam») asarining ikkinchi qismi ritorika haqida yozilgan bo‘lib, yuqorida zikr etganimizdek, bu ham bizgacha yetib kelgan.

Bundan shu fikrga kelish mumkinki, «al-Majmu’» Ibn Sinoning dastlab bitgan asari bo‘lmay, balki Ibn Sino bu paytgacha boshqa asarlar ham yozgan bo‘lishi kerak.

Ibn Sino bunday asarlarini ilm qadriga yetadigan kishilar iltimosiga ko‘ra yozib bergan. Bu borada Ibn Sino o‘z tarjimai holida yozadi:

«Abu Bakr al-Barqiy degan Xorazmda tug‘ilgan bir qo‘shnim bor edi, o‘z tabiati bilan u kishi faqih, tafsir va porso — zuhdlikda yagona edi. Bu ilmlarga o‘zi ham moyil edi. Shu kishi mendan kitoblarga sharh yozib berishimni so‘radi. Men unga yigirma jildcha keladigan «Hosil va mahsul» degan kitob yozib berdim.Undan tashqari, unga axloqqa tegishli yana bir kitob yozib berdim. Kitob nomini «Kitob al-birr val-ism» («Sahovat va jinoyat kitobi») deb qo‘ydim. Bu ikki kitob undan boshqada yo‘q. U kishi ikkovidan nusxa olish uchun hech kimga berib turmagan ham».

Bu satrlar Abu Ali ibn Sinoning yigitlik chog‘laridayoq ta’lif qilish ishiga bel bog‘laganini ko‘rsatadi. Kitoblarga sharh yozish ishlarini boshlab yuborgan chog‘ida, qo‘qqisdan otasi vafot etadi. Bu hol yosh olim uchun og‘ir judolik edi. Endi u oilaga boshchilik qilishi va tirikchilik vositalarini ham o‘ylashi kerak edi. Abu Alining o‘zi yozadi: «Keyin otam o‘lib qoldi, hol-ahvolim ham o‘zgarib ketdi. Sultonning amallaridan birortasini olishga majbur bo‘ldim».

Otasining vafoti (1002). Ibn Sino otasining o‘limi vaqtini taxminan 999 yilga yo‘yadilar, boshqa birlari 1002 yilda yuz bergan deydilar. Bu bilan balki Somoniylar xonadoni poytaxti bo‘lmish Buxoroga qoraxoniylarning hujumi va Somoniylar davlatining qulashi bilan bog‘liq deb shunday xulosaga kelingan bo‘lishi mumkin. Chunki, deydi A. Yu. Yakubovskiy, Abu Ali Somoniylar davlati qulagach, Buxoroda yarim yildan ortiq vaqt yashay olmaydi. Mamlakatda siyosiy ahvol o‘zgargach, bu yerda u kelajakda tinch hayot kechirishga ko‘zi yetmaydi. Qoraxoniylarning tutgan siyosati, Somoniylar lashkarboshilari (Abu Ali Simjuriy,; Ayach, Bektuzun va Foiq)ning sotqinliklarini ko‘rgan Ibn Sino o‘z kelajagi uchun xavfsiraydi. Shuning uchun ham u o‘z tarjimai xolida «keyin zarurat menga Buxoroni tark qilishga, Gurganch tomonga ko‘chishga majbur qildi», deb yozadi.

Ammo Ibn Sino otasining vafotini A. Yu. Yakubovskiy aytgandek, 999 yil bilan belgilash Ibn Sino tilidan yozilgan tarjima holga to‘g‘ri kelmaydi. Chunki uning o‘zi yuqorida keltirganimizdek, 1001 yilda hali Buxoroda bo‘lgan, unda hali otasi ham tirik bo‘lgan*

Said Nafisiy ham bu to‘g‘rida mulohaza bildirib, 999 yili Ilikxon Buxoroni olgandan keyin Ibn Sino yurtida yana ikki yil qoladi, deb ko‘rsatishi ham xuddi Ibn Sinoning o‘z tilidan yozilgan tarjimai holidan chiqib yozilgan satrlar edi. Ibn Sinoning o‘z tarjiman holida ko‘rsatilishicha, u yigirma bir yoshi,: Buxoroda qo‘shnisi iltimosi bilan «al-Majmu’» asarini yozib bergan. Bundan chiqdi, Ibn Sino 1001 yili hali Buxoroda bo‘lganini ko‘rsatadi. Undan keyingi davrda Ibn Sino hali Buxoroda turgan paytida yana ikki asar yozgan, uning biri «Hosil va mahsul» deb atalgan (20 jild) va ikkinchisi «Kitob al-birr val-ism» 2 jild bo‘lgan. Ibn Sino tilidan yozilgan tarjimai holida mana shu ikki kitob yozilgandan keyingina otasi vafot etganini yozadi, shunga qaraganda, bu orada ham vaqt o‘tgan. Shuning uchun ba’zan Ibn Sino otasi 1002 yilda vafot etgan degan fikr asosli ko‘rinadi. Lekin shunisi ham borki, bu haqda Ibn Sinoda ham va al-Juzjoniyda ham biror ma’lumot yo‘q. Bunga faqat Zahiruddin al-Bayhaqiy aniqlik kiritadi. U yozadi: «Abu Ali yigirma ikki yoshga kirganida otasi vafot etadi». Ammo Ibn Sino 1002 yildan keyin ham bir qancha vaqt Buxoroda bo‘lgan. Lekin u yerda qaysi yilgacha, bo‘lgan, qaysi yili Xorazmga jo‘nagan — bu haqda na Ibn Sino, na al-Juzjoniy biror narsa yozmaydi. Ammo Ibn Sino hali Buxoroda ekanligida yigirma ikki jildlik ikki asar ta’lif qilinishi ham anchagina vaqt talab qiladi, al-Juzjoniy yozishicha, agar «Qonun» asari o‘n to‘rt jild bo‘lsa, u holda yigirma ikki jildlik bu ikki kitob unga bir yarim baravardan ortiq bo‘ladi. Agar «Qonun» hozirgi o‘lchovda ikki yuz bosma listdan ortiq kelsa, u holda bu ikki kitob hajmi uch yuz bosma listdan ortiqdir. Buni ta’lif qilish uchun ham ancha-vaqt talab qilishi shak-shubhasiz. Buning uchun Ibn Sino kamida ikki-uch yil vaqt sarf etishi ehtimoldan uzoq emas. Ana shu ta’liflarni bajo keltirgandan keyin Ibn Sino o‘z tarjimai holida otasi o‘lgani, so‘ngra ahvoli tang bo‘lib, sulton amallaridan birini olishga majbur bo‘lganini yozadi. Shunga qaraganda, Ibn Sino otasi vafotidan keyin ham bir qancha vaqt Buxoroda qolgan bo‘lishi kerak. Chunki Somoniylar taxti merosxo‘ri Muntasir boshchiligida qoraxoniylarga nisbatan ziddiyat va qarshi kuchlar chiqib, Ilikxon saltanatini tinch-osuda qo‘ygan emas hamda Somoniylar hukmronligining tiklanishiga xalq ichida ishonch yo‘qolgan ham emas edi. Lekin 1005 yilda Somoniylar vorisi Muntasir qatl etilib, hokimiyat butunlay qoraxoniylarga o‘tadi. Shunda Samoniylar taxti tiklanishiga umidi qolmagan Abu Ali ibn Sino bunday sharoitda bu yerlarda tinch hayot kechirishga ko‘zi yetmay, tezroq bu o‘lkadan bosh olib, uzoqroq va tinchroq joyga ketishga chog‘langan. Shunday qilib Ibn Sino Xorazmga yo‘l oladi.

Bu 1005 yilda yuz bergan bo‘lishi kerak. Bungacha Ibn Sino otasi vafot etgan, keyin rasmiy idoraga kirib bir oz bo‘lsada, ishlagan. Albatta, ozgina vaqt ishlagan bo‘lsa, buni u tarjimai holida zikr etib o‘tirmas edi. Ammo u bu ishda ikki-uch yil ishlagan bo‘lishi kerak. Uning Buxoroda yuqoridagi hajmi katta asarlar yozishi ham uning to yigirma besh yoshlarga borgunga qadar o‘z yurtida qolganligiga dalolat qiladi.

Samoniylar qulashi va Ibn Sinoning Buxorodan ketishi (1005). Ibn Sino yashagan davr Somoniylar sulolasining gurkiragan davri tugab, so‘na boshlagan paytlariga to‘g‘ri keladi. Bu paytlarda birmuncha rivojlangan va gullagan iqtisodiy, madaniy avhol inqirozga yuz o‘girgan siyosiy ahvolga qaram bo‘lib qoladi. Uninchi asr oxirlariga kelib Somoniylar davlati nuray boshlaydi; xalqdan yig‘iladigan soliqlar borgan sari ko‘paya boshlaydi, hatto dehqonlardan yiliga ikki bor xiroj olinadigan bo‘ldi. Bir tomondan, amir bilan yer egalari o‘rtasida paydo bo‘lgan nizolar dehqonlar ahvoliga ta’sir etmay qolmadi. Dushman lashkarlari toptab, oyoq osti qilgan dehqon yerlari hosilsiz maydonga aylangan edi. Bir mahallar gurkiragan va yirik davlatga birlashgan yerlarga ko‘chmanchilar qayta-qayta hujum qildi. Bularning bir qismini qaytargan Somoniylarning ikkinchi qismini qaytarishga qurbi yetmaydi. Bu borada Yettisuv va Qoshg‘ar atroflaridan ko‘tarilgan qarluq, chigil va yag‘mo qabilalari qoraxoniylar davlatiga birlashgan edi. Ilgari Somoniylar ustiga mayda-mayda yurish qilib yurgan qoraxoniylar Bug‘roxon boshchiligida asta-sekin Buxoroga yurish qiladi. Somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (976 — 997) davlatining madaniy va iqtisodiy ahvolini qancha mustahkamlamasin, lekin davlatni asrab qolishga uning qurbi yetmaydi. Lashkarboshilardan Abu Ali Simjuriy, Ayach, Foiqlar sotqinlik qiladi, hatto Simjuriy davlatni bo‘lish haqida Bug‘roxon bilan yashirin ravishda kelishuv olib boradi. Bu sotqin lashkarboshilardan Ayach Buxoroga kirish uchun bo‘lgan katta jang — Xarjangda chekinadi, bu bilan u erishishi mumkin bo‘lgan g‘alabani boy beradi. Bu bilan u Buxoroga kirib kelgan Bug‘roxondan durustroq mansab olish umidida edi. Shu tariqa 992 yili Nuh ibn Mansur Buxoroni tark etishga majbur bo‘ladi, uni Bug‘roxon egallaydi. Lekin xonga Buxoro ob-havosi, mevalari yoqmaydi, ko‘p o‘tmay bavosirga yo‘liqqan xon to‘rt oy turib, 17 avgustda shaharni tark qilishga majbur bo‘ladi. Bu orada Omulga borib askar to‘plab, qoraxoniylarga zarba berishga shaylanib yurgan Nuh ibn Mansur yana Buxoroga kelib, osongina poytaxtni egallaydi. Bundan keyin Somoniylar bir necha yil davomida hokimiyatni o‘z qo‘llarida ushlab qolishga muvaffaq bo‘ldilar. Ammo ko‘p o‘tmay qoraxoniylardan bo‘lgan Ilikxon Nasr 999 yili yana Buxoroga hujum qilib, Somoniylar davlatini qulatib, Movarounnahrda o‘z hokimiyatini o‘rnatishga zamin hozirlaydi.

Bu orada Buxoroda ichki ziddiyatlar kuchayib ketadi, 997 yili amir Nuh ibn Mansur vafot etgach, uning o‘rniga o‘g‘li Abul-Horis Mansur ibn Nuh (tarixiy manbalarda Mansur II) taxtga o‘tiradi. Lekin bu amirzoda ham sulolani halokatdan qutqara olmaydi. Natijada 999 yil 1 fevralida amir taxtdan ag‘darilib, ikki ko‘zi ko‘r qilinadi, o‘rniga birodari Abul-Favoris Abdulmalik ko‘tariladi. Ammo Somoniylar bu bilan tashqi dushmanning yurtga kelishini yengillashtirdilar, xolos. Oradan ko‘p o‘tmay, 999 yil 23 oktyabrda Ilikxon Buxoroni egallab olib, sulola merosxo‘rlarini o‘z poytaxti Uzgandga haydab ketadi. 999 yili Buxoroda Somoniylar davlatining qulashi haqida saqlanib qolgan ma’lumotlarga ko‘ra, qoraxoniylardan bo‘lmish Nasr Buxoroga kirib kelgach, Somoniylar davlatini himoya qilishga kuch to‘plash uchun xalq orasiga odamlar yuborganlar. Ular masjid mehroblaridan turib davlatni dushmandan himoya qilishga chaqirganlar. Shunda xalq vakillari qonunshunos faqihlardan, nima qilamiz, deb so‘rashgan ekan, ular javob berib, agar dushman bilan din uchun kurash olib borilsa, unga qarshi chiqish mumkin edi, lekin bular bu dunyodagi rohat-farog‘at uchun olib borayotgan jang bo‘lgani uchun musulmonlar o‘zlarini halok qilib, o‘limga chog‘lash ravo emas, deganlar va dushmanga qarshi chiqmaganlar.

Ammo oradan ko‘p o‘tmay, xotin kishi kiyimini kiyib qochgan Nuh Ibn Mansurning uchinchi o‘g‘li Abu Ibrohim Ismoil Somoniylar saltanatini tiklashga ancha urinadi, ayrim yerlarda g‘alaba qozonib «Muntasir» unvonini oladi. U o‘ziga ilgari qarashli bo‘lgan Xorazm va boshqa yerlardan kuch to‘plab, nihoyat, Samarqand va Buxoroni egallaydi, oradagi ziddiyat tufayli Buxoroni tark etgan Muntasir to 1005 yilgacha Somoniylar bayrog‘ini tiklashga urinib ko‘radi, lekin kuchayib kelayotgan qoraxoniylar va G‘azna atrofida Mahmud G‘aznaviyning Somoniylar mulkiga ko‘z olaytirishlari, oradagi tarqoqliklar natijasida Muntasir harakati 1005 yil boshlarida Somoniylar bayrog‘ini tiklash bilan emas, balki qulashi bilan tugaydi.

Bu paytda davlat markazi bo‘lgan Buxoro bir necha bor qo‘ldan-qo‘lga o‘tib turadi, shahar qaysi tomonga o‘tmasin, u, albatta, zarbaga uchrar, jarohatlanar edi.

Abu Ali ibn Sino mamlakatda yuz bergan mana shunday siyosiy ahvol va o‘zgarishlarni ko‘rib, ilm bilan mashg‘ul bo‘lishga ko‘zi yetmaydi va Buxorodan ketishga majbur bo‘ladi.

Ibn Sino Xorazmda (1005). Xorazm bu vaqtda qoraxoniylar hujumidan birmuncha tinch edi. Bu yerda madaniy-ma’rifiy ishlar ancha yo‘lga qo‘yilgan edi. Hatto shoh saroyida tevarak-atrofdan juda ko‘p olim va fozil kishilar to‘plangan edilar. Bu davrda Xorazmda olim va tabib Abu Sahl al-Masihiy, tarixchi Ibn Miskaveyh, buyuk mutafakkir Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr ibn Iroq, Abul- Xayr Hammor kabi turli soha olimlari ilm-ma’rifat sohasida ish olib borardilar. Ana shu gurungga buyuk zakovot sohibi Abu Ali ibn Sino ham kelib qo‘shiladi. Chindan ham Ma’mun davrida Xorazm ilm va fanning gullagan davriga aylangan edi, Buxoroda Somoniylar hukmi qulagach, unga qaram bo‘lgan va ilgarilari yarim mustaqil bo‘lgan Xorazm butunlay mustaqil bo‘lib oladi. Qoraxoniylar kuchayib kelayotgan G‘azna hukmdori Mahmud G‘aznaviy bilan bellashib madori qurigan va Xorazmga qarashga majoli kelmas edi. Bu orada urush va xavflardan holi bo‘lgan Xorazmda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi va mamlakatda iqtisodiy ahvolni birmuncha yaxshilanishiga katta sharoit yaratildi. Shuning oqibatida bu yerda madaniy-ma’rifiy ahvol ancha yaxshi edi, natijada, ta’bir joiz bo‘lsa, «Ma’mun akademiyasi» deb atalgan anjumanning paydo bo‘lishi zaminida ana shu haqiqat yotar edi. Bu, albatta, o‘sha davr olimlarini jamlagan ilmiy bir uyushma bo‘lgan edi . «Ma’mun akademiyasi» tasodifiy va o‘tkinchi tashkilot emas edi, uning yuzaga kelishi Xorazmda paydo bo‘lgan ijtimoiy hayot, iqtisodiy, madaniy ko‘tarilish, siyosiy mavqeining qandayligini ifodalab berardi. Xorazmdagi bu ilmiy uyushma hozirgi tushunchadagi akademiya ma’nosiga to‘la javob berolmasa ham, har qalay, o‘sha davrdagi katta ilmiy anjuman sanalar edi. Ibn Sino panoh istab kelgan Xorazmda ahvol mana shunday edi. Ibn Sinoning ta’kidlashicha, bu yerda ilm-fanni sevuvchi Abul-Husayn as-Sahliy vazir bo‘lgan. Ibn Sino o‘z tarjimai holida Xorazmga borganida u yerning amiri Ali ibn Ma’mun (997—1009) edi, deb ko‘rsatadi. Bu amirning kunyasi Abul-Hasan Ali ibn Ma’mun bo‘lib, u Abul-Abbos Ma’mun ibn Muhammadning o‘g‘li edi. Abu Ali ibn Sino egniga faqih — qonunshunoslar kiyimini kiyib shaharga kirib boradi. Bundan ko‘rinishicha, bu paytlarda bunday libos kiyganlar hurmat va ehtirom bilan qaralar, begonaligi unchalik sezilmas edi. Shu tarzda u Xorazm poytaxti Gurganch shahriga yetib keladi. Abu Ali to‘g‘ri kelib amir huzuriga kiradi. Uning o‘z iborasi bilan aytganda, amir unga «o‘xshaganga kifoya qiladigan miqdorda oylik tayin qiladi». Shu tariqa Abu Ali Xorazm diyorida osoyishta umr kechira boshlaydi.

Abu Alining Xorazmga kelish yili haqida na o‘z tarjimai holida, na al-Juzjoniy yozganlarida aniq ma’lumot yo‘q. Abu Ali besh yasharligida otasi Buxoroga ko‘chib kelganini nazarda tutib, Yu. N. Zavadovskiy u 985— 1005 yillar orasida Buxoroda yashagan deb taxmin qiladi. Bundan 1005 yilda u Xorazmga kelgan bo‘lib chiqadi.

Toshkentda, O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy vomidagi Sharqshunoslik instituti kitob fondida 9042 inv. raqamli «Ajoyib at-tabaqot» degan qo‘lyozma saqlanadi. Bu kitob muallifi Muhammad Tohir ibn Abul-qosim bo‘lib, asar muqaddima va yetti tabaqa (bobdan) iborat. Shu kitobning to‘rtinchi tabaqasi so‘ngrog‘ida qizil siyoh bilan «Zikri Shayx Abu Ali Sino» degan sarlavha bilan Ibn Sino haqida ma’lumot berib ketiladi. Bu qo‘lyozmaga tavsif yozuvchilar so‘ziga qaraganda, u ilmiy adabiyotda kam ma’lum bo‘lgan jug‘rofiy asardir. Kitob fors tilida yozilgan. Shu qo‘lyozmaning Ibn Sinoga bag‘ishlangan sahifalarining birida uning Buxoroda qancha yashab ketgani va Xorazmda qancha vaqt bo‘lgani haqida shu satrlar yozilgan:

«Abu Ali ibn Abdulloh ibn Sino yigirma to‘rt yoshida aqliy, naqliy va riyoziy [matematik] ilmlarning hammasidan xabardor bo‘lib, Buxoroda olimlar bilan tortishib, ularni mot qilgan. Keyin Xorazmga borib, yetti yil davomida u yerda dars o‘qitgan. Keyin esa u yerdan Jurjonga boradi».

Xuddi shunday fikrni Sharifjon maxdum Sadri Ziyo ham o‘rtaga tashlagan. U kishining Sharqshunoslik instituti kitob fondida saqlanayotgan «Tazkirai shuaroi mutaqaddimin va salotin» nomli asarida bu xususda shu satrlar yozilgan:

«Abu Ali Sino o‘n ikki yoshligida olimlar bilan munozara qilib, barchasi ustidan g‘olib keldi, Xorazmda yetti yil davomida Xorazmshoh xizmatida bo‘ldi».

Bu satrlardan ma’lum bo‘lishicha, Ibn Sino yigirma to‘rt yoshigacha Buxoroda bo‘lgan, u yerda kamolotga erishgan va undan so‘nggina yurtini tark qilishga majbur bo‘lgan, shundan keyin yetti yil davomida Xorazmda yashagan, keyin Jurjonga borgan. Bu borada Ibn Sino tarjimai holida shu satrlar yozilgan:

«Undan (ya’ni Gurganchdan — A. I.) keyin zarurat Nisoga ko‘chishimga majbur qildi. So‘ng undan Abivardga, undan Tusga, undan Shiqqonga, undan Samniqonga, undan Xuroson chegarasi — Jojurmga, undan Jurjonga ko‘chib yurishga majbur bo‘ldim. Keyin amir Qobusning huzuriga kirishga jazm qildim. Shu paytda Qobusni tutib, qal’alaridan biriga qamab qo‘yishdi. U o‘sha yerda o‘ldi. So‘ngra Dehistonga ketdim, u yerda qattiq kasal bo‘lib qoldim. Yana Jurjonga qaytib keldim».

Tarixiy manbalardan ma’lum bo‘lishicha, Jurjon amiri Qobus ibn Vushmagir (ba’zi manbalarda Vashmgir) 1012 yili o‘ldirilgan. Shunga qaraganda, Ibn Sino bu yili Jurjonda bo‘lganligi tarixiy voqealarga to‘g‘ri keladi. Ibn Sinoning bu yili Jurjonda bo‘lgani haqida uning shogirdi al-Juzjoniy ham ba’zi ma’lumotlarni berib ketgan. U ustozining «ash-Shifo» kitobiga yozgan muqaddimasida shularni keltiradi:

«Mening hikmat [falsafa] ilmlariga bo‘lgan muhabbatim va ma’rifatga chinakam rag‘batim o‘z yurtim, mamlakatimni tashlab, xudo umrini uzun qilgur Shayx ar-rais Abu Alining yashagan shaharlariga ko‘chib borishga majbur qildi. Nega desangiz, mening u kishi haqida eshitib yurgan gaplarimga ko‘ra Abu Aliga nisbatan moyil bo‘lgim kelardi.O‘shanda eshitganlarimga qaraganda, Abu Ali hali yosh va hatto yigit bo‘lmasidan oldin, hatto yoshi yigirmadan oshmagan chog‘ida ham bu ilmlarda mahorat qozongan ekan. Eshitishimga qaraganda, u ko‘p asarlar ta’lif qilgan ekan, shu bilan birga, u birovga ilm-ma’rifat berishdan qizg‘anmaydigan va o‘z asarlaridan boshqalarning nusxa olishiga rag‘bati zo‘r odam ekan. Shuning uchun ham men u kishini qidirib topishni niyat qilib oldim; rostdan ham Abu Ali men o‘ylaganday odam bo‘lib chiqdi. Shu bilan birga, bu hol undan ajralmaydigan bo‘lishimga, uning asarlar ta’lif qilishiga ahamiyat berishimga olib keldi, bordiyu, asarlar ta’lif qilgan bo‘lsa, ularni mahkam tutib turishini undan iltimos qilishim borasida qilgan jonbozliklarim to‘g‘ri bo‘lib chiqdi. Shunday qilib, Abu Ali Jurjonda ekan vaqtida yoshi o‘ttiz ikkiga yaqinlashganida men uni shu yerda axtarib topdim. Bu paytda Abu Ali sultonning xizmatida bo‘lib, uning ishlarini idora qilish bilan band edi».

Abu Ubayd al-Juzjoniyning bu so‘zlariga qaraganda ham, Ibn Sino Jurjonga 1012 yili kelgan bo‘lib chiqadi.

«Ajoyib at-tabaqot» asaridan yuqorida keltirilgan parchaga va Sharifjon Maxdum gapiga ko‘ra, Ibn Sino yetti yil Xorazmda yashagan bo‘lsa, Buxoroni u 1005 yillarda tark qilgan bo‘lib chiqadi. Bu esa Somoniylarning so‘nggi merosxo‘ri Muntasirning o‘limi yuz bergan yiliga to‘g‘ri keladi.

Bu borada Yu. N. Zavadovskiyning Ibn Sino 1005 yilgacha Buxoroda yashagan degan fikri asosli bo‘lib chiqadi.

Xorazmda Ibn Sino ko‘p mu’tabar zotlarni, fozilu komil olimlarni ko‘radi, bular bilan birga bo‘lib, suhbat va munozaralardan bahramand bo‘ladi, Abu Rayhon Beruniy bilan uchrashadi.

Bu vaqtgacha, hali Buxoroda ekanligida dong chiqargan Abu Ali ibn Sino o‘ziga Abu Rayhon diqqatini tortgan edi. Ilgarilari bu ikki olim o‘rtasida fanning har xil sohalarida ilmiy yozishmalar ham bo‘lib turgan. Yu. N. Zavadovskiy ikki olim o‘rtasidagi bu yozishmalarni 998—999 yillar orasida bo‘lgan, degan fikrni o‘rtaga tashlagan edi. Hatto ular o‘rtasida bo‘lgan yozishmalar tarixga ham kirib qolgan, bular qo‘lyozma holida bizgacha yetib kelgan va bir qismining dastlab o‘zbekcha tarjimasi bilan arabcha matni nashr etilgan edi. Keyinchalik uning ruscha tarjimasi ham, ularga bag‘ishlangan tahlillar ham e’lon qilindi. Ibn Sino bilan Beruniy o‘rtasidagi do‘stlik iplari asosida Xorazmda bo‘lgan uchrashuv yana ham ajoyib tus oladi, ilgarilari yozishma orqali tanish bo‘lganlar endi uchrashib turadilar. Gurganchda bo‘ladigan ilmiy anjumanlar yana ham maroqli o‘tadigan bo‘ladi.

Abu Rayhon Beruniy minginchi yillarda yozib tugatgan va keng kitobxonlar ommasiga ma’lum bo‘lgan «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida Ibn Sino bilan bo‘lgan yozishmalarini eslab o‘tgan edi. Beruniy bunda dunyolarning ko‘pligi, bo‘shliq masalasi, og‘irlik va yengillik, jismlarning atomdan tashkil topganligi, ularning issiqlikdan kengayishi, nurning akslanishi va sinishi kabi mavzularni tilta oladi. Ana shu masalalarga to‘xtab Beruniy yozadi:

«Bu masalani shu kitobdan loyiqroq boshqa joyda, ayniqsa, men bilan fozil yigit Abu Ali Husayn ibn Abdulloh ibn Sino orasida shu bob ustida bo‘lgan muzokaralarda bayon etilgan», deb bu masalaga qiziqqanlarni o‘sha yozishmalarni mutolaa qilishga havola qilib, yuqoridagi satrlarni yozgan edi. Bundan ko‘rinishicha, Abu Rayhon Beruniy oldin ham Ibn Sino bilan tanish bo‘lgan.

Ibn Sinoning Xorazm o‘lkasida bo‘lganligi haqida har xil munosabatlar bilan uning asarlarida ham ba’zi satrlar chertib ketilgan. Chunonchi, «ash-Shifo»ning «al-Hayvon» qismida 1006 yili Xorazmda ko‘rgan bir fil haqida yozadi.

Bu asarning boshqa o‘rinlarida ham Ibn Sino hayvonot dunyosidan ko‘rgan ba’zi bir qiziq hodisalarini yozadi. Shu bilan birga, Ibn Sino Xorazmga tushgan meteoritni eritishga uringani haqida ham yozadi. Shunga ko‘ra ham Ibn Sinoning bu davrda ma’lum muddat Xorazmda yashaganligini ko‘ramiz. Ammo u Xorazmda doimiy qo‘nim topa olmaydi. Chunki bu orada kuchayib kelayotgan G‘azna hukmdori Mahmud G‘aznaviy bu o‘lkaga ko‘z olaytira boshlaydi. Dastlab Xorazm hukmdyuriga singlisini uzatib, uni o‘ziga kuyov qilib olgan Mahmud G‘aznaviy bu o‘lkaga nisbatan buzuq niyatda bo‘ladi. Bu holatni o‘z asarida bayon etgan Abul-Fazl Bayhaqiy «Mas’ud tarixi»da Beruniyning bizgacha yetib kelmagan tarixiy asaridan olingan parchalar orqali yozib qoldirgan. Bulardan ko‘rinishicha, dastlab Mahmud Xorazmga har xil yo‘l bilan ta’sir ko‘rsatishga, uni o‘ziga qaratishga uringan. Hatto uni butunlay G‘aznaga bo‘ysundirgan. Abu Ali ibn Sino G‘azna hukmdorining xatti-harakatlarini oldindan sezib, Xorazmda qolmaslikni, u yerdan bosh olib chiqib ketishni lozim topadi. U endi Mahmud G‘aznaviy qo‘li yetmagan joylarga ketishga otlanadi.

Nizomiy Aruziy Samarqandiy o‘z asarida bu borada ajoyib hikoyalarni naql qilgan. Ularning birida, Mahmud Xorazmshohga bir xat yo‘llab, u yerdagi to‘plangan olimlarni G‘aznaga yuborishni talab qiladi. Ba’zi olimlar boradi, Ibn Sino bilan Abu Sahl al-Masihiy G‘aznaga borishni istamay, chiqib ketishadi.

Ibn Sinoning Xorazmni tark qilish yilini hijriy 401 va milodiy 1011 yil deb ko‘rsatadilar. Ibn Sino Xorazmni al-Masihiy bilan birga tark etadi. Ular Jurjon tomonga yo‘l oladilar, chunki Abu Sahl asli Jurjonda tug‘ilgan edi. Shuning uchun u Abu Alini ham o‘sha tomonlarga olib ketmoqchi bo‘lar, yurtida tinch hayot kechirishga umidvor edi. Lekin orzusi ushalmay qoladi.

Yo‘lda ancha qiyinchiliklar yuz beradi, yo‘lboshlovchi adashib qoladi, shu tariqa yo‘l azobi, suvsizlikka bardosh berolmay Abu Sahl al-Masihiy yo‘lda vafot etadi. Manbalarning ko‘rsatishiga qaraganda, al-Masihiy chindan ham 1011 yilda vafot etgan. Natijada yo‘lboshlovchi bilan Ibn Sino ko‘p qiyinchiliklardan so‘ng, hozirgi Ashxoboddan yigirma chaqirimcha nari bo‘lgan Nisoga, undan Abivardga yetib keladilar, so‘ng yo‘lboshlovchi orqasiga qaytib ketadi, Abu Ali o‘sha yerda qoladi. Ibn Sino Xuroson shaharlarining bir nechtasida bo‘ladi, lekin u bularning birortasida ham o‘ziga doimiy qo‘nim topolmaydi. Unga bu yerlardagi ichki ziddiyatlar, g‘alayonlar osoyishtalik bermaydi.

Ibn Sino o‘zining keyinchalik yozgan yirik asari «ash-Shifo»ning «Kitob al-hayvon» qismida Dehistonni esdab yozadi:

«Menga Dehiston biyobonidan kelgan bir kishining holini hikoya qilishgan edi: «Agar biror ilon o‘sha kishini chaqsa, ilonning o‘zi o‘lar ekan. Menga hikoya qilib berishlaricha, bir katta ilon uni chaqqach, o‘zi o‘lib qolibdi, ilon chaqqan odamning esa faqat isitmasi chiqib, bu hol bir kungina davom etibdi. Bu voqeani eshitganimdan keyin Dehiston biyobonida bo‘lganimda o‘sha kishini surishtirsam, men borishimdan ilgariroq u vafot etgan ekan. U kishidan bir zurriyot qolgan ekan. Bu borada bolasining xususiyati otasinikidan ham zo‘rroq ekan, u bolada men ajoyib narsalarni ko‘rdimu; lekin ulardan ko‘pini hozir unutganman. Usha ko‘rganim ajoyibotlardan biri shuki, katta zaharli ilonlar uni tishlashdan yuz o‘girar ekan».

Ibn Sino bu shaharlarda to osoyishtaligiga putur yetgunga qadar istiqomat qiladi. 1012—1014 yillar orasida u Jurjonda yashaydi. U Jurjonda kelajakda o‘ziga shogird bo‘lib tushgan Abu Ubayd al-Juzjoniy bilan tanishadi. Bu paytda Ibn Sino 32 yoshda bo‘ladi.

Al-Juzjoniy (vafoti 1047). Ibn Sinoning eng qobiliyatli va sadoqatli shogirdlaridan bo‘lgan. «Tarix hukamo al-islom» kitobi muallifi Zahiruddin al-Bayhaqiyning ko‘rsatishicha, faqih hakim Abu Ubayd Abdulvohid al-Juzjoniy asli juzjonlik bo‘lgan. Bu viloyat hozirgi Afg‘onistonning shimolida, Amudaryo bilan Murg‘ob o‘rtasida joylashgan. Abu Ubayd ilm-ma’rifat istab Kaspiy bo‘ylarida joylashgan Jurjon (hozirgi Gurgon)ga kelib, o‘sha yerda Ibn Sino bilan tanishadi va unga shogird tushadi. Bu voqea 1012 yilda yuz beradi. Abu Ubayd Ibn Sino umrining so‘nggi damigacha u bilan birga bo‘ladi. Abu Ubaydning o‘zi yozishicha, u Ibn Sino bilan yigirma besh yil davomida birga bo‘lgan. Ibn Sino tarjimai holining yozilib qolishi, ko‘p asarlari ta’lifi va tartibga tushishi shu kishi tufayli bo‘lgan. Ibn Sino asarlarining davrimizgacha yetib kel! shida al-Juzjoniy katta xizmat ko‘rsatadi. Ibn Sino fikr andishasini, uning zakovat-qobiliyatini eng yaxshi tushungan kishi ham Abu Ubayd bo‘lgan. O‘zi ham yirik olim bo‘lgan, asarlar ta’lif qilgan, lekin u Ibn Sino asarlarini avaylab saqlab, ularni ko‘chirib yozish, nusxasini ko‘paytirish, ularni kelajak avlodga yetkazishdek olijanob burchni to‘la tushunib yetgan. Buyuk olim Ibn Sino asarlarining ko‘pchiligi mana shu iqtidorli zot vositasi bilan saqlanib qolganligini nazarga olsak, tarix, ilm-ma’rifat oldida Abu Ubayd Abdulvohid al-Juzjoniyga qanchalar burchli ekanimizni his qilamiz. Zotan, Abu Ubayd Ibn Sinoning eng g‘amxo‘r odami sifatida asar yozishiga turtki berish, unga sharoit yaratishda katta rol o‘ynagan. Ibn Sino haqida eng to‘liq ma’lumot ham uning lutfi-tavajjuhi bilan bitilib qolgan. U Ibn Sino haqida xotiralarini yozib qoldirdi, «ash-Shifo» kitobiga muqaddima yozdi. Ibn Sino asarlarining nusxalanishi, tartibga tushishi ham al-Juzjoniy nomi bilan bog‘liq. Ibn Sino fikrlarini tushunib yetish ham ozmuncha ilm talab qilmasligini ko‘z oldimizga keltirsak, Abu Ubayd al-Juzjoniy iqtidori ko‘rinadi. U sermutolaa olim bo‘la turib, o‘zi haqida hech qanday ma’lumot yozib qoldirmaydi. U Ibn Sino bilan Isfahonga kirib borganida allomaning do‘stlari hamda amir Alouddavla yuborgan amaldorlar ularni kutib oladi. Shunda ham al-Juzjoniy «bizni» kutib oldi, deb yozmaydi. Balki bu kutib olishlarning hammasi Ibn Sinoga nisbatan bo‘lgan hurmat ekanligini, boshqalar uchun emasligini bilib, Abu Alini kutib oldi, deb yozadi.

Zahiruddin al-Bayhaqiy bu kishi haqida yozib, Ibn Sinoning «ash-Shifo» asari yozilishiga qayg‘urgan, uni hozirgi davrdagi shakliga keltirgan, «an-Najot»ni tartibga solgan, riyoziy ilmiga aloqador bo‘lgan «Aloiy risolasi» kabilar tugal bo‘lib qolishiga shu al-Juzjoniy sabab bo‘lgan, deydi. Undan tashqari, Abu Ubayd «Tib qonunlari» asarining qiyin joylariny tafsirlagan, «Hayy ibn Yaqzon» qissasiga sharh yozgan.

Abu Ubayd fors tilida «Kitob al-hayvon» degan asar yozgan, uning bir nusxasi Nishopur shahridagi Nizomiya qo‘lyozmalar xazinasida mavjud. Ba’zi ustodlarimning aytishiga qaraganda, deydi al-Bayhaqiy, hakim Abu Ubayd Abu Ali bilan bo‘lgan yig‘inlarda ustodi oldida o‘zini shogird sifatida emas, balki murid sifatida tutar ekan. Abu Ubayd ustozi haqida o‘ziga ma’lum bo‘lgan barcha ma’lumotlarni berib ketadi-yu, lekin o‘ziga kelganda xasislik qiladi, onda-sonda munosabat bilan aytilgan gaplardan bir fikrga kelinmasa, u o‘zi ustida to‘xtashni lozim ko‘rmaydi. hatto so‘z yuritishni odobsizlik deb biladi.

Ibn Sino Jurjonda Abu Ubayd al-Juzjoniy bilan topishib, butun umr do‘st bo‘lib qolishdi; Abu Alining qanday odamligini tushunib yetgan bu zot o‘zining anchagina yetuk olim bo‘lib yetishganiga qaramay, doimo ustoziga ko‘mak berib keldi, hatto dafnigacha birga bo‘ldi.

Ibn Sino Jurjonda (1012—1014). Abu Ali ibn Sino ziyoriy hukmdoridan bo‘lmish Qobus ibn Vushmagir hukmronlik qilgan Jurjonda 1012—1014 yillar orasida hayot kechiradi.

Ziyoriylar asli daylamliklardir. Uninchi asrda xalifalikka qarashli hozirgi Eron yerlarida daylamliklar katta rol o‘ynagan. Daylam — tog‘lik o‘lka bo‘lib, iqtisodiy jihatdan kambag‘al bu diyor o‘z aholisini boqishga ham qurbi yetmas edi. Shu jihatdan bu o‘lka aholisi, ayniqsa, yoshlar ish qidirib tarki vatan etishga majbur edilar. yosh yigitlar to‘g‘ri kelgan hukmdorga askarlikka yollanib ishga kirar, shu tariqa kun ko‘rar edilar. Mana shunday daylamliklardan biri Mardovij ibn Ziyor dastlab somoniylar saroyida xizmat qila boshlaydi. U yollangan daylamliklar yo‘lboshchisi bo‘lib, o‘ziga qaram bo‘lgan askarlar yordamida 928 yili Gurgon va Tabaristonni bosib oladi, ziyoriylar sulolasini asosladi. Bu sulola 1042 yilgacha davom etdi. Keyin Mardovij ibn Ziyor G‘arbiy Eronga yurish qilib, 935 yilgacha — yetti yil davomida Ray, Qazvin, Hamadon, Isfahon, Sheroz shaharlarini o‘ziga qaratdi. Mardavijning bu harakatida daylamlik buvayhiylar xonadonidan bo‘lmish uch aka-uka — Ali, Hasan va Ahmadlar sadoqatli sarkarda sifatida unga xizmat ko‘rsatadilar, buning natijasida ularning har biri ma’lum o‘lkada Mardovijning noibi bo‘lishga sazovor bo‘ladilar. Yollangan askarlar xizmatini ko‘rgan Mardovij o‘z qo‘shinida daylamliklardan tashqari sotib olingan qullarni ham tutar edi. Mana shundaylardan tashkil topgan yana to‘rt ming otliq turk gvardiyasi ham bor edi.

Lekin Mardovij ibn Ziyorning hukmronligi ko‘pga cho‘zilmaydi, 935 yili turk qullari unga suiqasd uyushtirib o‘ldiradilar. Fursatdan foydalangan buvayhiylar Mardovij ibn Ziyor ixtiyorida bo‘lgan G‘arbiy Eronni egallab oladilar. Ularning kattasi — Ali Isfahonni egallaydi, ko‘p o‘tmay, u Fors viloyatini ham o‘ziga qaram qilib oladi. O‘rtanchasi bo‘lsa Jabalni, Ahmad Huzistonni egallaydi, keyin Kermonni qo‘shib oladi. Shu tariqa G‘arbiy Eronda xalifalik hukmronligi qulab, Buvayhiylar davlati (935—1055) vujudga keladi. Ziyoriylar (928—1042)da Gurgon bilan Tabaristonning bir qismi qoldi, xolos.

945 yili buvayhiylarning kichigi Ahmad Bag‘dodga lashkar tortib borib, Iroqning arab qismini egallaydi, hatto xalifadan o‘ziga amirlar amiri degan faxriy unvon ham oladi. Bunday faxriy unvon uning akalari — Ali bilan Hasanga ham beriladi. Amirlar amiri Ahmad xalifa Mustakfiyni (440—945) yiqitib, uning ko‘zini ko‘r qiladi, o‘rniga boshqa abbosiylardan bo‘lgan Muti’ni (946—974) xalifalikka ko‘taradi. Shu bilan abbosiylar ikki yuz yil davomida (945—1132) bu o‘lkalar ustidan hukmronliqni butunlay yo‘qotadilar, ular faqat rasman hukmron sanalar, xutba, pul zarb qilishda xalifa nomlari ishlatilar, aslida esa buvayhiylar, somoniylar, ziyoriylar hukm yuritar edi.

Bu orada Eron ikki davlatga ajralgan edi; g‘arbda buvayhiylar, sharqda somoniylar hukmron zdi. Buvayhiylarning yagona markazlashgan davlati yo‘q edi, ular uch aka-uka va uning merosxo‘rlari o‘rtasida, keyinchalik ularning bolalari o‘rtasida bo‘linar edi. O‘rtancha buvayhiylardan bo‘lgan Hasanning o‘g‘li Fanna Xisrov (949—983) ularning eng zo‘r hukmdori sanalar edi, u Adud ad-Davla degan laqab ham olgan. Bu kishi butun G‘arbiy Eron va arab Iroqini birlashtiradi, 973 yili Umanni o‘ziga bo‘ysundiradi. Lekin ko‘p o‘tmay, Adud ad-Davla o‘lgach, buvayhiylar saltanati yana parchalanib ketadi.

Ibn Sino Jurjon (Gurgon)ga borganda ziyoriylardan bo‘lmish Shams-ul-maoliy Qobus ibn Vushmagir (978—1012) hukmron edi. Bu mahalda ziyoriylarga Jabal, Qorun, Gurgon, Tabariston, Omul, Soriy, Astrobod qarar edi. Qobus 978 yili o‘z birodari o‘rniga saltanatga o‘tiradi. 981 yili buvayhiylarning hujumi tufayli o‘z yurtidan qochadi va Mahmud G‘aznaviy dargohida panoh topadi, keyin o‘z yurtiga qaytib, yana 15 yil hukm suradi. Mana shu paytlarda Ibn Sino Jurjonga kelgan edi.

Ibn Sino amir Qobusning oldiga kirishga qasd qilgan kezlarida Qobusni tutib, qal’aga qamab qo‘yishgan bo‘ladi. U o‘sha yerda o‘ladi.

Bu voqea Jurjon bilan Astrobod o‘rtasida Chanoshak qal’asida yuz beradi. Qobus askarlari uni tutib, kiyim-kechaksiz qoldirishadi, qish boshlangan, sovuq tushganidan Qobus ayozda qolib o‘ladi.

Said Nafisiy Ibn Sinoni 404/1014 yili ham Jurjonda bo‘lgan, deydi. Abu Ubayd al-Juzjoniy «ash-Shifo»ga yozgan muqaddimasida eslashicha, u Ibn Sinoni o‘ttiz ikkiga yaqinlashganida Jurjonda ko‘rgan, shunda Abu Ali sultonning xizmatida bo‘lgan.

«Bunday ishlar,— deb yozadi al-Juzjoniy,— Abu Alining ko‘p vaqtini olar edi. Men bo‘lsam, ozgina bo‘lsa ham qulay fursat topib, u kishining oldiga kirib, mantiq va tabiatdan oz-moz aytib tursalaru, men uni yozib olsam, degan talab qo‘yardim».

Mana shu satrlardan ma’lum bo‘lishicha, Ibn Sino Qobus o‘limidan keyin ham Jurjonda qolgan va uning o‘g‘li amir Falak ul-maoniy Manuchehr (1012—1029) saroyida ishlagan.

Nizomiy Aruziy «Chahor maqola»sida keltirishicha, Ibn Sino amir Qobus bilan ko‘rishgan, shunda amir kasal jiyanini davolashni undan so‘ragan. Ibn Sino bolani ko‘rib, uning oshiq ekanini aniqlagan. Bu bilan Ibn Sino Qobusdan ko‘p ehtiromlar ko‘rgan. Bu voqea Ibn Sinoning zo‘r tabib ekanligini, uning inson ruhiy holatining nozik tomonlarigacha tushunib yetganini ko‘rsatadi.

Undan tashqari, «Chahor maqola» avtori keltirishicha, Xorazmdan qochgan Ibn Sinoni qo‘lga kiritmoqchi bo‘lgan Mahmud G‘aznaviy uning rasmini chizdirib, ko‘p o‘lkalarga, shular qatori Gurgonga ham axtarish uchun yuborgani va uni Qobus bilgani hikoya qilinadi.

Lekin Nizomiy Aruziy Samarqandiyda keltirilgan hikoyalar tarixiy asar sifatida emas, balki badiiy asar sifatida qaralmog‘i kerakki, unda Ibn Sinoday ulug‘ bir insonning yetuk alloma ekanligini ustalik bilan bayon etilsada, hikoya qilinayotgan voqealar tarixiy nuqtai nazardan ba’zan bir-biriga zid, yillar to‘g‘ri kelmaydi. Masalan, Ibn Sino o‘z tarjimai holida Qobusni ko‘rmaganman, deb tursada, boshqalar unga, yo‘q, sen ko‘rgansan, deb tursa, bu haqiqatga to‘g‘ri kelmas. Lekin badiiy adabiyotda bu bo‘lishi mumkin hodisa. Nizomiy Aruziy yozganlaricha shu nuqtai nazardan qaralsa, unga to‘g‘ri baho bergan bo‘lamiz. Chunki Qobus bilan Ibn Sino bir-birini ko‘rmaganini uning o‘zi ta’kidlaganidek, boshqalar ham qayd qilib o‘tgan edi. Balki Ibn Sinoning oshiq yigitni davolashi Qobus davrida emas, balki uning vorisi Manuchehr davrida yuz bergan bo‘lishi ham mumkin. Ibn Sino shu joyda o‘ziga qo‘nim topolmay yurtma-yurt kezganlarini ifodalab yozgan qasida she’ridan bir bayti bizgacha yetib kelgan. Shu baytda u shunday yozadi:

Men ulug‘ bo‘lganimda katta shaharlar ham tor bo‘lib qoldi, Qimmatim oshganda xaridorim ham topilmay qoldi.

Bu baytdan Ibn Sinoning qanchalik qiynalganini, musofir yurtlarda uning ahvoli qanday kechganini bilish qiyin emas.

Ibn Sino bu orada Jurjondan Dehistonga boradi va yana Jurjonga qaytib keladi. Ko‘p o‘tmay kasalga chalinib qoladi.

Tarixchi Muhammad Tohir ibn Abulqosim asarida Ibn Sinoni Jurjonga borgani haqida shu satrlar yozilgan: «Abu Ali Sino Jurjonga borgan paytida Jurjon viloyatida bemorlar ko‘payib ketgan edi.

Kasallardan unga kim to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, davolagan edi, ular sihat topib ketaverishdi. Shu sababdan ham Abu Alining nomi Jurjonda tillarga tushib, xalq orasida keng tarqalib ketdi».

Abu Alining bundan keyingi davr hayoti haqida biz al-Juzjoniy yozganlaridan bilishimiz mumkin. Bu esa allomaning Abu Ubayd bilan Jurjonda tanishganidan boshlanadi. Abu Ubaydning yozishicha, Ibn Sino Jurjonda yashayotgan kezida u yer ahli orasida ko‘p tanish orttiradi. Ular Ibn Sinoga zo‘r hurmat bilan qaraydilar. Bu kishilar Ibn Sinodagi ilmiy qobiliyat, zakovotni ko‘rib, uning qadriga yetgan, suhbatiga ishqivoz bo‘lgan kishilar edi. Bu haqda ma’lumot qoldirgan Abu Ubayd al-Juzjoniy shularni yozadi:

«Jurjonda Abu Muhammad ash-Sheroziy degan bir kishi bor edi. U kishi bu ilmlarni yaxshi ko‘rar edi. Shayxga deb o‘z qo‘shnisining uyini sotib oldi va Abu Alini o‘sha yerga joylashtirib qo‘ydi». Mana shunday ezgu munosabatlar og‘ushida Ibn Sino bir oz vaqt Jurjonda yashaydi. Ibn Sinoning ajoyib xislatlaridan biri shu bo‘lganki, u o‘z ilmiy ishlari, ta’liflari uchun hech vaqt o‘ta tinch osuda sharoitni avvalo topolmagan, keyin unday ahvolni kutmagan ham. Ammo hech qachon uning qo‘li qalamdan bo‘sh qolmagan. U dam olishni bilmas, o‘ziga nisbatan ayovsiz edi. Sharoit qanday bo‘lishidan qat’i nazar, darhol ta’lif qilishga, kirishardi. U o‘zida bor bo‘lgan fursatni qo‘ldan boy bermaslikka harakat qilar edi.

Jurjonda Ibn Sino asarlar ta’lif qilish bilan birga tabib sifatida odamlarni davolaydi ham. Ibn Sino tabibligi haqida o‘rta asrlarda to‘qilgan har xil afsonalar ichida Jurjonga nisbat berilganlari ham bor. Davolash, bir tomondan, Ibn Sinoga daromad manbai bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, shu yerda ta’lif qila boshlagan «Tib qonunlari» asariga ma’lumot bo‘lib, uning nazariy bilimlarini sinovdan o‘tkazuvchi bir «laboratoriya» edi. Chunki Abu Ali doimo kasallarni ko‘rar, ularning dardini aniqlar, kasallik sabablarini surishtirar, uning tuzalish jarayoni va bergan dori-darmonlarining ta’sirini kuzatar edi. Abu Ubayd o‘z ustozining Jurjondagi hayoti haqida yozar ekan, u bu yerda birgina tabobat bilangina mashg‘ul bo‘lib qolmaganligi, shogirdlariga astronomiya va mantiq fanlaridan dars berganini ta’kidlaydi. Uning yozishicha, har kuni u Ptolomeyning «al-Majistiy» («Almagesta») kitobini Ibn Sino qoshida o‘qir ekan. Bu kezlarning birida Abu Ubayd O‘z ustoziga mantiq haqida bir kitob yozib berishini iltimos qilib qoladi. Chunki Ibn Sino mantiq ilmini juda chuqur va atroflicha bilar edi. Shunda u shogirdiga «al-Muxtasar al-avsat fil-mantiq»(«Mantiqqa oid o‘rtacha qisqartma») kitobini yozib beradi. Shogirdining yozishicha, Abu Ali bu kitobini aytib turgan va u yozib olgan. Usha kezlarda Ibn Siko Abu Muhammad ash-Sheroziyga atab «Kitob al-mabda va al-maod» («Narsalarning boshlang‘ichi va asliga qaytishi haqida kitob») bilan «Kitob al-arsod al-kulliya» («Umumiy kuzatish kitobi»)ni yozib beradi.

Abu Ubaydning yozishiga qaraganda, Ibn Sino Jurjonda tinchosuda hayot kechirib, bemorlarni davolash hamda kitob ta’lif qilish bilan shug‘ullanadi. Bu yerda u jahonga mashhur bo‘lgan asari «Tib qonunlari»ning avvalgi qismlarini yozishga tushadi, keyin «al-Majistiyning qisqartmasi» va boshqa ko‘p risolalar yozadi. Abu Rayhon Beruniy so‘ziga qaraganda, Qobusning qizi Zarrin Gisu topshirig‘i bilan Abu Ali ibn Sino Jurjon uzunlamasini aniqlash bilan shug‘ullangan, bu borada u maxsus risola ham yozgan. So‘ngra Abu Ali Eronning g‘arbidagi Jabal viloyatiga kelib ham ta’lif ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan. Al-Juzjoniy o‘z xotiralarida Abu Alining Jabalga kelganini bayon etgach, uning qirq yetti kitobi ro‘yxatini keltiradi. Bu kitoblar orasida Ibn Sinoning hali Buxoroda yashagan kezlarida qilgan ta’liflari, undan keyin yozgan asarlari nomlari ham bor. Albatta, bu asarlar ro‘yxati dastlab to‘la bo‘lib, Ibn Sinoning barcha asarlari kirgan bo‘lishi kerak. Keyinchalik bular bizga noma’lum har xil sabablarga ko‘ra qisqarib ketgan bo‘lishi kerak. Hozirgi kunda Toshkentda, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan «Rasoil hukamo» («Faylasuflar risolalari») to‘plami qo‘lyozmasi ichida saqlanayotgan «Fehrist kutub Shayx ar-Rais» («Shayx ar-Rais Abu Ali ibn Sino kitoblari ro‘yxati») nusxasini Sodiq Mirzaev o‘z asarida keltirib, al-Juzjoniy yozgan o‘sha «Fehrist» mana shu bo‘lishi kerak, degan edi. Bu ro‘yxatda Ibn Sinoning 148 asari nomi keltirilgan. Lekin bu ham to‘liq emas ko‘rinadi, unda bir qancha asarlar ko‘rinmaydi. Ibn Sinoning «al-Ishorot» asariga sharh yozgan Nasiruddin al-Tusiy (1201—1274) al-Juzjoniyning tuzgan ro‘yxati qo‘liga tushib qolib, unda allomaning «Salomon va Ibsol» qissasi borligini ko‘rganini yozgan edi. Lekin hozirgi mavjud ro‘yxatlarning hech birida bu asar nomi eslanmaydi. Demak, al-Juzjoniy tuzgan ro‘yxat ko‘p bor o‘zgarish va qisqarishlarga duch kelgan.

Abu Ubayd al-Juzjoniy ustozi haqida o‘z xotiralarini yozar ekan, Jurjon va Jabalda qancha vaqt bo‘lgani haqida yozmaydi. Tarixchi A. Yu. Yakubovskiy Ibn Sinoning Jurjonda yozgan asarlariga qarab u bu yerda besh yildan kam vaqt bo‘lmagan, deb ko‘rsatadi. Bunday holda Ibn Sino 1017 yillargacha Jurjonda bo‘lgan bo‘lib chiqadi. Said Nafisiy fikricha, Ibn Sino 1014— 1019 yillar orasida Rayda bo‘lgan. Yuqorida keltirganimiz-dek, Ibn Sino 1012 yil boshlarida Jurjonga kelgan bo‘lsa, uch yil davomida, to 1014 yil oxirlarigacha bu yerda yashagan.

Ibn Sino Rayda (1014). Abu Ubaydning yozishicha, «Shundan so‘ng (ya’ni Jabaldan so‘ng demoqchi — A. I.) Abu Ali ibn Sino , Rayga ko‘chadi. Rayda u Sayyida Xotun va uning o‘g‘li Majduddavla xizmatiga kiradi».

Ray hozirgi Tehron chegaralaridagi rayon nomi. Bu qadimiy shahardan hozir xarobalargina qolgan, xolos. O‘rta asrlarda bu shahar davlat markazi ham bo‘lgan. Buvayhiylardan bo‘lmish Fahruddavla (988—997) hukmronlik qilib, Rayni o‘ziga poytaxt qilgan zdi. Fahruddavla vafotidan keyin Ray markaz bo‘lgan viloyatlar uning katta o‘g‘li Majduddavla Abu Tolib Rustam (hukmronlik yillari 997—1029)ta o‘tadi. Shahzoda yosh bo‘lgani sababli davlatni boshqarish tarixiy manba va adabiyotlarda Sayyida Xotun deb nom olgan uning dono onasi zimmasiga tushadi. Ammo uning ukasi Shamsuddavla (hukm yuritgan yillari 997—1021 orasi) esa Hamadon markaz qilingan o‘lkalarga hukmronlik qiladi. Hamadon, Qarmisin va to Iroq chegarasigacha bo‘lgan yerlar unga kirar edi.

Sayyida ancha tadbirkor, aqlli ayol ekanini Rayga ko‘z olaytirgan Mahmud G‘aznaviy bilan Sayyida haqida saqlanib qolgan bir hikoya ham ko‘rsatadi.

Mahmud bu o‘lkalarni egallash niyatida dag‘dag‘a soladi, lekin Sayyida unga javoban jangga chaqirgan.

— Agar men undan yengilsam,— degan u.— Mahmud bir xotin ustidan g‘alaba qilgan bo‘ladi, bordiyu men g‘alaba qilsam, uning ustidan xotin g‘alaba qilgan bo‘ladi.

Buni eshitgan Mahmud G‘aznaviy bu ishdan qo‘lini tortgan. Ibn Sino Rayga kelgach, mana shu Sayyida va uning o‘g‘li Majduddavla xizmatiga kiradi.

Abu Ubayd yozishiga ko‘ra, Ibn Sino Ray hukmroni Sayyida va uning o‘g‘li Majduddavla (997—1029) huzuriga kelgan. «Ular,— deydi al-Juzjoniy,— Shayxning kimligini o‘zi bilan birga olib kelgan kitoblaridan bilishdi, negaki bu kitoblar Shayxning qadr-qimmatini ko‘rsatib turar edi».

Rayda Ibn Sinoni yaxshi kutib oladilar. Abu Ubayd al-Juzjoniyning yozishicha, «Bu paytlarda Majduddavla dardga chalinib, uni savdoyi kasali yengib qo‘ygan edi. Abu Ali uni davolash bilan mashg‘ul bo‘ldi». Chunki Ibn Sino ruhiy kasalliklarni tuzatish yo‘lini yaxshi bilganligi bu yerda juda qo‘l keladi.

Sharqda tarqalgan hikoyatlardan birida aytilishicha, bir kishi (bu Majduddavla bo‘lishi kerak) melanxoliya kasaliga chalinib qoladi. U odamlarga hadeb:

— Men ho‘kizman, meni so‘yinglar,— der ekan.

Kasalning qarindoshlari Abu Ali ibn Sinoga murojaat qilib, kasalni davolashni so‘rabdi. Ibn Sino kasal oldiga qassob sifat bo‘lib pichoqni qayrab kelib:

— «Qani, so‘yadigan ho‘kizinglarni ko‘rsatinglar»,— debdi. Bemor darhol qassob oldiga chopib kelib:

— So‘yiladigan ho‘kiz menman,— debdi.

Abu Ali ibn Sino uning qo‘l-oyog‘ini bog‘lab, qo‘liga pichoqni olib qayrabdi-da, biqinidan ushlab ko‘ribdi:

— Ho‘kizimiz semiz demabmidilaring, bu juda oriqku, men bunday oriq ho‘kizni so‘ymayman, hech qancha go‘sht chiqmaydi, oldin bu sal semirsin, keyin so‘yaman,— debdi. Buni eshitgan bemor:

— Qani menga ovqat beringlar, men semiray,— deb ovqat talab qilaveribdi.

Abu Ali ibn Sino ovqat bilan bemorga dori-darmon yediribdi, oilasiga qanday tadbir qilish yo‘lini tayinlabdi. Natijada bemor tuzalib ketibdi.

Bir kuni Abu Ali qassob bo‘lib bemor uyiga boribdi:

— Semirgan ho‘kizinglar qani, so‘yib beray deb keldim, — debdi va bemorni ko‘rib:

— Ie, ancha semiribsanku, endi seni so‘ysa bo‘ladi, — degan ekan, u:

— Meni so‘yadiganning boshi o‘nta,— debdi do‘q qilib. Yig‘ilgan qarindoshlarning hammasi avvalgi voqeani eslab kulishibdi.

Bu hikoyat zamirida shu shahzoda Majduddavla yotgan bo‘lishi ehtimoldan nari emas. Shuning uchun ham u saltanat tepasida turgan Sayyidaning hurmat va ehtiromiga sazovor bo‘lgan. Chunki Abu Ali bu davolash ishida mahoratini namoyish qiladi, natijada ko‘pchilik nazdida katta obro‘ qozonadi.

Odatda amir va sultonlar o‘z diyoru saltanatida shunday buyuk kishilar yig‘ilsa, ular bilan misoli xazinasidagi davlatidek, uzugidagi qimmatbaho durru yoqutdek maqtanishgan. Rayda Ibn Sinodek buyuk tabibning bo‘lishi chindan ham bu o‘lka uchun katta sharaf edi. Ibn Sino bu yerda «Kitob al-maod» («Qaytish haqida kitob»)ni yozdi.

Bu orada Ray hokimi Majduddavla bilan Hamadon hokimi Shamsuddavla o‘rtasida kelishmovchilik paydo bo‘lgan edi. Chunki Majduddavla eng asosiy markaz sanalgan otasining o‘rni — Ray taxtiga o‘tirgan, ukasi Shamsuddavla esa ikkinchi darajada bo‘lgan Hamadon taxtiga mingan edi, bu esa Shamsuddavlaga og‘ir tuyulgan edi.

397/1006 yili Majduddavla balog‘at yoshiga yetib, davlatni o‘zi boshqarishga kirishadi. Shunda Majduddavla vaziri Abul-Abbos Ahmad ibn Ibrohim Zabbiy degan kishi edi. Saroyda fitnachi ig‘vogarlar dono vazir va amirning onasi Sayyida olib borayotgan siyosatdan norozi bo‘lib, vazirga tuhmat uyushtiradi. Natijada Majduddavla vazirni chetlashtiradi. Shundan so‘ng Majduddavla davlatni onasi ixtiyoridan o‘z qo‘liga olib, ig‘vogarlar boshlig‘i Abu Ali ibn Ali al-Qosim Xatirni vazir qilib tayinlaydi. Xatir ilgarigi vazirdan qutulgach, endi o‘z faoliyatng xalaqit berishi mumkin bo‘lgan shaxs — tadbirkor Sayyidaning payiga tushib, undan qutulishni amirga maslahat berib, uni bar taraf qilmoqchi bo‘ladi. Sayyida Xotun o‘g‘li va vazirning yomon niyatlarini payqab qolib, Huziston tomonga — eriniig amirlaridan bo‘lgan Badr ibn Hasanvayh dargohiga ravona bo‘ladi. Sayyida Badrdan panoh istaydi, Badr ham uni hurmat-ehtirom bilan qabul qiladi

Sayyida Xotun Badrdan Rayga o‘g‘li Majduddavla bilan vazir Xatirni nojo‘ya xatti-harakatini bartaraf qilish uchun yordam istaydi. Voqea Sayyida o‘ylaganday bo‘ladi. Huzistondan Badr va Hamadondan Shamsuddavla askar tortib kelib, vazir bilan Majduddavlani asir oladilar. Sayyida shunda Ray o‘lkasini ham idora qilishini kichik o‘g‘li Shamsuddavlaga topshiradi. Badr o‘z joyiga qaytib keladi, Shamsuddavla bo‘lsa onasi bilan Rayda qoladi. Bir yilgacha ahvol shunday davom etadi.

Sayyida o‘g‘li Majduddavlani bir yil asirlikda saqlagach, uni qamoqdan qutqarib taxtga o‘tkazadi. Manbalarning xabar berishicha, Majduddavlaga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lgan Shamsuddavla siyosatiga qarshi chiqqan askar boshliqlari undan norozi bo‘lib, zindonda yotgan Majduddavlani taxtga o‘tqazishga urinishgan, natijada Shamsuddavla Hamadonga — o‘z qarorgohiga ketishga majbur bo‘lgan. Shu bilan Shamsuddavla Hamadonga ketadi. Majduddavla bo‘lsa 1008 yili ikkinchi bor taxtga minadi. Bu holdan Badr ranjiydi, chunki tartibga tushirilgan ishni o‘zgartirib, xotin yana o‘z bilganicha ish qilgani unga yoqmaydi. Shu bilan bular orasi ham buziladi.

Bu vaqtlarda Eron yerlari bir necha mayda davlatlarga bo‘lingan bo‘ladi. Shimolda ziyoriylardan Qobus, Ray va Jibalda buvayhiylardan Majduddavla, Hamadonda Shamsuddavla, Huzistonda Badr ibn Hasanvayh, Isfahonda Alouddavla Azduddin Abu Ja’far Muhammad ibn Dushmanziyor Kokuya hukmronlik qilardi. Alouddavlaning otasi amir Majduddavlaga tog‘a bo‘ladi. Tog‘a so‘zi daylamchada «kokuya» deyiladi. Shuning uchun bu amir taxallusi tarixiy asarlarda shu Alouddavla Kokuya nomi bilan mashhur bo‘ldi.

Ibn Sino Eron yeriga kelganda mana shu hukmronlar bilan munosabatda bo‘lgani, ular yerida ko‘chib yurgani, biridan qochib ikkinchisiga borgani uchun bu yerda ular haqida qisqacha to‘xtab o‘tdik.

Ibn Sino Rayda ham ko‘p qolganga o‘xshamaydi. Abu Ubayd o‘z xotiralarida Ibn Sino Rayda Shamsuddavlaning huzuriga boraman, deb niyat qilgungacha, Hilol ibn Badr o‘ldirilib, Bag‘dod askarlari chekingunga qadar qoldi, deb yozadi.

Ibn al-Asirning yozishicha, Hilol 405 hijriy (zul-qa’da), 1015 milodiy (may) yili o‘ldirilgan va Bag‘dod askarlari ham shu yili chekingan.

Demak, Ibn Sino Raydan Majduddavla va uning onasi Sayyida qoshidan ketishga majbur bo‘lgan. Chunki G‘azna hukmdori Mahmud G‘aznaviy yuqorida zikr qilganimizdek, Rayni bosib olishni anchadan beri mo‘ljallab yurgan edi. Bunda u qulay fursatni ko‘zlab yurardi. Shu sababdan Ibn Sino Rayga nisbatan kuchliroq sanalgan Hamadonni o‘ziga tinchroq deb o‘yladi va o‘sha tomonga ko‘chishni mo‘ljalladi. Chunki o‘zaro harbiy to‘qnashuvlar bo‘lishi va Ray ham Mahmud changaliga tushishidan uning shu yo‘li ma’qul tushdi.

Ibn Sino Xamadonda (1016—1023). Nihoyat, Ibn Sino Rayni tark etishga majbur bo‘ladi. Bu voqeani Abu Ubayd shunday yozadi: «Keyin yuz bergan ba’zi bir sabablar Shayxni Qazvin tomonga chiqishga zarurat uyg‘otdi va u yerdan esa Hamadon tomonga o‘tkazdi». Abu Ubayd al-Juzjoniy bu «zarurat» nimadan iborat ekanligi haqida yozmaydi. Xullas, Ibn Sino Rayga 1014 yilda kelgan bo‘lsa, 1015 yilning oxirlarida uni tark etadi va u yerda nari-beri ikki yil yashaydi.

Bu yerda al-Juzjoniy Ibn Sinoni Kazbonuvayh (yo Kadbonuvayh) xizmatiga kirganini aytadi. Bu ayol Hamadon amiri Shamsuddavlaning xotini bo‘lib, dastlab Abu Ali uni dardi sababli ko‘rgani boradi. Shunda ayol Ibn Sinoga mehribonchilik ko‘rsatadi, uning zarur odamligini, doim kerak bo‘lib turishini nazarda tutib, uning tirikchiligiga zarur bo‘lgan sharoit yaratib beradi. Shunda uning bu yerdaligidan amir Shamsuddavla xabar topib qoladi. Chunki Hamadon amiri Shamsuddavla qattiq sanchiq dardiga chalingan bo‘lib, o‘ziga davo topa olmay garang edi. Ittifoqo, u Ibn Sinoning bu atrofda paydo bo‘lib qolganini bilib, uni huzuriga chaqirtiradi. Ibn Sino uni davolaydi, bu xizmati evaziga amir ko‘p mukofot va yaxshi sovg‘a-salomlar hadya qiladi. Abu Ali qirq kecha-yu qirq kunduz amir huzurida bo‘lib, uni davolagach, o‘z uyiga qaytadi. Shu bilan Ibn Sino amirning yaqin kishilaridan bo‘lib qoladi.

Al-Juzjoniy gapiga qaraganda, Ibn Sino Raydan chiqqach, yarim yil chamasi Qazvin va boshqa joyda yashagan ko‘rinadi. Hatto u Hamadonga o‘xshagan shaharga zaruratga ko‘ra borib kelsa ham, ammo uning qarorgohi boshqa joy bo‘lganga o‘xshaydi. Shunga ko‘ra, u amirni davolagach, ehtiromda bo‘lib, so‘ng uyiga qaytgani ta’kidlanadi. Nihoyat, Ibn Sino 1016 yil avvalida Hamadonga— Shamsuddavla dargohiga butunlay ko‘chib keladi. A. Yu. Yakubovskiy, Ibn Sino Hamadonda olti yil davomida yashaydi, deb ko‘rsatadi. Ammo uning Hamadonda 1023 yilgacha yashaganini ko‘ramiz.

Ibn Sino Hamadonda, bir tomondan, tabib sifatida mashhur shaxs bo‘lgan va bu sohada asar yozish bilan mashg‘ul bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, olim, faylasuf sifatida ham shuhrat topgan edi. U bu dargohda anchagina asarlar ta’lif qildi, ilgari boshlaganlarini tugatdi, ba’zilarini to‘ldirdi, uning o‘ziga xos bo‘lgan ishlash qobiliyati shu yerda birmuncha namoyon bo‘ldi, u Jurjonda yoza boshlagan «Tib qonunlari»ning birinchi kitobini shu yerda tugatdi, «ash-Shifo»ni boshlab, uning ko‘p qismini shu yerda yozib bitirdi.

Shamsuddavla Ibn Sinoning aql-zakovatini ma’qul ko‘rib, undan mamlakatni idora qilishda foydalanmoqchi bo‘ladi va vazirlik lavozimiga loyiq ko‘radi. Abu Ubayd iborasi bilan aytsak, Amir «Ibn Sinodan vazirlikni qabul qilishni iltimos qildi, shu bilan u vazir bo‘lib qoldi». Ibn Sino qattiqqo‘l, har bir muomalada aql-idrok bilan ish qiladigan, o‘z shaxsiy manfaatiga yon bosmaydigan odam edi. U odatdagi amaldorlar kabi mol-dunyoga ko‘zi o‘ynamas, pora olish, xazinaga xiyonat qilish kabi kayfiyatlardan xoli edi. U qo‘l ostidagilarga har kim o‘z burchini halol, to‘g‘ri bajo keltirishini uqtirar edi. Bu borada harbiy kishilardan ham shularni talab qilar edi. Lekin Ibn Sinoning vazirlik lavozimidagi bu tartibi lashkarboshilarga yoqmasdi, ular o‘zlari istagan shaxsning vazir bo‘lishini, bu amalda aytgan narsalariga ko‘nadigan odam turishini xohlar edilar. Ibn Sino ularga sherik bo‘lishga, davlat moliga changal solishga rag‘bat qilmas edi, yagona istagi tinchgina hayot kechirish, asarlar ta’lif qilish edi, xolos. Shunday tabiatli insonga vazirlik lavozimi to‘g‘ri kelmasdi, lekin unga taklif qilingani uchun u burch tariqasida bu vazifani bajarardi. Ibn Sinoning ish yuritishi, albatta, askarboshilarga yoqmaydi. Al-Juzjoniy yozadi: «Keyin bir voqea yuz berib Shayxga qarshi askarlar isyon ko‘tarishdi, chunki ular o‘z manfaatlarini o‘ylab Shayxdan cho‘chir edilar. Ular Shayxning uyiga bostirib kiradilar va uni ushlab oladilar, mol-mulkini o‘g‘irlashib, uyida bor barcha narsalarini talon-toroj qiladilar».

Askarboshilar amirdan Ibn Sinoni o‘ldirishni talab qiladilar. Lekin amir askarboshlaridan ancha cho‘chib qolgan bo‘lishiga qaramay, ig‘volarga uchmaydi. Oradagi g‘ala-g‘ovur bosilgunga qadar uni davlat ishlaridan chetlatib turadi, al-Juzjoniy iborasi bilan aytsak, shu yo‘l bilan amir «harbiylarning talabini qondirmoqchi bo‘ldi».

Bu voqeadan keyin Ibn Sino Abu Sa’d ibn Dahduq degan kishining uyida qirq kun bekinib yotadi. «Bu orada, — deydi al-Juzjoniy,— Shamsuddavlaning o‘sha eski qulanj kasali yana tutib qoldi, u yana Shayx Abu Alini topib kelishni so‘radi. Shunda Abu Ali amir huzuriga keldi. Amir undan yuz bergan hodisa va voqealarga har taraflama uzr bayon etdi. Shundan so‘ng Abu Ali amirni davolashga kirishdi. Bu bilan u Abu Alining o‘ziga bo‘lgan hurmat va ehtiromini yana qaytargan bo‘ldi. Shu tariqa ikkinchi marta vazirlik lavozimi Shayxga qaytib keldi».

«Ibn Sinoning vazirlik ishi bilan mashg‘ul bo‘lishi,—deb yozadi al-Juzjoniy «ash-Shifo»ga yozgan muqaddimasida,— bizga qayg‘u va hasrat keltirdi va uning vaqti bekorga sarf bo‘ldi».

Ibn Sino o‘zini davlat ishlari bilan band bo‘lishi ilmiy asarlar ta’lif qilishiga ta’sir qilmasligini xohlardi. U orom olish o‘rniga doimo asar yozish ishlari bilan shug‘ullanar, hatto uyqu hisobiga o‘ziga nisbatan ayovsiz munosabatda bo‘lar, natijada inson aqli bovar qilmas darajada o‘zida ish qobiliyati paydo qilar edi. Ibn Sinoning bu davrdagi hayoti haqida Abu Ubayd yana shularni yozadi: «Har kuni kechasi uning uyida tolibi ilmlar yig‘ilar edilar. Men bo‘lsam «ash-Shifo»ni o‘qirdim, Mendan boshqalar navbati bilan «al-Qonun»ni o‘qirdilar. Bulardan bo‘shaganimizdan keyin har xil ashulachi va sozandalar kelar, shu bilan o‘ltirish boshlanib, kosalarga sharob suzilar edi; biz shogirdlar bu kabi ishlarni bajarar edik. Shayx kunduzlari amir xizmati bilan band bo‘lgani sababli, biz undan kechalari dars olardik. Shu tariqa bir qancha vaqt o‘tdi». Allomaning «ash-Shifo»dek yigirma ikki jildlik asarini ta’lif qilish jarayonidan hayratda qolmay iloj yo‘q. Ilmiy asarlar yozishning shunday tezlik bilan borishi, kechami-kunduzmi, safardami-qamoqdami, xullas, o‘tirish imkyuniyati bo‘lgan joyda, fursatni qo‘ldan bermay foydalangan, asar ta’lif qilish uchun hech vaqt qulay fursat kelishini kutmagan va uni topolmasligiga aqli yetgan Abu Ali har bir daqiqani bekor o‘tib ketmasligi uchun harakat qilar edi. Asar ijod qilishda o‘ziga bu xil shafqatsiz bo‘lgan shaxslardan Abu Rayhon Beruniynigina misolga olish va Abu Alini shu kishiga o‘xshatish mumkin. Bu kishi ham, o‘z davri tarixchilarining bergan xabariga qaraganda, «hech mahal u kishining qo‘llari qalamsiz, ko‘zlari xatga qaramagan holda, boshi ta’lif ishlari bilan band bo‘lmagan payti bo‘lmagan ekan». Ibn Sino ham xuddi shunday bo‘lgan.

412/1021 yili odatiy yurishlarining birida amir Shamsuddavla qattiq og‘rib vafot etadi. Ibn Sino amirni qancha davolamasin, u bari bir uning aytganini bajara olmas, urush-yurishlardan bo‘shamas edi. Abu Ubayd al-Juzjoniy bu haqda yozadi: «Shamsuddavla Torim tomonga yurish boshlab, u yerning amiri bilan urushmoqchi bo‘ldi. Lekin u bu yerga yaqin qolganda amirning sanchig‘i yana tutib qoldi, bu gal uning dardi juda og‘irlashgan, kasaliga boshqa kasallar ham qo‘shilgan edi. Chunki amir tartibsiz turmush kechirar, Shayxning rejalariga qaramas, maslahatlariga uncha quloq solmas edi. Shamsuddavlaning o‘lib qolishidan xavfsiragan harbiylar Hamadonga qaytib keldilar. Amir yo‘lda, taxtiravonida vafot etdi. Ko‘p o‘tmay, uning valiahdi Samouddavla otasi o‘rniga taxtga o‘ltirdi. Lekin bu amir dargohida ahvol ancha og‘ir bo‘lishini nazarda tutib Ibn Sino vazirlik darajasidan voz kechdi. Chunki Samouddavla hali yosh bo‘lgani uchun davlatni idora qilish ishi bilan Hamadon qo‘shini sarkardasi Tojilmulk Abu Nasr ibn Bahrom shug‘ullanar-di». Chunki u «amirning pinjiga kirib ishonchli vaziri darajasiga erishgan edi».

Amir Shamsuddavla o‘lgach, Hamadonda ham ahvol yomon tomonga ko‘chishga, tinch hayot kechirib, ta’lif ishlari bilan band bo‘la olmasligiga Ibn Sinoning ko‘zi yetgan edi. Buning ustiga, turk askarlari (tarixiy asarlarda «Turk gvardiyasi») amirga qarshi betinim isyon ko‘tarib turardi. G‘arazgo‘y Tojulmulk kabi amalparastlar Ibn Sino kabi donishmand olib borgan siyosatga xalaqit berishga harakat qilar, amir nazdida hurmat-ehtiromga sazovor bo‘lgan Ibn Sino obro‘siga futur yetkazishga urinar edi. Shunday qilib, vazir darajasiga yetishib, bu lavozimga ko‘tarilib olgan Tojulmulk va uning atrofidagi shaxslar bilan tinch hayot kechirishiga ko‘zi yetmagan Ibn Sino bu diyordan bosh olib ketishga qaror qiladi. U endi Isfahonga ketmoqchi bo‘ladi. Bu yerda Alouddavla (1007—1041) saltanati mavjud edi.

Ibn Sino nazarida o‘z ilmiy faoliyatini Isfahonda davom ettirishga imkoniyat va sharoit yaratiladiganday edi. Shuning uchun ham Abu Ali Isfahon amiriga xat yozib, uning dargohidan panoh so‘raydi. Ibn Sino tevarak-atrofiga o‘z ayg‘oqchilarini qo‘ygan Tojulmulk allomaning bu xatini qo‘lga tushiradi, natijada oldindan unga qarshi niyatini amalga oshirmoqchi bo‘ladi.

Ibn Sino bu paytlarda vazirlik lavozimidan voz kechib amir va uning davrasidagilar ko‘ziga ham ko‘rinmaslikka harakat qilib, Abu G‘olib al-Attor degan o‘ziga yaqin kishining uyiga yashirinadi. Ibn Sino u yerda ta’lif ishlari bilan band bo‘ladi, «ash-Shifo» asarini nihoyasiga yetkazish uchun harakat qiladi. Abu Ubayd ma’lumotlariga qaraganda, uy egasi qog‘oz va siyoh tayyorlab berar, Ibn Sino bo‘lsa har kuni ellik varaqdan yozar ekan.

Ibn Sinoning Isfahon amiri Alouddavlaga yozgan xatini qo‘lga tushirgan Tojulmulk uni xiyonatda ayblaydi. Bu haqda al-Juzjoniy o‘zining Ibn Sino haqidagi xotiralarida ham yozadi. Undan tashqari, Abu Ubayd ustozi bilan bo‘lgan bunday og‘ir damlarni o‘zining «ash-Shifo»ga yozgan muqaddimasida ham eslab o‘tadi. «Keyin,— deydi al-Juzjoniy,— o‘sha mamlakat davlat arboblari Abu Alining yashirinib yurishidan achchig‘lanadi va bu yerdan qochib ketishi xavfi borligini payqab, uning bu niyatiga monelik qilmoqchi bo‘lishdi. Chunki ular Shayxning bu o‘lkadan boshqasiga o‘tib ketishini qandaydir bir hiyla yoki dushman tomonga moyillik paydo qilish deb qabul qilishdi». Abu Ubayd ustozi asariga yozgan muqaddimasida bu haqda yana shu satrlarni yozadi: «Bu borada Ibn Sinoning xolis xizmatchilaridan biri qulay fursatni qo‘ldan bermay, uning dunyosidan foydalanib qolish niyatida Shayxni halokatga duchor qilmoqchi bo‘ldida, qidirib yurgan g‘animlarga uning berkinib yotgan yerini ko‘rsatib qo‘ydi. Bu odamlar Abu Alining yaxshiliklarini bilmadilar; agar Shayxning ularga qilgan yaxshiliklarini bilganlarida, ular bu noma’qul ishni qilmasliklari kerak edi.

Ibn Sino o‘zining o‘sha berkinib yotgai yeridan ushlab olgan odamlardan uni Faradjon qal’asiga qamash va’dasini oldi».

Bu satrlardan ko‘rinishicha, olimning raqiblari Tojulmulkning bu ishiga ko‘maklashganlar. Shu bilan Abu Ali Faradjon qal’asiga qamoqqa tushgan. Mahbuslikda yotgan bo‘lishiga qaramay, olim asarlar ta’lif qilish bilan band bo‘lgan. U bu yerda ham bir necha asar ta’lif qilgan: «Qitob al-hidoya» («To‘g‘ri yo‘l-yo‘riq kitobi»), «Hayy ibn Yaqzon» (Uyg‘oq o‘g‘li Tirik) «Qitob al-qulanj» kabilar Abu Alining o‘sha Faradjon qal’asida yozilgan asarlaridir. Undan tashqari, Abu Ubayd keltirishicha, bu qal’ada Ibn Sino bir qasida ham yozgan, undan saqlanib qolgan bir baytda shunday deyiladi:

Bu yerga kirmagim o‘zing ko‘rib turganingdek ma’lumu,

Lekin bu yerdan chiqib ketmog‘im shak-shubhayu, amri maholdir.

Faradjon qal’asi, Ibn al-Asirning keltirishicha, Hamadondan o‘n besh farsah narida joylashgan. U Hamadon bilan Isfahon o‘rtasidagi yo‘l yoqasida. Ko‘pincha amirlar shu orada jang qilishsa, bu qal’aga qo‘nishar, orom olishar edi. Yoqut al-Hamaviy o‘zining «Mu’jam al-buldon» asarida bu qal’a nomi yozilgan sahifalarda shularni yozadi: «Faradjon Hamadon viloyatining Jaro nohiyasidagi mashhur qal’a, uni Barohan ham deyishadi».

Bu orada Samouddavla bilan Tojulmulk olib borayotgan siyosatdan norozi bo‘lgan Alouddavla Hamadonga yurish qiladi va amir Samouddavla qasrini egallaydi. yosh amir Samouddavla Alouddavlaga jiyan darajasida bo‘lgani uchun unga tegmaydi, hatto uni o‘z o‘toviga olib keladi, unga ancha-muncha mol-dunyo hadya qiladi va Tojulmulk payiga tushadi. Bu orada Tojulmulk ham Abu Ali ibn Sino yotgan qal’aga qochadi. Alouddavla qo‘liga tushgan Tojulmulk amirdan omonlik tilaydi, amir uni o‘ldirmay, uni yulib Hamadonga keladi.

Abu Ubayd al-Juzjoniy yozishicha va unga suyangan tarixchi A. Yu. Yakubovskiy Ibn Sinoga bag‘ishlangan maqolasida ko‘rsatishicha, Alouddavlaning Hamadonga qilgan hujumida askarlari torumor etilgan Tojulmulk amir Samouddavla bilan birga Ibn Sino qamalib yotgan Faradjon qal’asiga kelib bekinishadi, Alouddavla ketgach, qamalib yotgan Ibn Sinoni ham qal’adan olib ketishadi. Bu haqda al-Juzjoniy «ash-Shifo» muqaddimasida shularni yozadi: «Keyin Abu Ali mahbuslikdan bo‘shatildi, hatto vazirlikka qaytib kelish haqida ham unga taklif qilindi. Lekin Abu Ali bunga uzr bayon etdi va bu taklifni o‘ylab ko‘rishga muhlat so‘ragan edi, uzri qabul bo‘lib, mulohaza qilib ko‘rishga muhlat berildi. Bu vaqtda Abu Ali mantiq bilan shug‘ullanadi». Oradan bir necha oy o‘tgach, Ibn Sino Hamadonni tark qiladi.

Ibn al-Asir negadir qal’a nomini keltirmaydi. Uning ko‘rsatishicha, Alouddavla Hamadonni egallagach, Dinovarga yurish qiladi, uni egallaydi, keyin Soburxostga hujum qiladi va uni ham egallaydi. Bu yurishlar hammasi Ibn al-Asirda 414 yil voqeasida kelgan.

Ibn Sino Isfahonda (1024—1037). Abu Ubaydning ko‘rsatishicha, Ibn Sino shogirdi, ukasi Mahmud va ikki xizmatkori bilan birga so‘fiylar kiyimida yashirincha Isfahon tomonga jo‘naydilar. «Biz,— deydi Abu Ubayd,— juda qiynalib Isfahon darvozasi bo‘lgan Tabaronga yetganimizda, Abu Alini bu shahardagi yor-do‘stlari, amir Alouddavla yuborgan amaldor va yaqin kishilari kutib oldilar. Ular Abu Aliga kiyim-kechak va qimmatbaho sarupolar kiygazishdi, minishiga ot-ulov keltirishdi. Shu bilan Abu Alini Kuni Gunbaz degan mahallada Abdulloh ibn Bobiy degan kishining bezatib qo‘yilgan uyiga joylashtirishdi».

Chindan ham Alouddavla Abu Aliga katta ehtirom ko‘rsatadi, sharoit yaratib beradi. Amirning topshirig‘i bilan Ibn Sino haftaning har juma kechki payt uning huzurida bir anjuman tashkil qilinardi. Anjumanda turli soha ilm ahllari yig‘ilishib, har xil mavzularda munozaralar bo‘lib turardi. Bu xil munozaralarda Abu Ubaydning yozishicha, hech qaysi olim ilm-ma’rifatda Abu Alidan ustun kelolmas edi. O‘rtaga tushgan masala qanday bo‘lishidan qat’i nazar, bunda Abu Alining qo‘li baland kelardi. Shu tariqa Ibn Sino qolgan o‘n to‘rt yillik umrini Isfahonda o‘tkazdi.

Bu shaharda olim ta’lif ishlariga juda sho‘ng‘ib ketadi. Bu haqda al-Juzjoniy «ash-Shifo» muqaddimasida yana shularni yozadi: «Abu Ali bu vaqtda mantiq bilan shug‘ullandi va bu borada kerak bo‘ladigan kitoblarni qidirishga harakat qildi, ularni topib, bir-biriga qiyosladi. Bu ishda u mantiqshunos olimlar tutgan yo‘ldan yurib, ular tartibi bilan ish olib bordi; ularning gapidan o‘ziga ma’qul bo‘lganlarini oldi, ma’qul tushmaganlarini tanqid qildi, shuning uchun mantiq qismi mukammal, keng bo‘ldi, u Isfahonda tugallandi». Bu parchadan ko‘rinishicha, Abu Ali mantiq sohasida o‘ylab qo‘ygan rejalarini «ash-Shifo»ga kiritib, uni ko‘ngilidagiday qilib tugatdi. Keyin u «ash-Shifo»ning boshqa bitmagan qismlarini bitkazishga kirishdi. Chunki avval uning tabiiyot va ilohiyot qismini yozib tugatgan edi, lekin bundan uning «an-Nabot» (botanika), «al-Hayvon» (zoologiya) qismini tugatolmagan edi. Shu bilan birga, «ash-Shifo»ning riyoziy (matematika) qismlari qolgan edi. «Ammo,— deydi al-Juzjoniy,— riyoziyot [matematika]ga oid ba’zi ta’liflarini Abu Ali ilgariroq, qo‘li tekkan vaqtda qisqaroq qilib ishlab qo‘ygan zdi, keyin ularni o‘sha o‘ylab yurgan «ash-Shifo» kitobiga qo‘shishni lozim ko‘rdi».

Abu Ali ilgari Yevklid geometriyasini qisqartirib «Usul ilm al-handasa» («Geometriya usullari») deb atagan. Keyin u «ash-Shifo»ning arifmetika, muzika qismini ham yozdi, keyin astronomiyaga oid bo‘lgan «al-Majistiy»ni yozdi. Isfahonda bu asarlarning har biriga yangi bob — qo‘shimchalar, chuvonchi, Yevklid geometriyasiga yangi teoremalar qo‘shdi. Shu bilan Abu Ali bularni o‘zidan ilgari o‘tgan olimlar bajo keltirmagan va ular xayoliga ham kelmagan qismlar bilan boyitdi. Abu Ali bu yozganlarining hammasini «ash-Shifo» kitobining matematika qismiga kiritdi. Natijada «ash-Shifo»ning riyoziyot qismi mukammal bo‘ladi. Endi faqat «ash-Shifo»ning hayvonot va nabotot —. o‘simliklar qismigina bitmay qolgan edi. Bu qismni ham Amir Ali Alouddavla Saburxostga yurish qilgan yili tugatadi. Ibn Sino o‘sha yili yo‘lda «an-Najot» kitobini ham yozib tugatgandi.

Amir Alouddavla Ibn Sino bilan juda yaxshi munosabatda bo‘ladi. Amir o‘z safarlarida olimni birga olib yuradi.

Abu Ubaydning yozishicha, amir Ibn Sinoga yulduzlar ustida kuzatish ishlari olib borishni topshiradi, bu ishga kerakli miqdorda mablag‘ ajratadi va rasadxonada ishlash uchun odam topishni topshiradi. Ibn Sino bu yerda astronomiyaga oid asbob-uskuna tayyorlashga kirishadi. Bu ishda ham allomaning eng yaqin yordamchisi Abu Ubayd Abdulvohid al-Juzjonny edi. Ibn Sino shogirdiga bu ishdan xabari bor odamlarni qidirib topish lozimligini tayinlaydi. Abu Ubaydning yozishicha, bu kuzatuv ishlarida juda ko‘p masalalar yechilishi ko‘ndalang turgan bo‘lsa-da, lekin unga Abu Ali ko‘p vaqtini ajrata olmas, doimo amirning safarlari, yurishlarida unga hamroh bo‘lar edi. Shuning uchun ham al-Juzjoniy amirning ko‘p yurishlari bu xil kuzatuv olib borish ishiga xalaqit berardi, deb yozadi.

Ibn Sino yulduzlar ustida olib borgan kuzatishlarida ba’zi astronomik asboblar ham ixtiro qilgan, shu bilan birga, olim bu to‘g‘rida maxsus risola ham yozgan.

Abu Ali ibn Sino asarlari ro‘yxati ichida astronomik asboblarga aloqador bo‘lgan bir asar ham bor. Olim mana shu yillar ichida o‘zining «al-Olot arrasadiya» («Kuzatish asboblari») asarini yaratgan bo‘lishi kerak. Chunki Abu Ali va uning shogirdi bundan ilgari bu xil kuzatish ishlari olib borishmagan va bunday ishga olimning fursati ham bo‘lmagan edi.

Abu Ubayd al-Juzjoniy Ibn Sino rahbarligida sakkiz yil davomida astronomik kuzatishlar olib boradi, yulduzlar harakatini kuzatadi.

Abu Ali asarlari ro‘yxatida «al-Xudud al-ajrom al-samoviya» («Osmon jismlari chegaralari») asarini uning astronomiyaga oid asarlari qatoriga kiritishi mumkin.

Sherozliklar savoliga javob. Ibn Sino Isfahon shaharida o‘zining falsafaga oid bo‘lgan «Kitob al-Aloiy» degan asarini yozadi. U bir mahallar, hali Jurjondaligida yozgan «Mantiqda kichik muxtasar» degan asarini «an-Najot» asarining bosh qismiga kiritadi. Bu asar bizgacha yetib kelgan.

Abu Ubayd al-Juzjoniy keltirishicha, bu asarning bir nusxasi Sherozda paydo bo‘ladi. U yerdagi olimlar bu asarni o‘qib, unda ko‘tarilgan masalalarni tushunib yetmaydilar. Shundan so‘ng ular tushunolmagan masalalarni yozishadi va Sheroz qozisiga olib boradilar. Qozi Isfahonda turadigan Abulqosim degan tanish olimga xat yozib savollarga hozir o‘sha shaharda istiqomat qilib turgan Shayx Abu Adi ibn Sinodan javob olib jo‘natib yuborishini so‘raydi. Nihoyat, ular xati Isafahonga yetib kelgach, Abulqosim Ibn Sino bilan uchrashadi. Bu voqeani Abu Ubayd ,al-Juzjoniy shunday hikoya qiladi: «Shunda Abulqosim nihoyat Shayx Abu Ali huzuriga kirdi. Bu kezda jazirama issiq bo‘lsada, kunning tafti qaytgan vaqt edi. Abulqosim Shayxga o‘sha xat va savollar yozilgan qog‘ozlarni topshirdi. Shayx xatni qo‘liga olib o‘qidiyu, Abulqosimga qaytarib berdi. Savollar yozilgan qog‘ozlarni esa oldiga yoyib qo‘ydi. U yerda hozir bo‘lganlar o‘zaro gaplashib o‘tirishar, Shayx esa o‘yga botib qog‘ozga qarab-qarab qo‘yar edi. So‘ngra Abulqosim chiqib ketdi. Shayx esa menga oq qog‘oz keltirishni va uni qirqib, bir necha dasta qilib qo‘yishni buyurdi. Men unga besh dasta qog‘oz tayyorlab berdim, ularning har biri chorak fir’avniydan, o‘n varaqdan iborat edi. Biz hufton namozini o‘qidik. Sham keltirildi. Shayx sharob so‘radi, meni va ukasini o‘tqazib «buni ichinglar» deb buyurdi. O‘zi bo‘lsa haligi savollarga javob yozishga kirishdi. U javob yozar, ora-chora sharob ichib qo‘yar edi. Shu tariqa yarim kecha bo‘ldi. Meni va ukasini uyqu elitib, mudroq bosdi. Shunda Shayx bizga, borib uxlab, dam olinglar, dedi. O‘zi bo‘lsa hamon yozar edi. Sahar payti kimdir kelib eshigimni taqillatib qoldi. Bu Shayxning huzuridan kelgan odam ekan, u kishi meni chaqirtirib yuboribdi. Kirib kelsam, Shayx joynamozda cho‘kka tushib o‘tirgan ekan. Oldida javob yozilgan besh to‘p qog‘oz turardi. Meni ko‘rib, mana bularni olginda, Abulqosim al-Kirmoniyga jo‘nat. Unga shuni aytib qo‘y, chopar yo‘lidan kechikmasin, deb savollariga shoshilibroq javob yozdim, dedi. Men javob yozilgan dasta-dasta qog‘ozlarni Abulqosimga olib borganimda, buni ko‘rib u dahshatga tushdi, javobni tutqazib choparni jo‘natib yubordi. Bu voqeani ularga yozib, javob qanday yozilganligini ma’lum qildi. Ana shu tariqa bu gaplar xalq o‘rtasida tarqalib, tarixiy voqea bo‘lib qoldi».

Tilshunos va «Arab tili» kitobi ta’lifi. Abu Ubayd al-Juzjoniy ustodi Abu Ali ibn Sino haqida o‘z xotiralarida allomaning zakovoti hamda uning ilmdagi qobiliyati, fazilatlari haqida ba’zi bir detallarni bayon etadi. «Yigirma besh yil Shayx xizmati va suhbatida bo‘lib,—deydi al-Juzjoniy,— men ko‘rgan ajoyib fazilatlardan biri shu ediki, u kishining qo‘liga birorta yangi kitob tushib qolguday bo‘lsa, uni, albatta, boshdan-oyoq sinchiklab mutolaa qilib o‘tirmas, kitobni ko‘rib chiqqach, qiyin joylarigagina, mushkul masalalarigagina sinchiklab qarar va o‘shanday joylariga e’tibor berar edi. U kitob muallifi asosan nima demoqchi bo‘lganiga diqqat qilar edi. Natijada muallifning ilmiy darajasi va qo‘yilgan masalalarning nechog‘li tushungani unga ayon bo‘lar edi».

Bir kuni Abu Ali amir dargohida o‘tirgan ekan. Bu o‘tirishda arab tili grammatikasi bilimdoni Abu Mansur al-Jabbon ham bor ekan. Shunda nima bo‘ladi-yu, arab tili grammatikasi haqida gap aylanib qoladi. Shu payt gapga ko‘ra, Abu Ali masalaga o‘z mulohazasini bildirib qoladi. Shunda Abu Mansur darhol unga o‘girilib:

— Siz faylasuf va hakim odamsiz, lekin lug‘at ilmini chuqur o‘qimagansiz, shuning uchun ham sizning gaplaringiz bizni qoniqtirolmaydi, — deydi. Abu Ali bu gapdan ranjiydi. Shu voqea sabab bo‘ladi-yu, u arab tili va uning grammatikasiga sho‘ng‘ib ketadi. U uch yil davomida lug‘atga oid kitoblarni mutolaa qiladi. Xuroson va boshqa shaharlardan tilshunoslikka oid bo‘lgan turli kitoblarni surishtirib oldirtiradi. U yana tilga oid ancha-muncha kitoblarni topib mutolaa qiladi, ulardan bahramand bo‘ladi. Natijada Abu Ali til bilimida shunday darajaga erishadiki, bunday kamolatga kamdan-kam odam muyassar bo‘lardi. Shundan so‘ng Abu Ali uchta qasida — she’r yozadi, bular — u adabiy tilda kam ishlatiladigan, nodir sanalgan so‘zlarni ishlatadi. Keyin Abu Ali uchta kitob yozadi; bu kitoblarni ham uslubi og‘ir bo‘lgan olimlar yozgan tarzda yozadi. U bu kitoblarni muqovalashni va jildiga eskilik tusi berilishini buyuradi. Keyin Abu Ali amirga iltimos qilib, bu jildlangan kitobni Abu Mansur al-Jabbonga ko‘rsatishni tayinlab shunday deydi:

— Biz bu kitobni ovga chiqqan paytimizda dalada topib olgan edik. Shuni ko‘rib ichida nima to‘g‘risida yozilganini aytib bersangiz?

Amir Shayx aytganicha ish tutadi.

Abu Mansur kitobni qo‘liga oladi-yu, lekin u yerda yozilganlarning ko‘pini tushunish mushkul ko‘rinadi. Shunda hozir bo‘lgan Abu Ali unga qarab aytadi:

— Bu kitobda sen tushunolmayotgan narsalarni falon va piston lug‘at kitoblarida aytib o‘tilgan,—u shunday dedi-yu, Abu Mansurga tilga oid bo‘lgan juda ko‘p mashhur kitoblarni eslatib qo‘ydi, chunki Abu Ali ibn Sino qiyin so‘z va jumlalarni o‘sha kitoblardan eslab qolgan edi. Abu Mansur til borasida olimga nojo‘ya gapirib qo‘yganiga noqulay holatga tushadi.

Shundan Abu Mansur o‘sha risolalarning hammasini Abu Alining o‘zi yozganligiga va u bularni o‘sha kungi haqoratga javoban yozganini tushunib yetdi. Abu Ali dastlab og‘irlik qilib, raqibini uzr so‘rashga majbur qildi. Shundan so‘ng Abu Ali til bilimiga oid kitob yozdi, uni «Lison al-arab» («Arab tili») deb atadi».

Abu Ubayd o‘z hikoyasini davom ettirib, bu kitob haqida shularni yozadi: Ibn Sino yozgan «bunday kitobni ungacha hech kim yozmagan edi. Lekin kitob Shayx qanday yozgan bo‘lsa oqqa ko‘chirilmaganicha qolib ketdi. Shayx vafot etganidan keyin ham qo‘lyozma ko‘chirilmagan, birorta odam himmat qilib uni tartibga ham keltirmagan edi».

* * *

Ibn Sino Isfahonda yigirma jilddan iborat «Kitob al-ansof»ni («Insof-adolat kitobi») yozadi. Al-Juzjoniy yozishicha, Mas’ud G‘aznaviy Isfahonga hujum qilgan kezlarda, askarlar olimning uyiga bostirib kirganlar, shu bilan u yerda bo‘lgan barcha buyumlarni talon-toroj qilganlar. Shuning natijasida o‘sha yerda bo‘lan «Kitob al-ansof»dan nom nishon ham qolmagan.

Ibn al-Asirning aytishicha, «Mas’ud askarlari Isfahonga yaqinlashgach, Alouddavla shahardan chiqib ketadi, hatto u shoshilganidan qurol-yarog‘, ulov va xazinalarini olib ketishga ham ulgurmagan edi, u Xuziston tomonga yuzlanib, Mas’udga qarshi urushishga u yer amiridan yordam talab qilmoqchi bo‘lgan edi. Ammo bu vaqtda to‘satdan Mas’udning otasi Yaminuddavla Mahmud ibn Sabuktaginning vafot etgani xabari yetib kelib qolib, u G‘aznaga qaytish harakatida shahardan chiqib ketadi, Alouddavla esa o‘z yurtiga yana qaytib keladi».

Chindan ham Mahmud G‘aznaviy vafoti 1030 yili sodir bo‘lgan edi. Demak, Mahmud amirlik davrida uning o‘g‘li Mas’ud amir sifatida emas, balki otasining lashkarboshisi tariqasida o‘lka fath qilish uchun yurishlar qilib turgan. Shu maqsadda u qo‘shin tortib Isfahonga ham hujum qilgan.

Otasi o‘rniga taxtga o‘tirgan Mas’ud bu o‘lkalarni batamom bosib olishni bir oz orqaga suradi. Nihoyat, 423/1031—32 yili Ray, Hamadon, Jibol yerlariga hujum qilishni lashkarboshi Toshfarroshga topshirgan edi.

424/1032—33 yil voqeasida, Ibn al-Asirning kedtirishiga qaraganda, Mas’ud Alouddavlaga buyruq yo‘llab, har yili ma’lum miqdorda soliq to‘lab turishini tayinlagan, o‘z navbatida, Alouddavla ham uning istagan narsasini yuborib turgan.

Undan tashqari, «Komil fit-tarix» asarida 425/1033 — 1034 yil voqeasida zikr qilinishicha, Alouddavla bilan Mas’ud askarlari o‘rtasida jang bo‘lgan. Bu haqda kitob muallifi shularni yozadi: «Shu yili Alouddavla ibn Kokuya va Farhod ibn Mardovij ikkalovi kengashdi, ular ikkalovi Mas’ud ibn Mahmud ibn Sabuktagin askarlari bilan jang qilishga kelishib olishdi. G‘azna askarlari Xurosondan Abu Sahl al-Hamduniy boshchiligida chiqishdi, ikkala guruh o‘rtasida qattiq ayovsiz jang bo‘lib o‘tdi. So‘ngra Alouddavla chekinishga majbur bo‘ldi. farhod o‘ldirildi. Alouddavla bo‘lsa Isfahon bilan Jurbozqon o‘rtasidagi tog‘liq joyga qochib jon saqladi. Mas’ud askarlari esa Karajga tushib orom oldi. Shunda Abu Sahl Hamduniy Is-fahon amiri Alouddavla qoshiga odam yo‘llab, unga itoat qilib mol-dunyo yuborsa, qolgan yurtlariga tegmaslikni va Mas’ud bilan ular o‘rtasi yaxshi munosabatda bo‘lib qolishi mukinligini aytadi. Ikkala tarafga elchilar borib kelishdi, lekin oralarida hech qanday kelishuv bo‘lmadi, shu bilan Abu Sahl Isfahonni egalladi, Alouddavla bo‘lsa u yerdan qochib qoldi. Hatto uning iziga tushib qidirib qolmasin deb Izajga qochdi. Chunki bu joy Abu Kolijorning mulki edi.

Shu bilan Abu Sahl Hamduniy Isfahonni bosib olgach, Alouddavla xazinalarini qo‘lga tushirib, undagi mol-dunyosini egallab oldi. Bu kezlarda Abu Ali ibn Sino ham Alouddavla xizmatida bo‘lgan edi. Uning kitoblari ham G‘aznaga keltirildi. Uning asarlarini kitob xazinasiga qo‘yib qo‘ydi, shu bilan to Husayn ibn Husayn al-G‘uriy askarlari kitoblarni yoqib yuborgunigacha Ibn Sino kitoblari o‘sha yerda — G‘aznada qolgan edi». Ibn al-Asir yana bu haqda ma’lumot berishda davom etib, u 427/1035 — 1036 yil voqeasini ham eslab o‘tadi. Bu yili ham Alouddavla bilan Mas’ud askarlari o‘rtasida jang bo‘lgan.

Ibn al-Asir kitobida Abu Ali ibn Sinoning esga olinishi va uning uyi tintilib, kitoblari G‘aznaga olib ketilishi bilan al-Juzjoniy bergan xabarlarini qiyoslasak, bular bir-biriga to‘g‘ri keladi. Al-Juzjoniy yozadi: «Shayx o‘z quvvati va mizojiga qattiq ishongan odam edi. Karaj darvozasi oldida Alouddavla bilan Toshfarrosh o‘rtasida urush bo‘lgan yili yuz bergan voqeada uni qulanj kasali tutgangacha ahvol shunday davom etdi, o‘shanda Shayx tezroq tuzalishga qattiq kirishdi, chunki bunday kasal holda jangdan chekinish xavfli sanalar edi. Bu holdan qutulish qiyinligini tushungach, Shayx o‘zini tez fursatda tuzatmoqchi bo‘lib kunda sakkiz martalab o‘ziga-o‘zi huqna (klizma) qildi. Shunda huqna qilingan ichaklari tirnalib qizarib, nihoyat yallig‘lanib ham ketdi. Shayx shu kasallik holatida ham Alouddavla bilan birga safarda bo‘lishga majbur bo‘ldi; ular Izaj tomonga yo‘l yurishga shoshildilar».

Ibn al-Asirda keltirilgan Mas’ud askarlari Karajga kelib tushishdi, degan jumla bilan al-Juzjoniy keltirgan Karaj darvozasi oldida bo‘lgan jang haqidagi ma’lumot bir-biriga to‘g‘ri keladi. Undan tashqari, Ibn al-Asirda eslatilgan Izaj haqidagi gap al-Juzjoniy keltirgan «Alouddavla Izaj tomonga yo‘l olishga shoshildilar», degan mazmunga xilof kelmaydi. Undan tashqari, Ibn al-Asirda Mas’ud askarlari Ibn Sino uyini talon qilib kitoblarini olib ketishi haqidagi xabar bilan al-Juzjoniy zikr qilgan Mas’ud askarlarining qilg‘uliklari va «al-Ansof» asari qo‘lyozmalarining yo‘q bo‘lib ketishi voqeasi bir-biriga to‘g‘ri keladi. Alouddavla Izajga chekinishi-da Shayxning dardi qo‘zib qolgan, u hamon o‘zini tezroq tuzatish niyatida o‘zini o‘zi davolashga kirishgan. Natijada ichagida paydo bo‘lgan yallig‘lanish oqibatida sanchiq og‘rig‘i zo‘rayib, battar bo‘la boshlaydi. «Bir gal,— deydi al-Juzjoniy,— huqna qilinadigan narsa ichiga ikki donaqdan karafs urug‘i aralashtirishni buyurdi. Bu bilan u sanchiq paytida paydo bo‘ladigan qorin dam bo‘lishini yo‘q qilmoqchi bo‘ldi. Uni davolayotgan tabiblardan biri huqnaga ishlatiladigan aralashmaga karafs urug‘ini besh dirham vazndagisini solib yuboribdi. Bu tabib davo asnosida ataylab shunday qildimi yo yanglishib qolib dorini ko‘p solib yubordimi — buni men bilolmadim, chunki bu ish bajarilayotgan paytda men ustida bo‘lmagan edim».

Ibn Sino sog‘lig‘i tuzalish o‘rniga borgan sari og‘irlashaveradi. U tezroq fursatda tuzalish maqsadida boshqa dorilar qabul qiladi. Abu Ubaydning aytishicha, Ibn Sino kasal bo‘lib yotgan kezlarida xizmatkorlaridan biri ichiladigan doriga ko‘proq afyun qo‘shib bergan, Abu Ali uni bilmay iste’mol qilib yuborgan. «Bu xiyonatning sababi shu ediki,— deydi al-Juzjoniy,— xizmatkorlaridan biri Shayxga tegishli anchagina mablag‘ini o‘g‘irlagan edi. Abu Ali tuzalib ketguday bo‘lsa u o‘z qilmishi oqibatda yaxshilikcha tugamasligini payqab, uning o‘limini kutgan edi».

Abu Alining oxirgi yillari bemorlikda o‘tganini ko‘ramiz. Tabobat qonun-qoidalarini qanchalik yaxshi bilmasin, uning tinim bilmay, kechani-kecha, kunduzni-kunduz demay, shart-sharoitga qaramay ta’lif bilan band bo‘lishi, bemorlar dardini davolashi, shogirdlarga ta’lim berishi, albatta, o‘z ishini qilgan, Abu Alini holdan toydirgan edi. U qanchalik tadbirkorlik bilan o‘zini davolamasin, natija bermaydi. Bu haqda Abu Ubayd shularni yozadi: «Abu Alining dardi zo‘rayib, ahvoli borgan sari og‘irlasha boshladi, kasal holida uni taxtiravonda Isfahonga olib keldilar. Shunda ham Abu Ali hamon o‘zini davolashga intilardi, lekin dardi borgan sari og‘irlashaverdi. Nihoyat, shunday darajaga yetdiki, o‘rnidan turishga ham majoli kelmay qoldi. Lekin Ibn Sino shunday holga tushishiga qaramay, u o‘zini o‘zi davolashdan to‘xtamadi, hatto Alouddavla yig‘ilishlariga ham qatnasha oladigan, yura oladigan bo‘lib qoldi. Ammo uning kasali yana qaytalanaverdi».

Abu Ubayd al-Juzjoniy Abu Alining so‘nggi damlari haqidagi ma’lumotlarida shularni bitadi: «So‘ngra Alouddavla Hamadon tomonga yurish boshladi, Shayx u bilan birga safarga chiqdi. Yo‘lda, hali Hamadonga yetib kelmasidanoq Shayxning yana o‘sha dardi qo‘zib qoldi. Endi u butunlay kuchdan qolganiga, kasaldan xalos bo‘lolmasligiga ishondi. Nihoyat, u o‘zini o‘zi davolashdan to‘xtadi. Ushanda Shayx «Vujudimni idora qilayotgan mudir uni tuzatishdan ojizdir, endi bundan buyon muolaja foyda bermaydi», dedi.

Shunday holatda Shayx bir necha kun davo olmasdan qoldi. Keyin u tangri dargohiga ko‘chdi».

Bu voqea 428 hijriy, 1037 milodiy yilida yuz beradi.

Ibn al-Asir o‘z kitobida 428/1037 yil voqealari ichida Ibn Sino haqida yana shularni yozadi: «428/1037 yili sha’bon oyida mashhur hakim va faylasuf bo‘lmish faylasuflar oqimlariga doir turli-tuman tasniflar egasi Abu Ali ibn Sino vafot etdi. Uning vafoti Isfahonda bo‘lgan, u Alouddavla Abu Ja’far Kokuya dargohida xizmat qilar edi. Hech shak-shubhasiz, Abu Ja’far buzuq e’tiqodli odam edi. Shuning uchun Ibn Sino uning yurtida o‘z tasniflarida shariat yo‘llaridan chetga chiqqan va uni rad ham qilgan».

Ibn Sino yoshini hijriy qamariy yil bilan hisoblansa 58 yilu 7 oy, milodiy yil bilan hisoblansa 57 ga ham yetmaydi. Shunga ko‘ra hali Ibn Sinoning tug‘ilgan kuni noaniq bo‘lib, faqat uning oyi ma’lum bo‘lgani va shu oyning birinchi kunini hozircha taxminan Ibn Sino tug‘ilgan kun deb olib tursak, u holda alloma Abu Ali 56 yil 10 oyu 9 kun yashagan bo‘lib chiqadi.

IBN SINONING TIBBIY MEROSI

Abu Ali ibn Sino meditsinani o‘n olti yoshidan oldin o‘rgana boshlagani uning tarjimai holida qayd etilgan. U shunday yozadn, «...Keyin tib ilmi bilan shug‘ullanishni istab qoldim va unga bag‘ishlangan kitoblarni o‘qishga tushdim.

Tib aslida qiyin ilmlardan emas, shu sababdan men qisqa muddat ichida bu sohada shunday yutuqqa erisha oldimki, hatto fozil tabiblar ham menga kelib, mendan tib ilmini o‘rganadigan bo‘ldilar. Bu orada bemorlarga ham qatnar edim. Erishgan tajribalarim natijasida davolash eshiklari shunday keng ochilib ketdiki, uni ta’riflab ham bo‘lmasdi... Bu vaqtda men o‘n olti yoshga kirgan edim».

Garchi Ibn Sino tibbiyotga erta kirishgan va undan birmuncha xabardor bo‘lib yurgan bo‘lsa ham, o‘z e’tirofiga muvofiq o‘n olti yoshida bu sohadan xabardorligi oradan ko‘p o‘tmay Buxoro amiri dardini davolash asnosida ham birmuncha oydinlashadi. Ibn Sinoning o‘zi naql qilishicha, oradan ko‘p vaqt o‘tmay Buxoro amiri kasalga chalinadi va uni davolashga, yosh yigit bo‘lishiga qaramay, Ibn Sino ham qatnashadi. Tarjimai holida yozadi: «Bu vaqtda Buxoroning podshohi Nuh ibn Mansur edi. Ittifoqo, u bir fikrga kelib bo‘lmaydigan kasallikka duchor bo‘lib qoldi. Mening o‘qishga qattiq kirishganligim sababli, nomim ular orasida mashhur bo‘lib qolgan edi.

Podshoh huzurida men haqimda ham gap bo‘libdi, meni u yerga chaqirishni podshohdan so‘rashibdi. Men kelib, shohni davolovchi tabiblar bilan birga ishlab, bu ishda unga xizmat qilganim sababli obro‘yim ortib ketdi».

Demak, Ibn Sino o‘n olti-o‘n yetti yosh o‘rtasida shaharda mashhur tanilgan tabib sifatida dong taratgan.

Tarixiy manbalardan ma’lum bo‘lishicha, Nuh ibn Mansur 976—997 yillar orasida hukm surgan. Ehtimol bu davolash jarayonida yosh Abu Ali amirga ma’qul tushib qolgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Shuning uchun bo‘lsa kerak, Abu Ali amirga atab falsafiy asar ham yozib, taqdim qilgan. Bu asar «Hadiyat ar-Rais» nomi bilan ham mashhur. Shunga ko‘ra fikr yuritsak, Ibn Sino o‘n yetti yoshida mustaqil asar ta’lif qiluvchi yetuk olim bo‘lib yetishgani, u ham tabib, ham faylasuf sifatida amir e’tiborini qozonganini ko‘ramiz. Mana shuning natijasi o‘laroq, Ibn Sino amirning kutubxonasida mutolaa qilishga undan ruxsat oladi. Bu haqda Ibn Sino tilidan yozib qoldirilgan tarjimai holda mana shunday hikoya qilinadi.

«Bir kun,— deydi Ibn Sino,— shohdan kutubxonasiga kirishga va u yerda tibga oid kitoblarni mutolaa qilishga ruxsat so‘radim. Shoh menga ruxsat berdi...»

Kutubxona haqida yozilgan satrlar nihoyasida. Ibn Sino yoshi o‘n sakkizda ekanini va shu yoshda o‘z davrida mavjud bo‘lgan barcha ilmlarni o‘rganib bo‘lganini yozadi».

Ibn Sino tabobatni kimdan o‘rgangan — tarjimai holda bu haqda hech narsa deyilmagan. U ilk ma’lumotni ustozi an-Notiliydan olgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Abu Abdulloh an-Notiliy Bag‘dodda o‘qigan, Dioskorid asarini arab tiliga tarjima qilgan edi.

Agar biz an-Notiliyning tabobatdan xabardorligini hamda uning Kichik Osiyoda birinchi asrda o‘tgan Dioskorid asarini arabchaga tarjimoni bo‘lganligini e’tiborga olsak, Ibn Sino, hech shak-shubhasiz, tabobatni dastlab undan o‘rgangan bo‘lib chiqadi. Agar Ibn Sinoning «Tib qonunlari»ning ikkinchi kitobida (bu qism sodda dorilarga bag‘ishlangan) Ibn Sino Galenni 78 joyda, Dioskoridni 127 joyda eslaydi. Abu Ali uning so‘zlarini, albatta, o‘z iborasi, xotirasida qolganicha keltiradi. U doim o‘z fikrini isbotlash uchun dalil sifatida «Disquridus aytadi» deb o‘tadi. U bu kitobida dorivor o‘simliklarni shu daraja batafsil keltirgani va u yerda ham dalil, ham mulohaza uchun, ham tabobat maydonida yurgan fikrni rad qilish borasida qadim tabiblar fikrini yaxshi bilib keltirishidan, albatta, u tabobatni yaxshi bilgan odamlardan ta’lim olgani, uning suyanchig‘i zo‘r bilimdon kishi ekanligi ma’lum bo‘ladi. Bunday kishi Abu Abdulloh an-Notiliy bo‘lishi ham mumkin. Shubhasiz, Ibn Sino tabobatni yengilgina egallab olganiga va unga kirishib ketganiga ularning uyida qo‘nim topgan ustodining xizmati katta bo‘lgan. Shunisi ham borki, Ibn Sino ustodidan olgan bilimi bilan kifoyalanmas, iloj va imkon boricha, qo‘liga tushgan kitobni mutolaa qilishga kirishar, har bir sohada bilimini oshirishga urinar edi. Ehtimol Yu. N. Zavadovskiy shu holatni nazarda tutib, «Ibn Sino ma’rifatida an-Notiliyning tutgan roli uning tarjimai holida keltirganidan anchagina katta edi», deganida haqdir.

Bu yerda muallif bizga yetib kelgan Ibn Sino tilidan yozilgan tarjimai holda hamma narsa batafsil bitilmagan, bitilgan bo‘lsa ham keyinchalik qisqargan va bizgacha yetib kelgan, deydi. Shuning uchun ko‘p narsalar undan tushib qolgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Birgina al-Juzjoniy tuzgan asarlar ro‘yxati kitoblarda har xil yuradi. Ko‘p asarlar undan tushib qolgan.

Undan tashqari, Ibn Sino tabobatni Buxoroning yirik tabibi, o‘zining bir qancha tibbiy asarlari bilan tanilgan Abu Mansur Hasan ibn Nuh al-Qumriy (yo Qamariy) al-Buxoriydan ham o‘rgangan. Chunki bu kishi Buxoroda o‘sib ulg‘aygan va shu yerda kamol topgan hoziq tabiblardan edi. Uz davrida ko‘zga ko‘ringan tabib bo‘lganidan u kishi Somoniylar amiri saroyida xizmat qilardi. Ibn Abi Usaybianing ko‘rsatishiga ko‘ra, al-Qumriy zamonasining yagonasi, tabobat san’atida maqtovga sazovor, iqtidorli, fozil kishi bo‘lgan. Shu bilan birga, u tabobatga oid bir necha ajoyib asar ham yozgan.

Shayx al-Imom Shamsuddin Abdulhamid ibn Iso al-Xisravshohiyning menga gapirib berishiga qaraganda, deydi Ibn Abi Usaybia, al-Qumriy ancha qarib qolgan chog‘larida Ibn Sinoga tabobatni o‘rgatar ekan. Ibn Sino doim u kishining darslarini eshitar, suhbat-yig‘ilishlarida hozir bo‘lar, nihoyat, u tibbiy san’atini shu kishidan o‘rganardi. Ana shuning uchun bo‘lsa kerak, «Qonun» nashriga muqaddima yozgan B. D. Petrov ham «Ibn Sivo meditsinani buxorolik Abu Mansur al-Qumriy rahbarligida o‘rgandi», degan edi.

Manbalarda keltirilishiga ko‘ra, Ibn Sinoning tabobatda ustozlaridan yana biri Abu Sahl al-Masihiy al-Jurjoniydir Bu kishining Buxoroda bo‘lganligi haqida manbalarda hech qanday ma’lumot yo‘q. Balki Abu Ali Xorazmda yashagan kezlarida tabobatning u kishi yaxshi bilgan ba’zi tomonlarini undan o‘rganganmi, har qalay, bular orasida manbalarda ko‘rsatilgan ustod-shogirdlikning faqat Xorazmda yuz bergani haqida ma’lumotga egamiz, xolos.

Ibn Abi Usaybianing ko‘rsatishicha, al-Masihiy ko‘p asarlar ta’lif qilgan va Xorazmshoh Abul-Abbos Ma’mun ibn Ma’munga «Vabo haqida kitob» yozib bergan. «Aytishlaricha,— deydi Ibn Abi Usaybia,— al-Masihiy Shayx ar-Rais Abu Ali ibn Sinoning tabobat san’atida muallimi bo‘lgan ekan. Ammo keyin Shayx ar-Rais bu san’atda zo‘rayib ketgan va hatto bunda ham, falsafiy ilmlarda ham katta mahorat qozongan, natijada al-Masihiyga atab bir kitob yozib, uni unga bag‘ishlagan».

Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Ibn Sino Xorazmni tark etish chog‘larida al-Masihiy bilan birga bo‘lgan va birgalikda Jurjon tomon ketgan, yo‘lda, qiyinchilikda Turkmaniston cho‘llarida al-Masihiy vafot etgan. Ibn Sino ko‘p qiyinchilikdan keyin ko‘zlagan manziliga yetib olgan. Buni Nizomiy Aruziy Samarqandiy o‘zining «Chahor maqola»sida ular Mahmud G‘aznaviyning Xorazmga qilgan tahdididan qochgan deb tavsiflaydi. Shu munosabat bilan Ibn Sino va al-Masihiy haqida bir joydagina ma’lumotni uchratamiz.

Zahiruddin al-Bayhaqiyning aytishiga qaraganda, Somoniylar xonadonida shon-shuhratga erishgan eng birinchi Hakim Abu Ali bo‘ldi, undan oldin bunday odamlarni saroydan uzoqlashtirar, unga yo‘latmas edilar, natijada hech kim sultonlar eshigiga yaqinlasha olmasdi.

Ammo Ibn Sino, asosan, ko‘p mutolaa qilish bilan o‘zining mehnatlari bilan yutuqlarga erishdi. Uning asarlarida, xususan, «Qonun»da qadimgi yunon va Sharqda shuhrat qozongan Galen, Gippokrat, Dioskorid, ar-Roziy, Ibn Jurayh, Ibn al-Batriq, Ibn Mosavayh, Ibn Mosarjavayh, Abul-Hasan Iso ibn Hakim ad-Damashqiy, yunonchadan arabchaga tarjima ishi bilan shug‘ullangan Abu Zayd Hunayn ibn Ishoq (810—873) kabi qator olimlar ismlarini uchratamiz. Ibn Sino bu olimlar asarini ko‘p o‘qigan ko‘rinadi, chunki ularni o‘ziga zarur deb bilgan masalalar bo‘yicha dalil qilib keltiradi yoki ularga mulohazasi yo raddiyasini bildiradi. Ibn Sino bu olimlar asarlarining barchasini arab tiliga qilingan tarjimalaridan o‘qigan bo‘lishi kerak. Chunki bu davrga kelib arab ilmiy adabiyotida qadimgi yunon va boshqa o‘lkalarda bitilgan ilmiy asarlarning ko‘pi tarjima qilingan edi. Hatto dastlab Yevropa ham Galen va Gippokratlarning asarlari bilan arab tiliga qilingan tarjimalari orqali tanishgan edi. Shunday tarjimalar tufayli ko‘p qadimiy asarlar saqlanib qolgan edi. Ayniqsa, bu vaqtda yunon tilidan qilingan tarjimalar bilan birga suryoniy tilidan ham arab tiliga ko‘p asarlar tarjima qilinar edi. Chunki ilgarilari yunon va pahlaviy tilidan suryoniy tiliga ko‘p kitoblar ag‘darilgan edi.

Ibn Sino tabobatning barcha sohalarida mana shunday salaflar ijodi bilan tanish edi. Shu boisdan ham u tibbiyotga doir asarlarida Galen va Gippokratni hurmat bilan tilga oladi. Sharq allomalaridan Zakariyo ar-Roziy (vafoti 925)ning tibbiy asarlari Ibn Sino uchun o‘rganish manbai bo‘ladi. Ma’lumki, ar-Roziyning «Qitob al-hoviy fit-tib» («Tibbiyot bo‘yicha hamma narsani o‘z ichiga qamrab olgan kitob») asari Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari yozilgunga qadar tabiblar qo‘lida qo‘llanma edi, zero, bu asarida muallif qadimgi yunon hamda Sharq tabobatidan, xususan, o‘z davrida erishgan amaliy va nazariy tibbiy ma’lumotlarni jamlagan edi. Ibn Sino undan tashqari, ar-Roziyning «Al-Kunnosh al-Mansuriy» («Mansurga bag‘ishlangan to‘plam»), «at-Tib al-Mulukiy» («Podshohlar tabobati»), al-Qarobodin al-kabir» («Murakkab dorilarga bag‘ishlangan katta kitob»), «Kitob al-Foxir» («Faxrli kitob»), «Qitob al-kofiy» («Yetarli kitob») kabi qator asarlarini mutolaa qildi, tabobat ilmiga chuqur kirib bordi.

«Tib qonunlari». Ibn Sinoning eng yirik tibbiy asari «al-Qonun fit-tibb» («Tib qonunlari») kitobi edi. Bu asarni Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari tabobatining o‘rta asrdagi entsiklopediyasi desa bo‘ladi. Shu bilan birga, «Qonun» muallifining ko‘p yillar mobaynida betinim olib borgan ilmiy-amaliy ishlarining umumlashmasidir. Olim o‘zidan oldin o‘tgan va bu sohada ijod qilganlar ta’liflari bilan tanishgan va o‘zigacha tabobatda erishgan yutuqlarni egallagan. Rost, u o‘zidan oldin o‘tgan olimlar asarlarini mutolaa qildi, hatto o‘zi o‘qigai nazariy bilimlarini amalda sinab ham ko‘rdi, turli-tuman kuzatuv ishlari olib bordi, natijada meditsinaning o‘zidan oldingi ming yillik taraqqiyotiga yakun yasadi.

Shuning uchun ham olim o‘zigacha bo‘lgan tibbiyotdagi nazariy-amaliy masalalarni diqqat markazidan o‘tkazadi. Ungacha Ali ibn Abbos va ar-Roziylarning tibbiy asarlari bo‘lgan. Ibn Sino nazarida barcha tabiblarga dasturilamal bo‘ladigan meditsinaning hamma sohasini o‘zida qamrab ololgan ajoyib asarga zarurat bor edi. U bu niyatiga shu «Qonun» asari bilan erishmoqchi bo‘lgan. Shunday olijanob vazifani o‘z bo‘yniga olgan Ibn Sino hali Buxoroda ekanligida tug‘ilgan bu g‘oyani yuzaga keltirishni Xorazmda yashayotgan paytlarida ham amalga oshira olmadi. Ammo u Xorazmda «Qonun» va «ash-Shifo» asariga zamin yaratdi. Chunki u bu paytlarda ham o‘rganish va ma’lum sohada tajriba ishlari olib borishga zarurat bor deb hisoblar edi.

Ibn Sino «Tib qonunlari» asarini qachon yozganligi haqida muallifning aniq ko‘rsatmasi yo‘q. Lekin al-Juzjoniy ma’lumotlariga qaraganda, «Qonun»ning boshlanish qismini muallif Jurjonda yashayotgan davrida boshlagan va birinchi kitobini Hamadonda yozib tugatgan. Boshqalar esa Ibn Sino «Qonun»ni 1019 yilda yozib tugatgan, deydi. Meditsina tarixchisi B. D. Petrov bo‘lsa «Qonun» minginchi yillarda yozila boshlab, 1020 yillarda tamomlangan, deydi. Yana boshqa avtorlar al-Juzjoniy bergan ma’lumotlari asosida 1020 yil uning Hamadon o‘lkasida yashagan kezlarini keltiradi. Uningcha, Ibn Sino bu yillarda «Qonun»ning birinchi kitobini yozib tugatgan. Shunda u 40—41 yoshlarda bo‘lgan. Boshqa mualliflar bu asarni 1012 — 1023 yillar mobaynida yozilgan, degan fikrni ham o‘rtaga tashlaydilar. Abu Ubaydning ta’kidlashicha, «Qonun»ning bir qismi Jurjonda yozila boshlagan bo‘lsa, boshqa bir qismi Rayda yozildi, lekin u Hamadonda tugallandi.

Ibn Abi Usaybianing ko‘rsatishiga qaraganda, muallif bu asariga sharh ham yozishni niyat qilib qo‘ygan. Shu bilan birga, muallif ko‘p tajribalar o‘tkazishni ko‘zlab qo‘ygan. Al-Juzjoniy hikoya qiladi: «Shayx bemorlarni davolash jarayonida ko‘p tajribalar hosil qildi. Bularni u «Qonun» kitobiga kiritmoqchi bo‘ldi, hatto ularni bo‘limlarga ajratib ham chiqdi. Lekin ular «Qonun» kitobi yozib tugallanishidan oldin yo‘qolib ketdi».

Shundan so‘ng Abu Ubayd Ibn Sino haqida yozgan esdaliklarida uning tajribalaridan namunalar keltiradi: «Bir kuni,— deydi u,— Shayxning boshi og‘rib qoldi. Nazarida qandaydir modda miya pardasiga tushmoqchidek tuyulardi. Shayxning tasavvuricha, bu narsa shish bo‘lishi ehtimoldan xoli emasdi. U darhol ko‘p muz olib kelishni buyurdi. Muz keltirilgach, uni maydalab lattaga o‘radilar, keyin buni boshning og‘rigan joyiga qo‘ydilar. Shayx to og‘rigan joy tuzalib asliga qaytguncha shu tariqa davolashni davom ettirdi. So‘ng boshining o‘sha joyi tuzalib, quyilishi kutilgan moddaga qarshilik ko‘rsata oladigan bo‘ldi va shifo topib ketdi».

Al-Juzjoniy Ibn Sinoning Xorazmda sil kasali bilan og‘rigan bir ayolga gulqand berib tuzatganini keltiradi. Mana bu kabi kundalik tajribadan yig‘ilgan ko‘p davo usullari «Qonun» yozilishiga qadar yetib kelishga ulgurmagan bo‘lsa ham, ammo bu asarda allomaning shaxsiy tajribalaridan bitilgan sahifalari ko‘p edi, ular hamon insonlar xizmatida. Ammo shunisi ham ma’lumki, Ibn Sino Hamadonda shogirdlariga dars berganida tabobatni «Qonun» asosida o‘qitgan.

«Tib qonunlari», asosan, besh kitobdan iborat, al-Juzjoniy fikriga ko‘ra, hajm jihatdan bu asar o‘n to‘rt jilddan iborat bo‘lgan.

«Qonun»ning birinchi kitobi, asosan, inson anatomiyasi, fiziologiyasi hamda meditsina nazariyasiga bag‘ishlangan, unda meditsinaga bo‘lgan qarashlar, inson organizmining tuzilishi va uni davolash usullari, kasallikning alomatlari, uning kelib chiqish sabablarini aniqlash, mizojlar, tomir, asab ishoralari, kasalning jins va yoshga hamda sharoitga qarab qo‘llanadigan metodlar haqida gap boradi. Shu bilan birga, birinchi kitobda sog‘liqni saqlash uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlar, chunonchi, qat’iy rejimga rioya qilish, o‘z vaqtida ovqatlanish, uxlash, ozodalikka e’tibor berish kabi masalalar bayon qilinadi, bolalar tarbiyasi, sanitariya va gigiena masalasi, yuqumli kasalliklarga e’tibor berish, badantarbiya tadbirlari kabi masalalarga to‘xtagan. Qitobning bu qismida muallif meditsinaning asosi sanalmish anatomiya masalasiga to‘xtar ekan, dastlab u bu o‘rinda Galenning anatomik tavsiflariga suyanib ish ko‘radi, bu sohaning rivoji uchun ko‘p yangiliklar kiritadi. Jumladan, Gippokrat ta’limoti bilan tasdiqlangan va Galenning kalla suyak morfologiyasiga suyangan holda kalla suyagining to‘rt xil asosiy shakli borligini aniqladi.

«Qonun»ning ikkinchi kitobi asosan, farmakologiyaga bag‘ishlangan bo‘lib, unda qadimgi Rim, Yunon, Eron, Hindiston va O‘rta Osiyo meditsinasining dori tayyorlash tajribalari umumlashtirilgan. Unda o‘simlik, ma’dan hamda hayvonlardan olinadigan 811 xil sodda dorining nomi alifbo tartibida joylashtirilib ta’riflangan. Kitobda keltirilgan dorilarning qay biri qaysi dardga davoligi haqida Ibn Sino o‘z fikrini aytib ketadi.

«Qonun»ning uchinchi kitobi inson a’zolarining har biriga xos bo‘lgan ayrim dardlarini aniqlash va davolashga bag‘ishlangan. Bunda muallif bosh, miya, ko‘z, burun, og‘iz, til, tomoq, milk, tish, quloqdan tortib o‘pka, yurak, asab, buyrak, taloq, ichak va hatto ruhiy kasalliklarni ham mufassal bayon etgan va ularnch davolash yo‘llarini ko‘rsatgan.

«Qonun»ning to‘rtinchi kitobi esa uchinchi kitobdan farqli o‘laroq, insonning ayrim a’zolaridagi dardlari emas, balki uning aniq bir a’zosiga xos bo‘lmagan, butun organizmda paydo bo‘ladigan yara-chaqalar, shish va siniqlar kabi kasalliklarga va ularni davolash yo‘llariga, shuningdek, zaharlanish, yuqumli kasalliklar, isitma-bezgak, teri kasalliklari, organizmda paydo bo‘ladigan yallig‘lanishlar, zebi-ziynat masalalariga bag‘ishlangan. Ibn Sino fikricha, insondagi bosh, miya va orqa miya uning sog‘ va g‘ayritabiiy holatlaridagi faoliyatida ishtirok etishi kerak. Ibn Sino tabiblik faoliyatida turli-tuman kasalliklarni xirurgiya usuli bilan davolashga jazm qilgan.

«Qonun»ning beshinchi kitobi asosan murakkab dorilarga bag‘ishlangan. Bunda olim tabiatda tayyor holda uchramaydigan dori-darmonlarga, giyohlarning bir-birini qorishtirish yo‘li bilan dori tayyorlash jarayoni haqida fikr yuritadi.

Ibn Sino «Tib qonunlari» asarini yozishda Sharq tabobatini chuqur o‘rgangan, arab tiliga tarjima qilingan Galen, Gippokratlar asarlarini tubdan mutolaa qilgan. Nihoyat, u o‘zidan oldin o‘tgan Sharq va yunon mediklarining yutuqlarini o‘zlashtirib, o‘zining tinimsiz mehnati natijasida erishgan shaxsiy tajribalari bilan ularni omuxta qilib, insoniyatga bir necha asrlar davomida qo‘llanma bo‘lib kelgan ajoyib asar yaratdi. «Tib qonunlarini uzoq vaqt, hatto olti-etti asrlar mobaynida meditsina fanini o‘qitishda darslik sifatida ishlatilib kelinishi asar muallifining zo‘r muvaffaqiyatidan darak beradi.

Ibn Sino «Qonun»i debochasida uning yozilishiga to‘xtab aytadi: «Xolis birodarlarimdan biri kuchim yetadigan xizmatim bilan hojatini ravo qilib, arziydigan bir ehson bilan istagini qondirishim lozim bo‘lgan bir kishi, mendan tib [ilmi haqida] va uning umumiy va xususiy qonunlarini ichiga olib, u qonunlarga qisqa sharh beradigan va aksarini keragicha va qisqacha bayon qiladigan bir kitob tuzib berishimni iltimos qildi. Uning istagini qondirdim. Dastlab tibning ikkala qismidagi, ya’ni nazariy va amaliy qismidagi umumiy masalalar to‘g‘risida so‘zlamoqchiman. Undan keyin, oddiy dorilar quvvatining umumiy va xususiy ta’siri to‘g‘risida so‘zlayman. So‘ngra, har bir a’zoda paydo bo‘ladigan kasalliklar haqida so‘zlab, avval o‘sha a’zoning tashrihi — anatomiyasini va uning bajaradigan ishini bayon qilishga boshlayman».

Ibn Sino o‘z muqaddimasida kitobdan kuzatilgan maqsad va uning har bir qismida nimalarga to‘xtab o‘tilishini aytadi, nihoyat, u yozadi:

«Bu shunday bir kitobki, tabobat san’atini da’vo qiluvchi va bu san’at bilan kasb etuvchi kishiga uning ulug‘ qoidalarining ma’lum va yod bo‘lmasligi mumkin emas, chunki bu kitob tabibga lozim va zarur bo‘lgan qoidalarnigina o‘z ichiga olgan. Ammo undan ortiq qoidalar behisob darajada ko‘pdir»,

Xo‘sh, «Qonun» kitobi muqaddimasida Ibn Sino yozgan «Xolis birodarlar» kim bo‘ldi ekan» U Abu Ubayd al-Juzjoniymi yo boshqa biror shogirdimi? yo bo‘lmasa Ibn Sino Jurjonga kelganida unga qo‘shnisining uyini sotib olib, o‘sha yerga uni joylashtirgan Abu Muhammad Sheroziymi? Har qalay, Ibn Sino bu sohada katta asar yozishni mo‘ljallagannga ko‘p vaqt bo‘lgan bo‘lsada, bu borada olib borilgan tayyorgarlik, ma’lumotlarning yetarli darajada bo‘lishi Xorazmda yashagan kezlarining so‘nglarida va Jurjonda yashagan davrida qog‘ozga tushirishiga to‘g‘ri kelgan. Bu, albatta, Xorazmda hamkorlik qilgan do‘stlarndan biri va yo Jurjonda uning ko‘nglini ovlagan, sadoqat ko‘rsatgan ma’rifatli kishi iltimosi bu asar ta’lifini boshlashga undagan bo‘lishi mumkin.

Qadimda ham, o‘rta asrda ham har bir fanning ulug‘ siymolari o‘zi bilgan sohada ko‘pchilikka qo‘llanma bo‘ladigan, masalaning hamma tomonlarini qamrab ol-olgan, elaro dasturilamal bo‘ladigan asarlar yaratishga harakat qilganlar. Bunga Aristotel ham, vizantiyalik medik allomalar (Oribaziy, Pavel Eginiy) ham, ar-Roziy ham misol bo‘lishi mumkin. Zotan, ar-Roziy tabobatda ko‘p jildlik asar yaratgan. Shular qatori Ibn Sino ham tabobatning barcha masalalarini qamrab olgan asar yaratdiki, uning bu asari o‘zidan oldin o‘tgan olimlar yozganlaridan o‘zining originalligi, ma’lumotlarining boyligi va hajmining ixchamligi bilan tamoman farq qilardi. Shu bilan birga, undan foydalanish qulay edi.

Ibn Sino «Qonun» boshlanishida tabobatga ta’rif berib yozadi:

«Tib shunday bir ilmki, u bilan odam gavdasining ahvoli sog‘liq va kasallik jihatidan o‘rganilib, uning mavjud sog‘lig‘i saqlanadi va yo‘qotilgani qaytariladi. Biror kishi, tib nazariy va amaliyga bo‘linar edi, siz esa uni ilm deb hammasini nazariy qilib qo‘ydingiz, deyishi mumkin. Biz u kishiga javob berib aytamiz: San’atlarning va hikmatlarning nazariy va amaliysi bor bo‘lgani kabi, tibning ham nazariy va amaliysi bor».

Ibn Sinodan taxminan yuz yil keyin yashagan Nizomiy Aruziy Samarqandiy (XII) o‘zining «Chahor maqola» («To‘rt maqola») asarida «Qonun»ga bergan bahosida «Qonun»ni o‘sha davrda mutolaa qilgan xolis odamlar fikrini ifodalab yozadi:

«Qamma ov qulan qornida» deyilganidek, men nimaiki gapirgan bo‘lsam, undan ham ancha-muncha ziyod narsani «Qonun»dan topsa bo‘ladi. Kimga «Qonun»ning birinchi jildi — kitobi ma’lum bo‘lsa, u kishiga tabobat ilmi usullari va uning barcha sohalaridan hech biri yashirin qolmaydi. Zero, agar Buqrot va Jolinus tirilib kelganlarida edi, ular bu kitob oldida sajda qilgan bo‘lur edilar. Men qiziq bir narsani eshitgandim: bir kishi Abu Alining bu kitobiga e’tiroz bildirib, u shu e’tirozlaridan bir kitob tuzgan va uni «Qonun islohi» deb atagan ekan.

Men o‘zimcha bu ikkala kitobga shunchaki bir nazar tashlasam, «Qonun»ni tuzatgan kishining qanchalik tentakligi va uning asari qanchalik bema’ni ekanligi ayon bo‘ladi-qo‘yadi. Shunday ulug‘vor narsaga e’tiroz bildirish u kishiga nimaga kerak bo‘lib qoldi ekan?! Axir kimki uning o‘zi yozgan kitobini qo‘lga olsa, masalaning alifbosi ham qiyin bo‘lib qoladi-ku!

Avvalgi hakimlar to‘rt ming yildan buyon jonlarini jabborga berib, ilm-hikmatni me’yoriga yetkazib qo‘ymoqchi bo‘lib, o‘zlarini ko‘p koyitdilar, lekin buning hech uddasidan chiqa olmadilar. Shundan so‘nggina mutlaq hakim va donishmand faylasuf Aristotel bu naqdinani mantiq mezonida o‘lchab, probasini naqdinaga yaqin qildi, undan shak-shubhani ketkazish maqsadida qiyos torozuvsi bilan o‘lchagan edi, nihoyat, u tuzalib chinakamiga aylandi. So‘ngra esa undan keyingi bir yarim ming yil ichida hech kim u kishi erishgan darajaga erisholmadi, hech qaysi faylasuf uning gapi tubiga yetmadi, odamlar ham uning ketidan bormadilar. Bundan faqat keyingi faylasuflarning eng durusti, mashriq hakimi, hujjat ulhaq Abu Ali ibn Sino xoli edi, xolos. Kimda-kim bu ikki buyuk kishiga e’tiroz bildirgudek bo‘lsa, o‘zini es-hushli odamlar toifasidan deb sanamasligi va o‘zini jinnilar jumlasiga qo‘shib, tentak deb e’lon qilishi kerak».

Ibn Sinoning bu asari dastlab qo‘lyozma holida tarqalib, keyin XII asrda qisman lotin tiliga tarjima qilindi. Bu asarning qo‘lyozma nusxasidan lotincha tarjimasini kremonlik Gerard (1114—1187) bajargan edi.

1279 yilga kelib Natan Meati (ba’zan Amati, Gammati) «Qonun»ni ibroniy tiliga to‘la tarjima qildi. Keyinchalik bu asarni ibroniychaga barseloniyalik Zeraxiy ben Isaak (Ishoq) va boshqalar tarjima qilishdi, lekin bu keyingi tarjimalar bosilmay, qo‘lyozmaligicha qolib ketdi.

«Qonun»ning birinchi toshbosmasi 1473 yili bajarildi. Shunday qilib, XV asrda «Qonun»ning ayrim qismlari qisman tez-tez bosila boshlaydigan bo‘ldi, 1476 va 1479 yillarda Paduanda, 1482, 1486, 1500 yillarda Venetsiyada, 1527, 1544, 1555, 1595, 1608 yillarda Juntada nashr etildi. Umuman olganda, XV asr oxiri-ga kelib «Qonun» 15 bor, XVI asrda 20 bor lotin tilida nashr etildi. 1593 yili Rimda bu asar arab tilida bosilib chiqdi. «Qonun» bu vaqtgacha 36 marta nashr etildi.

Bu borada «Qonun» o‘zini bunday tarjima qilinishigacha G‘arbda joriy bo‘lgan barcha tibbiy qo‘llanma va manbalarni butunlay chetga surib chiqardi. G‘arb olimlari yozgan tibbiy asarlar o‘rnini Ibn Sino «Qonun»i egallab olgan edi, nihoyat, bu asarga bo‘lgan izzat va hurmat XVIII asrgacha yetib keldi.

XVIII asr oxirlarida Turkiyada Ibn Sinoning «Tib qonunlari» turk tiliga to‘la tarjima etildi. Tarjimani 1118/1766 yili to‘katlik Hoji Mustafo ibn Ahmad ibn Husayn bajo keltirgan edi. Bu tarjima Istanbulda, Rag‘ib posho kutubxonasida saqlanadi (inv. № 1542).

Bu turkcha tarjimani Hoji Mustafo «Tahbiz ul-mathun» («Undan non yopish») deb atagan. Tarjimaning birinchi jildi 1175/1761 yilda bitgan edi, deyishga qaraganda, keyingi to‘rt kitobi besh yilda bitgan ko‘rinadi. Bu kishi Istanbulda tahsil ko‘rgan, o‘zi zo‘r hakim bo‘lgan, 1196/1781 yili safar oyining 10-sida vafot etgan.

Suhayl Anvarning keltirishiga qaraganda, bu tarjimaning tuzatilgan bir nusxasi To‘pkapi saroyida Bag‘dod ko‘shku kutubxonasida (342 raqamli inv. da) saqlanadi. U 1792 sahifadan iborat bo‘lib, har sahifasida 41 satr matn berilgan. Bosh qismida muqaddimasi bo‘lib, u nazmiy va nasriy tarzda yozilgan, keyin arabcha va turkcha mukammal fehrest berilgan. Bu tarjimaning boshqa bir nusxasi Chorshanbada Murod Mulla kutubxonasida (1015 raqam) saqlanadi. Bu ham bir jild, muqaddimasi avvalgi nusxaning o‘zi, 593 varaqdan (1186 sahifadan) iborat, har sa-hifa 54 satrdan iborat.

XIX asrga kelib bu asarning Misrda 1873, 1877, 1879 yillarda, 1889 yilda Tehronda va XX asrda ikki bor — 1905 yili Hindistonning Lohur va 1906 yili Laknavda arabcha matni nashr. etilgan. G‘arb tillaridan ingliz, frantsuz, nemis tillariga uning ayrim qismlari tarjima qilingan. Chunonchi, 1930 yili Londonda 1595 va 1608 yili lotin tiliga qilivgan qisman tarjimasidan ingliz tiliga tarjima qilingan. Shu yili G‘ulom Husayn Qanturiy «Qonun»ni urdu tiliga to‘la tarjima qilgan.

Yana 1930 yili Qaburuddin «Qonun»ning birinchi kitobini urdu tiliga tarjima qilib, Dehlida nashr etgan.

1931 yilga kelib G‘ulom Husayn Kanturiy Laknavda «Qonun»ning ikkinchi kitobini yana urdu tilida nashr etgan.

1966 yili Karachi (Pokiston)da «Qonun»ning birinchi kitobi ingliz tilida nashr etildi. Tarjima muqaddimasida yozishlaricha, uning tarjimoni Mazhar bu tarjimasini birinchi bor 1961 yili va ikkinchi bor esa 1964 yili Karachida chop ettirgan ekan. Undan tashqari, 1945 yili Rizvon Ahmad «Qonun»ning birinchi kitobini urdu tilida qilingan tarjimasini Dehlida, 1947 yili Klark Kennedi «Qonun»ning shu birinchi kitobini Edinburgda nashr ettirdi.

1954—1961 yillar orasida Toshkentda «Tib qonunlari»ning o‘zbek va rus tillariga qilingan to‘la tarjimasi nashr etildi. Bu tarjima «Qonun» asarini hozirgi zamon tillariga qilingan so‘nggi to‘la tarjimasi sanalib, uni O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti arabshuvoslar kollektivi mediklar bilan hamkorlikda amalga oshirdilar. Tarjimada mavjud nashrlar va eng eski qo‘lyozma nusxalarga tayanib ish ko‘rildi. Unda hozirgacha «Qonun»ning eng eski qo‘lyozmasi sanalgan SSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Leningrad bo‘limi fondida saqlanayotgan XII asrga oid qo‘lyozma nusxasi va Toshkent, Bokuda saqlanadigan «Tib qonun»lari qo‘lyozma nusxalariga ham tayanildi.

«Tib qonunlari»ni tarjimasida O‘zbekiston SSR Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti arabshunoslaridan filologiya fanlari kandidatlari Sodiq Mirzaev, Abdufattoh Rasulov, M. A. Sale, Abduqodir Murodov, filologiya fanlari doktori Yu. N. Zavadovskiylar hamda O‘zSSR Fanlar akademiyasi muxbir a’zosi, filologiya fanlari doktori, professor U. I. Karimov, filologiya fanlari doktori A. P. Qayumov, tarix fanlari kandidatlari Q. Munirov va A. O‘rinboevlar qatnashdilar. Tarjimani filologik nuqtai nazardan filologiya fanlari doktorlari A. K Arends va U. I. Karimovlar tahrir qilganlar, meditsina nuqtai nazardan tahrirda Uzbekiston SSR FA muxbir a’zosi, professor A. Asqarov, SSSR Meditsina fanlari akademiyasining muxbir a’zosi V. N. Ternovskiy, meditsina fanlari doktori V. Q. Jumaev hamda professor B. D. Petrovlar qatnashgan.

1979—1980 yillarda Toshkentda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti kollektivi Abu Ali ibn Sinoning ming yillik to‘yi munosabati bilan «Tib qonunlari» asarining hamma kitobini o‘zbek va rus tillarida ikkinchi bor nashr etishga qaror qildi. Bunda avvalgi ikki jildi qaytadan ko‘rib chiqilib, yangi topilgan qo‘lyozmalar asosida o‘tgan nashrda yo‘l qo‘yilgan xatolarni bartaraf qilib, tuzatib nashr etilmoqda.

«Qonun»da ko‘pincha vrachga yo bo‘lmasa kasalning o‘ziga qarata buyruq tarzida gapiriladi.

Ibn Sino unda ko‘p dardlarni davolashga chora buyuradi. U kasallikni qo‘zg‘atuvchi havo hamda suvga katta e’tibor beradi. Uning suv orqali o‘tuvchi ko‘zga ko‘rinmas jonivorlar haqidagi farazlari diqqatga sazovordir. U shunga ko‘ra suvni qaynatib, suzib iste’mol qilishni ta’kidlaydi, chunki qaynoq suv qorinni kam shishiradi va organizmda tezroq tarqaladi. Ayniqsa uning yuqumli havo nafasga tortilsa, odamga chechak, o‘lat kasalligi yuqishi mumkinligini aytishi, uning oog‘liqni saqlash haqida bildirgan fikrlari, ayniqsa jismony tarbiyaga oid qarashlari, ovqatlanish va uxlash rejimi haqidagi fikrlari hozir ham katta ahamiyatga ega, chunki Ibn Sino ta’kidlashicha, jismoniy mashq, normal rejimlarga rioya qilinsa kishi kasal bo‘lmaydi. Ibn Sino fikri bo‘yicha, jismoniy mashqlar badanda ortiqcha moddalar yig‘ilib qolishiga xalaqit beradi, pay va nervlarni mustahkamlashga xizmat qiladi, kasallikning oldi olinadi. Albatta, har bir mashq shartsharoitga, yoshga mos ravishda olib borilishi ta’kidlanadi. Shu bilan birga, u badanni toza tutishga katta ahamiyat beradi. Bu borada uning hammom, massaj, ichki kiyimlarni o‘zgartirib turish borasidagi maslahatlari diqqatga sazovordir.

Ibn Sino «Qonun»da bolalar kasalligi, ularni parvarishlashga oid qarashlariga ko‘ra pediatriya fani aooschisi hamdir. Chunki u «Qonun»da bola tarbiyasi, gigienasi borasida talaygina fikrlarni bayon qilgan. Bu o‘rinda u tabiblikdan tarbiyachiga ko‘proq o‘xshab ketadi. Chunki u faqat insonni salomat saqlanib qolishinigina emas, balki uning xulq-atvorining yaxshilanishiga ham katta e’tibor beradi. Shuning uchun ham u bola hali tug‘ilmasdan uning tarbiyasiga tadorik ko‘rishni maslahat beradi, tug‘ilgandan keyin esa bola fe’l-atvorini o‘rtacha saqlash zarurligini uqtiradi. Bu bilan bolani hadeb jig‘iga tegmaslik, jahlini chiqaravermaslik, qo‘rqitmaslik, xafa qilmaslik, qayg‘u va uyqusizlikdan saqlash kabi holatlarga e’tibor berishni ta’kidlaydi. Shunday qilingan taqdirda bola to‘g‘ri o‘sadi, bora-bora bu odat unga malaka bo‘lib qoladi. Masalan, g‘azab kuchli qizdiradi, qayg‘u kuchli quritadi, hafsalasizlik nafsoniy quv-vatni bo‘shashtirib, mizojni buzadi.

Ibn Sino tog‘un kasali bilan vaboni farq qilgan. Uzidan oldin o‘tgan ar-Roziy chechakni mustaqil bir kasallik degan bo‘lsa, Ibn Sino uni yuqumli ekanini aytadi.

Ibn Sino suvchechak va qizamiqni kasallik sifatida birinchi bo‘lib tavsif etgan edi. Ungacha yunon mediklari buni bilmas edilar. U o‘sha davrda tarqalgan chechakning davolash metodlari va profilaktik ishlar rejasini tuzib, qizamiqni davolash va simptomlarini belgilab chiqadi. U kasal yotgan xona havosini yangilab turish, ba’zi-ba’zida sandal daraxti yog‘ochini tutatib turishni ta’kidlaydi. Davolash ishlarida u kamfora ishlatish, xushbo‘y meva sharbati, gulob, qatiq, suv omuxta qilingan sirka ichirish, achchiq bodom dori bo‘lishi mumkinligini, meva va rezavorlar berib turishni tavsiya qiladi. Lekin Ibn Sino davo jarayonida har bir dard, kasallikka alohida yondashish masalasini o‘rtaga tashlaydi. U kasal odam yoshi, yashash sharoiti, iqlimi, kasbkori, kasallikka olib kelgan sabablarni o‘rganish zarurligini aytadi. Shu bilan birga, Ibn Sino unday sharoitda inson organizmi qancha muddat ma’lum bir dardga chalingan-chalinmaganligi va bu dard unda yuz bergan boshqa kasallik oqibati bo‘lgan-bo‘lmaganligi kabi masalalarni o‘rtaga tashlaydi.

Ibn Sino «Qonun»da o‘zi kuzatgan ko‘p davolash jarayonlarini, ma’lum bir organda uchraydigan dardni tuzatish uchun o‘zi zarur deb bilgan maslahatlarni beradi.

Ibn Sino teri berchligi kasalligining moxovdan farqini ko‘rsatib beradi, bunga aniqlik kiritadi, u plevrit bilan zotiljanb (o‘pka yallig‘lanishi), meningitning alomatlarini bir-biridan ajratadi, hozirgi paytda ham ko‘p uchrab turadigan me’da yarasiga aniqlik kiritadi. Qand, nerv va psixik kasalliklar, ular diagnostikasi, davolash usullarini ta’riflab beradi.

Ibn Sino kishi organizmini har tomonlama kuzatadi. U bir a’zo kasalini unga yondosh turgan qo‘shni a’zodan qidirib ko‘rishni maslahat beradi. «Yutish yo‘lining torayishi,— deydi olim,— yo qizilo‘ngachning o‘zidagi sababdan yoki yondosh a’zodagi sababdan bo‘ladi. Qizilo‘ngachning o‘zida bo‘ladigan sabab yo shish, yo Haddan tashqari quruqlik, yoki qizilo‘ngachdagi ho‘lliklarning isitma yo boshqa sabab bilan qurishidir».

Undan tashqari, Ibn Sino bu asarida me’da-oshqozon masalalariga mufassal to‘xtaydi. Bunga uning «Qonun»dagi o‘n uchinchi fanda keladigan fasllarda, ayniqsa «Me’daning tabiiy mizojlari», «Me’da kasalliklari», «Me’da ahvolini bildiradigan dalillar», kabi fasllarda bayon etadi.

«Me’da ahvoli,— deydi u,— quyidagi narsalar orqali belgilanadi: me’da ko‘tara yuladitan va ko‘tara olmaydigan ovqat ahvolidan, me’daning ovqatni singdirishidan yoki haydashidan, ovqatga va ichimlikka bo‘lgan ishtahasidan, uning harakatlaridan, me’da xafaqoni va hiqichoq asabi betoqatligidan bilinadi».

Ibn Sino o‘z davri meditsinasining vakili sifatida Gippokrat asarlari va ular orqali unint nazariyasini o‘rganadi, ulardan o‘z ta’riflarida va kasallarni davolash vaqtlarida foydalanadi, ba’zilarini tajriba natijasida rad ham qiladi. Chuvonchi, ichak yallig‘lanishini davolashga Gippokrat anjir bargidan foydalanishni tavsiya qiladi, Ibn Sino bunga qarshi chiqib, anjir bargi bu dardga yetarli darajada foyda berolmaydi, deb ko‘rsatadi.

Ammo ba’zi hollarda kasallikni darhol anglab bo‘lmaydi, bunday hollarda olim ma’lum bir ishoralarga qarab aniqlashni tavsiya qiladi. Bularga «og‘izdagi maza hamda uning ho‘lligi va quruqligi, dag‘alligi va silliqligi hamda hididan, qusish orqali me’dadan chiqadigan narsadan, yo axlat, yo tovushli, yo tovushsiz chiqariladigan yeldan, yoki yuqoridan chiqariladigan yeldan, ya’ni kekirikdan, tutilib qolgan yeldan, ya’ni qorin quldirashidan, yuzning va og‘iz ichining rangidan, og‘riq va alamlardan, me’daning boshqa a’zolarga hamkorligidan, me’daga mos keladigan yoki zarar qiladigan ovqat, ichimlik va dorilardan bilinadi».

Shunday qilib, Ibn Sino shifokorlarga har bir kasallikka alohida-alohida hamda har tomonlama yondashishni maslahat beradi, jigar kasalliklarini parhez bilan tuzatish masalasini oldinga suradi. Bu xil kasalliklarga Ibn Sino mayiz, anjir, anor suvi kabilarni iste’mol qilishni tavsiya qilib, meditsina tarixchilarining fikriga ko‘ra, u xuddi kelajakdagi glyukoza bilan insulinlarni avvaldan faraz qilgan bo‘lib chiqadi. Chunki anor suvining insulinsimyun ta’sir kuchi ma’lum.

Ibn Sino sariq kasalining paydo bo‘lishiga ham to‘g‘ri baho beradi. Shu bilan birga, allomaning xirurgiya sohasida qilgan tajribalari ko‘p bo‘lgan, bular albatta, uning shoh asarida o‘z aksini topgan; chiqqan, singan, mayib bo‘lgan a’zolarni tuzatish borasida anchagina ajoyib fikrlar bayon etilgan. Zaharli ilon, chayon kabilar chaqqanda qiladigan dori-darmon ustida ham mulohaza yuritgan. Ibn Sinoning tabobatda erishgan yutuqlaridan yana biri ko‘zning ko‘rishi haqidagi qarashidir.

Bu haqda meditsina tarixchisi B. D. Petrov yozadi:

«Asrlar davomida ko‘pgina vrach va olimlar ko‘z qanday qilib ko‘rar ekan, degan masala ustida bosh qotirdilar. Ibn Sinoga qadar ko‘zning eng muhim qismi — uning gavhari deb hisoblanar edi. Gippokrat ham shunday deb o‘ylagan edi. U vaqtlarda, ko‘zdan nur chiqadi, bu nur biron narsaga tushib, unda aks etib uning shakliy ifodasini beradi, deb o‘ylardilar.

Ibn Sino bu fikrni rad qildi va atoqli olimlarga qarshi chiqib, narsalarning suvrati to‘r pardada aks etadi, deb isbot qildi. Ibn Sino fikrining to‘g‘ri ekanligi endi bizga ma’lum— hozirgi fan bu fikrni ma’qullaydi... Yana shunisi xarakterliki, Ibn Sinoning ko‘rish haqidagi nazariyasini ba’zi bir olimlar qabul qilmadilar. Masalan, Ibn Ro‘shd bo‘lsa Ibn Sinoning va-fotidan bir yuz ellik yil keyin, uning fikrini bila turib, «ko‘zning ko‘rish kuchi — uning gavharidir», degan fikrni olg‘a surdi». Har qanday tabib ham o‘rta asrda Galen va Gippokrat obro‘sidan ustun chiqa olmas, bunday yutuqqa erishish tarix jarayonida kamdankam uchraydigan hodisa edi.

«Galen fikricha,— deb davom etadi B. D. Petrov,— qoni ko‘p kishilarda sakta kasalligi juda kam uchrar ekan, Ibn Sino esa, Galenning bu fikrini rad qiladi va sakta xuddi o‘sha qoni ko‘p odamlarda ko‘proq uchraydi, deb yozadi. Ibn Sino haq ekanligi bizga hozir ayondir».

Ibn Sino dorishunoslik borasida ham katta yutuqqa erishdi, bu oohaga «Qonun»ning ikki kitobini ajratdi. Bu uning dori tayyorlashga bag‘ishlangan ikkinchi va murakkab dorilarga bag‘ishlangan beshinchi kitobidir.

Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarini o‘rta asr meditsinasining ajoyib va ixcham qomusi desa bo‘ladi. Bu asar hozirgacha mediklar diqqat-e’tiboridan tushmay keladi, bundan keyin ham bu sohada ilmiy kuzatishlar, tadqiqotlar manbai bo‘lib qoladi.

«Yurak dorilari». Ibn Sinoning tibbiyotga oid muhim asarlaridan biri «al-Adviya al-qalbiya» («Yurak dorilari»)dir. Bu asar risola deb atalsada, ammo uni muallif «Tib qonunlari»da maqola deb eslaydi. Ibn Sino «Qonun»ning dorilarga, xususan, yurak dorilari bahsiga kelib to‘xtaganida, bu haqda batafsil ma’lumot olmoqchi bo‘lgan o‘quvchiga bu masalaga maxsus bag‘ishlab yozilgan asariga murojaat qilishlarini bitib ketadi:

«Yurak dorilari» haqida bizning alohida maqolamiz bop tabobatni o‘rganish bilan birga tabobatdan ko‘ra umumiyroq bo‘lgan qoidalarni o‘rgangan kishining o‘sha maqoladan foydalanishi mumkin. Ammo bu yerda faqat tib kitoblarida aytilishi kerak bo‘lgan qoidalarga ishorat qilib o‘tamiz».

Ibn Sinoning bu asari ingliz, turk, urdu o‘zbek tillariga tarjima qilingan. 1955 yili S. Mirzaev o‘zining Ibn Sino asarlariga yozgan bibliografiyasida bu asarning tavsifi va mundarijasini bayon etgan edi. Al-Juzjoniy gapiga qaraganda, Ibn Sino bu asarini Raydan Hamadonga kirib kelishi vaqtining boshlarida yozgan. Hamadonga u 1015 yilda kelgan edi. Shuning uchun ham Yahyo Mahdaviy bu asarni 405/1014—1015 yilda yozgan, deydi.

Kitob muqaddimasida muallif uni ash-Sharif Sa’id Abul-Husayn Ali ibn Abul-Husayn Ali ibn Abul-Husayn al-Hasaniyga bag‘ishlab yozganini aytadi.

Bu kishi, deb yozadi Mahdaviy, balki Ibn Sino Faradjon qal’asidan qamoqdan qutulib chiqqach, uyiga tushib, qo‘nim topgan Alaviy bo‘lishi ehtimol.

Muqaddimada «Yurak dorilari»ning hukmlari haqida qisqacha maqola yozishimga doir ulug‘ «Sayyiddan menga buyruq keldi. Oliy buyruqlarini itoat bilan qabul qildim», deyishida bu kishi amaldorroq kishi bo‘lganga o‘xshaydi. Chunki bu asar u kishiga tuhfa sifatida yozilgan.

Mahdaeiy ko‘rsatishicha, al-Juzjoniy «ash-Shifo»ning tabiiyot qismining oltinchi fani («an-Nafs») to‘rtinchi maqolasiga ikki fasl qo‘shib, asar qo‘lyozmasining oxirida shularni yozgan: «Bu fasllar,— deb yozadi al-Juzjoniy,— bu kitobdan boshqa joyda edi, men uni tib kitobidan bu yerga ko‘chirdim. RahmatliktShayx ar-Rais bu yerda o‘shanga ishora qilgan edilar. Buning ko‘p qismi u kishining mutolaaga boshlovchi do‘stlari uchun yozgan «Yurak dorilari» kitobi maqolasidan edi». Bu fikrni turk olimi Rifat Bilge ham Mahdaviydan oldin ta’kidlab, bu ibora saqlangan asar Istanbulda Domat Ibrohim posho kutubxonasida 822 raqamli «ash-Shifo» kitobi 232 varag‘ining «b» betidadir, degan edi. Bu asar 1482 yili lotin tiliga tarjima qilingan.

«Yurak dorilari» o‘n to‘qqiz fasldan iborat bo‘lib, bu asar tibbiyotga oid bo‘lishi bilan birga «Falsafiy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ayrim nazariy masalalar ustida ham mulohaza yuritadi. Shuning uchun bu asar meditsina tarixi bilan qiziquvchilar uchungina emas, balki Ibn Sino falsafasini va, umuman, uning dunyoqarashini o‘rganuvchilar uchun ham katta ahamiyatga ega».

Asarni o‘zbekchaga tarjima qilgan H. Hikmatullaev uning turkcha tarjimasida yo‘l qo‘yilgan birmuncha kamchiliklarni ko‘rsatib o‘tgan.

Ibn Sino asarning dastlabki faslini hayot-tiriklik haqida, keyingisini ruh haqida (2 fasl) yozadi, shod-xurramlik, qayg‘u va alamning ta’siri, ularning paydo bo‘lish sabablarini bayon etadi. Bunda muallif yurak faoliyatini o‘rganishga, dardlarini davolashga to‘xtab, uning zaifligi, siqilishi, baquvvatligi kabi holatlarini tasvirlaydi. Muallif fikricha, ba’zi dorilar kishiga shodlik baxsh etadi. Bunga misol qilib Ibn Sino sharobni oladi. yoki xushbo‘y narsalar ham xuddi shundaylar qatoriga kiradi. Chunki bular bilan kishi ruhi ko‘tariladi, oziq bilan tanovul qilganda ruh ulardan bahra oladi, chunki yaxshi hid va yaxshi maza kishi ruhiga yaxshi oziq beradi.

Muallif bu asarida yurak dorilarining sifatlariga, chunonchi issiqlik, sovuqlik, ho‘l-quruqlik, xushbo‘y va mazalik, latif va yopishqoqlik kabi xususiyatlariga hamda ularning kishi organizmiga yetkazadigan foyda-zararlariga to‘xtaydi. Ibn Sino bu asarida o‘z davrida bu dardni davolash yo‘lida o‘ziga ma’lum bo‘lgan davolash vositalarini qamrab olishga harakat qiladi.

Ibn Sino bunda dorivor o‘simliklar, hayvon va ma’danlardan olinadigan sodda dorilarga ham to‘xtaydi. Ibn Sinoning «Yurak dorilari» o‘zigacha bo‘lgan bu boradagi dorilar va muallifning o‘zi shaxsan sinab ko‘rgan dorilar bayoniga bag‘ishlangan asardir.

Toshkentda, O‘zSSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. № 2275/O‘) bu asarning XVII asr boshlariga oid qo‘lyozmasi saqlanadi.

IBN SINONING SHE’RIY TIBBIY ASARLARI — URJUZALARI

Tibbiy doston. Ibn Sinoning «Qonun»dan keyin qamrab olgan mavzulariga, ham hajmiga ko‘ra tibbiy asarlaridan biri «Tabobatda urjuza» dostonidir. Bu asar «al-Manzuma» (nazmiy asar), «al-Manzuma fit-tib» (Tibda nazmiy asar), «al-Alfiya» (Ming baytli asar), «al-Urjuza» degan nomlar bilan tanilgan. Chunki bu doston aruzning rajaz vaznida yozilgan, shu sababdan uni urjuza deb atalgan. Bu asar dunyoning turli chekkalariga taralgan, hozir uning qo‘lyozmalarini G‘arbu Sharqning ko‘p madaniy markazlarida topish mumkin.

Bu asar tabobatdagi asosiy masalalarning hammasini o‘ziga qamrab olgan. Shu sababdan o‘rta asrning o‘zida lotin tiliga tarjima ham qilingan edi. Uning ilk tarjimonlaridan biri kremonlik Gerard lotin tiliga nasriy tarjima qilgan.

Ibn Sinoning bu asariga iqtidorli olim va faylasuf Ibn Ro‘shd (vafoti 595/1199) sharh bog‘lagan. Mana shu sharh 1260 yili Muso ibn Tibbon tomonidan ibriy tiliga tarjima qilingan. Oradan ikki asr o‘tgach, 1484 yili Armengaudus Blaziy de Montepesulano uni lotinchaga tarjima qilib nashr ettirdi. Bundan tashqari, 1522 yili Per Antuan Rustikus bu asarni Frantsiya (Lion)da lotin tiliga yangitdan tarjima qildi, keyin Andrey Alpagus (1527), 1562 yili venetsiyalik Benediktus Rinius asarni lotinchaga qaytadan tarjima qilib, unga sharh bog‘lagan. 1630 yilga kelib «Urjuza» she’riy yo‘l bilan ham tarjima qilinib, nashr etildi. Buni Djon Fosher bajargandi. Shu tariqa tabobatga Yevropada bo‘lgan talablar natijasida bu asar tarjimalari nashr etildi, bular oqibatida u vrachlar uchun qo‘llanma sifatida xizmat qilgan, nihoyat, Ibn Sino fikr va aqidalari yanada keng yoyilishiga, yanada keng tarqalishiga sabab bo‘lgan. Keyinchalik uning ayrim qismlari lotin va arab tilidan frantsuz, nemis, ingliz, rumin tillariga tarjima qilingan.

1649 yilga kelib Niderlandiyaning Groningen shahrida «Urjuza»ning lotin tiliga qilingan so‘nggi tarjimasi nashr etildi. Buni tarjimon Antonius Duezingius bajardi. Tarjimon o‘zidan oldin bajarilgan barcha lotincha tarjimalardan foydalangan, nashrlarda yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklarga barham berishga harakat qilgan. Shuning uchun ham bu sohada xabardorlar fikricha, bu tarjimon sa’yi tavajjuhi bilan tarjima aslini arab matniga yaqinlashtirishga muvaffaq bo‘lgan. Shuning natijasi o‘laroq bu doston muhiblari borgan sari oshib, son-sanoqsiz munozaralar, muhokamalar bo‘lgan, natijada asarning har bir bobi, ayrim hollarda uning har bir bayti katta-katta munozaralarga olib kelgan. Bu asarga bo‘lgan qiziqish va uni keng ko‘lamga ko‘tarish, albatta, uni atroflicha sharhlash kabi hollar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu sohada ham tarix jarayonida birmuncha shorihlar paydo bo‘lgan. Shorihlarni boshlovchilaridan biri Ibn Ro‘shd bo‘lgan bo‘lsa, XV asrga kelib dostonni sharhlash bilan Ibn Tumulyus, Ibn Muhammad, Ibn al-Muhanna, as-Saqalliy kabilar mashg‘ul bo‘ldilar.

Ibn Sinoning bu tibbiy dostoni bir necha bor nashr ham etilgan. 1829 yili Hindistonning Kalkutta shahrida Abdulmajid tomonidan va 1845 yili Laknavda Ibn Ro‘shdning bu asarga yozgan sharhlari bilan birga nashr etildi. 1936 yilga kelib turk olimi professor Sharafiddin Yaltkaya bu dostonni turkchaga nas-riy tarjima qilib, arabcha matni bilan birga turk tib tarixi arxivi tarafidan Istanbulda Qodiriya matbaasida bostir-di9z-94 1956 yili Jazoir universiteti ustozlaridan Xenri Jaye va Abdulqodir Nuriddin Ibn Sinoning bu asarini fran-tsuzchaga nasriy tarjima qilib, arabcha matn va qadimgi lotincha tarjimasi bilan birga Parijda chop ettirdilar. Noshirlar bunda asarning Armango de Blezpo tarjimasini qo‘shib nashr etishgan. Noshirlar e’tiqodicha, bu eng dastlabki tarjimalardan, ya’ni 1284 yili bajarilgan va 1483, 1608 yillari Venetsiyada bo-silgan edi. Parij nashrida Jazoir Milliy kutubxonasidagi 1752 raqamli qo‘lyozma, Parij Milliy kutubxonasida saqlanayotgan 2943 va 3038 raqamli qo‘lyozmalar, Marokashning Fos shahrida Shayx al-Kattoniy fondida saqlanayotgan qo‘lyozma nusxalardan ham Ibn Ro‘shdning Jazoir Milliy kutubxonasida saq-lanayotgan 1753, Eskurial kutubxonasida 831 raqamli sharhlardan va Muhammad Ibn Ismoil ibn Muhammad (988/1580 yili tug‘ilgan)ning Parij Milliy kutubxonasida saqlanayotgan 6931 raqamli sharhidan ham foydalanganlar.

Parij nashrida baytlarni nomerlab chiqqanlar, shunga ko‘ra, bu asar yuqorida zikr etganimizdek, 1326 bayt 2652 yo‘l she’rdan iborat. 1963 yili bu poema Amerikada ingliz tilida nashr etilgan.

Sh. Shoislomov bu asarni o‘zbekchaga nasriy tarjima qildi, unga muqaddima va izohlar yozib, 1972 yili chop ettirdi va shu nashr asosida kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi. Undan tashqari, bu asar ustida Dushanbada A. Shlionskiy ham tadqiqot olib borib, uni rus tiliga tarjima qilgan va bu asar aoosida kandidatlik dissertatsiyasini yoqlagan.

Keyingi tadqiqotchi tarjimasidan ayrim parchalar jurnallarda e’lon qilingan. Tadqiqotchining ko‘rsatishicha, tarjima aoosan Leningrad qo‘lyozmasi va Parij nashri asosida amalga oshirilgan, shu bilan birga, lotin va frantsuz tarjimasidan keng foydalanilgan, lekin u kishi negadir arab tilida yozilgan sharhlardan foydalana olmagan. Hatto Ibn Ro‘shd sharhi ham chetda qolgan, undan foydalanilmagan.

O‘zbekchaga tarjima qiluvchi Sh. Shoislomov esa Parij nashri bilan SSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanayotgan (shifr v-866) qo‘lyozma, A. A. Jdanov nomidagi Leningrad Davlat universiteti fondida saqlanayotgan (shifr M 50-391/1) qo‘lyozma, Toshkentda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan XIX asrda ko‘chirilgan (3008/U1) qo‘lyozma hamda Ibn Ro‘shdning yuqorida zikr etilgan sharhidan foydalangan.

Ibn Sinoning bir qancha boshqa urjuzalari bo‘lsa ham, ammo zikr qilinayotgan bu doston uning nomi bilan bog‘liq bo‘lgan eng mashhur asarlaridandir.

Ibn Sino bu dostonini yozib tabobat sohasida asar yozish uchun mashq qilgan desak, yanglishmagan bo‘lamiz. U bu asarini yozish bilan kelajakda bitishi zarur bo‘lgan tabobat borasidagi katta kitobiga ma’lumot to‘plagan. Ibn Sino bu asari muqaddimasida meditsinani xalq orasida keng yoyish niyati bo‘lganligini aytadi. Bunda u sog‘liqni saqlash masalalariga, ob-havo, sharoit va mizojlarga qarab ovqat tanovul qilish borasida va boshqa tibbiy masalalar bo‘yicha qimmatli fikrlar bayon etganki, bu hozirgi kunda ham ahamiyatini yo‘qotmagan.

«Al-urjuza fit-tibb fi fusul al-arbaa» («To‘rt fasl haqidagi tibbiy urjuza»). Arab olimi J Qanavotiy keltirishicha, bu asar 132 bayt, ya’ni 264 misra she’rdan iborat. Mahdaviyda esa bu asar 121 bayt, unda bahor, yoz, kuz va qish mavsumi tavsif etiladi, deydi. Ergin bu dostonning qo‘lyozmalari Turkiyaning qaysi kutubxonalarida borligiga to‘xtab o‘tadi. Asarda yil mavsumlarida sog‘liqni saqlash uchun odamlar qanday tadbirlar qilishi zarurligi tasvirlanadi. Ergin, Qanavotiy va Mahdaviy bibliografiyalarida asarning avvali va oxiridan namuna tariqasida bir-ikki bayt ham keltirilgan. Qanavotiyning ko‘rsatishicha va unga havola qilgan Mahdaviy ta’kidlashicha, Ibn Sinoning bu asariga Madin ibn Abdurrahmon at-Tabib sharh yozgan, bu sharh «al-Qavl anis vad-dur an-nafis alo manzumat ash-Shayx ar-Rais» («Shayx ar-Rais nazmlariga bag‘ishlangan do‘st so‘zlari va nafis durlar») deb ataladi.

Bu asarning Istanbulda Rag‘ib posho kutubxonasida saqlanayotgan nusxasi (inv № 1482) 1137/1724 yilda ko‘chirilgan bo‘lib, 125 sahifadan iborat, ta’liq xatida, har sahifasida 25 satr, uni ko‘chiruvchi kotib Sulton Ahmadxon kasalxonasining tabibi bo‘lgan Mustafo Ibn Ahmaddir. Yana uning Vena shahrida saqlanayotgan nusxasining nomi «Urjuza fi tadbir Fuhul fil-fusul arbaa» («To‘rt fasllari tadbiri haqida ajoyib urjuza»)dir. Ibn Sinoning bu asari hali nashr etilmagan.

«Urjuza fil-vasoyo at-tibbiya» («Tibbiy o‘gitlar haqida urjuza») Ibn Sinoning hali nashr etilmagan dostonlaridan biri bo‘lib, turk olimi Erginning ko‘rsatishicha, qo‘lyozmasi 6 varaq, 71 bayt, ya’ni 142 misradan iborat. Bunda muallif, asosan, yilning har bir mavsumida kishi sog‘lig‘ini saqlash uchun iste’mol qilinadigan dori-darmonlar, yeyiladigan, ichiladigan narsalar, kiyiladigan kiyim-kechaklar va, umuman, rioya qilinishi lozim bo‘lgan shart va qoidalar haqida bahs etadi. Shu bilan birga, bu asar dori beriladigan vaqtlarni aniqlash haqida ham ma’lumot beradi. Bu asar qo‘lyozmasining bir nusxasi Istanbulning Ahmad Solis kutubxonasida (inv. № 3447) bo‘lib, ta’liq xatida, 611—613-varaqlarda mavjud. Qanavotiy ko‘rsatishicha, bu nusxa 71 bayt, har beti 17 satrdan. Bu asarnint Berlin nusxasi (inz. № 6355) 81 bayt, ya’ni 162 misradan iborat, Turkiyadagi Nuri Usmon kutubxonasidagi (inv. № 4894) qo‘lyozmasi 87 bayt, Ya’ni 174 satrdan tuzilgan tibbiy o‘gitlardan iborat.

Asarning birinchi baytlarida muallif shunday deydi: «Quyosh hamalga kirgan kunning birinchisida tezda shirin suv ichasan. Bordiyu, unga gulob qo‘shib ichsang, isitmadan va sovuq ta’sir qilishidan qutulasan. Bordiyu, quyosh mezonga kelganini ko‘rsang vaqt-vaqti bilan soyada bo‘lib tur».

Urjuza fi hifz as-sihha» («Sog‘liqni saqlash haqida urjuza»). Ibn Sinoning bu dostoni «Sog‘liqni saqlash urjuzasi» yo bo‘lmasa «Urjuza fit-tib fi hifz as-sihha» («Tabobatda sog‘liqni saqlash haqida urjuza») deb yuritiladi. Ergin ko‘rsati-shicha, asar qo‘lyozmasi ikki varaq, 15 bayt. Qanavotiy bo‘yicha 151 bayt (ya’ni 302 misra). Mahdaviy ko‘rsatishicha esa, Ayo So‘fiya kutubxonasidagi (inv. № 4849) nusxa 15 bayt, Berlin katalogida ko‘rsatilishicha, bu asardan 13 bayti saqlanib qolgan, xolos. Asar qo‘lyozmalari Berlin, Eskurial, Istanbul, Leydenda mavjud. Asar sog‘liqni saqlash masalalariga bag‘ishlangan tibbiy nasihatlardan iborat, kataloglarda uning avvalgi va so‘nggi baytlari namuna sifatida keltirilgan. Uning avvalgi baytida muallif: «Mening barcha o‘gitlarimni eshitib ol va unga amal qilgil, chunki tibbiyot mana shu so‘zlarim matnida to‘plangan», deydi.

«Urjuza fit-tashrih» («Anatomiyaga doir urjuza»). Qanavotiyning ko‘rsatishicha, bu asarning Vatikandagi nusxasi 89 baytdan (178 misra) iborat, Damashq Akademiyasi qoshidagi Zohiriya kutubxonasi fondida (inv. 5064) ham bir nusxasi mavjud bo‘lib, u 64—72 varaqlar ichida. Asar inson anatomiyasi tavsifi va uning xususiyatlariga bag‘ishlangan.

«Urjuza fi vasoyo Buqrot» («Buqrot — Gippokrat vasiyatlariga bag‘ishlangan urjuza»). Asar Berlin qo‘lyozmasiga ko‘ra 93 bayt (ya’ni 186 misra she’r), Britaniya muzeyida saqlanayotgan qo‘lyozmaga (inv. № 893; 93—96-varaqlar) ko‘ra, Gippokratning o‘limga dalil bo‘ladigan yigirma besh masalasiga bag‘ishlangan.

Asarning keltirilgan so‘nggi baytida muallif deydi: «Bu jumlalarning hammasi Buqrot Hakimdan saqlanib qolgan, sen unga e’tibor bergil, qurbing kelsa, ularni yodingda saqlab qolgil, shunda tibbiyotning yuqori mansabiga zrishgan bo‘lasan».

«Urjuza fi mujarrabot» («Tajribadan o‘tgan narsalar haqida urjuza»). Mahdaviyning ko‘rsatishicha, bu asar baytlari soni 120 ta (ya’ni 240 misrali she’r). Asarning qo‘lyozmalari keng tarqalgan. Istanbul universitetidagi qo‘lyozma (inv № 4005) 15 varaqdan iborat.

Asarda yulduzlar harakati va yil mavsumlarida salomatlik uchun qilinadigan zarur ishlar, davolar haqida fikr yuritiladi. Unda ma’danlar, hayvonlar va o‘simliklardan olinadigan dorilarni tajribada sinalganlari haqida yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatilgan. Bu asar bosilmagan, uning qo‘lyozma nusxalari Sharq qo‘lyozmalari saqlanadigan dunyoning ko‘p madaniy markazlarida saqlanadi. Asar avvalida muallif: «Nazm bilan yaxshi ishlarni boshladim, men unda uzoq vaqt ichida o‘tgan tajribalarni eslatib ketaman, u narsalar asli tabiiy holatda ham, xususiy holatda ham bo‘lishi mumkin. Bu narsa hammaga umumiy bo‘lishi ham mumkin, har bir kishiga maxsus bo‘lishi ham mumkin deydi.

«Urjuza fil-boh» («Aloqa haqida urjuza»). Bu asar «Aloqa quvvatining tushib ketishi» deb ham nom olgan. Ergin so‘ziga ko‘ra, bu asarning Vahbiy kutubxonasida saqlanayotgan nusxasi (inv. № 1407) 30—31 varaqdan iborat.

Ibn Sino bu mavzuda maxsus risola ham yozgan. U bu borada odamlarga aytmoqchi bo‘lgan gaplarini nazm yo‘li bilan ham bayon etgan.

«Daf al-mador» («Zararlarni yo‘qotish»). Ibn Sinoning «Qonun»dan oldin yozilgan tibbiy risolalaridan biri «Daf’ al-mador al-kulliya an-al-abdon al-insoniya.» («Inson badanida yetishgan barcha zararlarni yo‘qotish haqida risola») deb ataladi. Bu risolaning nomi uzun bo‘lganligi uchun ko‘pincha «Daf’ al-mador al-kulliya», yo «Daf’ al-mador» deb yuritiladi. Uning o‘zbekcha nomi yuqorida nashri zikr qilingan kitobda keltirilganidek, «Tadbirda yo‘l qo‘yilgan har xil xatolarga qarshi chora ko‘rish orqali inson badanida yetishgan turli zararlarni yo‘qotish» haqida risoladir.

Ibn Sino bu asar muqaddimasida keltirishiga qaraganda, uni muallif Xorazmshoh vaziri Abu-l-Hasan Ahmad ibn Muhammad as-Sahliy iltimosi bilan yozgan ko‘rinadi. Bu xususda mual-lif risola muqaddimasida yozadi: «Shayx Abul-Hasan Ahmad ibn Muhammad as-Sahliy janoblari menga yuksak iltifot ko‘rsatib, o‘z yaqinlari qatoriga qo‘shgach, bergan ilmiy buyruqlaridan birida inson badaniga yetishgan turli zararlarni yo‘qotish borasida bir kitob tuzishga amr qildi. Chunki u tibbiy kitoblarni diqqat bilan qarab chiqqanida shu narsa ma’lum bo‘libdiki, ularda asosiy e’tibor kishilarni zararli ishlardan saqlashga qaratilib, o‘zini tiya olmaydigan va buyurilgan narsalarning teskarisini qiladigan odamlar duchor bo‘lib qoladigan holatlarning tadorikini ko‘rish to‘g‘risida hech narsa aytilmagan ekan. Uning oliy maqom buyrug‘ini jondil va itoat ila qabul etdim».

Chindan ham vazir as-Sahliy ilm-ma’rifatli kishi bo‘lib, Xorazmda jamlangan olim va fozillarga g‘amxo‘rlik qilgan, mod-diy va ma’naviy tomondan rag‘batlantirgan, qo‘llab-quvvatlagan. Ibn Sino Xorazmda 1005-1011 yillargacha yashagan kezlarida u vazirga atab bir necha risolalar va mantiq haqida poema yozib taqdim etadi. Demak, u bu asarini ham vazir tavsiyasi bilan yozgan bo‘lib chiqadi.

Asarda gigienaning umumiy va nazariy masalasiga, muhit, havo, hammom, ovqatlanish, ichimlik va mineral suvlar, badan-tarbiya kabi masalalarga to‘xtaladi. Bu yerda muallif sharob, bo‘za kabi ichimliklar haqida o‘z fikrlarini keltiradi. Risola, muallif taqsimoticha, yetti maqolaga bo‘lingan. Unda yuz beradigan xatoliklar, ob-havo, hammom, taom, ichiladigan narsalar, harakatlar va badanni ortiqcha narsadan bo‘shatish kabi masalalar haqida fikr yuritiladi.

Bu risola forschaga ham tarjima etilgan, uning Britaniya muzeyida Saqlanadigan forscha nusxasida tarjimoni ko‘rsatilmagan, uning 1310/1884 yili Dehlida bosilgan forschasini Husayn al Jobir al-Ansoriy tarjima qilgan. Bu asar 1547 yilda lotinchaga ham tarjima bo‘lgan.

«Daf’ al-mador»ning arabcha matni 1305/1879 yili Qohirada nashr etilgan. Bu Ibn Sino sog‘liqni saqlash borasida diqqatga sazovor asarlaridan biridir.

Bulardan tashqari, Ibn Sino yana anchagina tibbiy risolalar ta’lif qilgan. Bular risola, qo‘llanma — maqola deb yuritilib, muallif ularni turli munosabatlar bilan yoegan: tibbiy maslahat so‘ragan do‘stlari iltimosiga ko‘ra yo unga berilgan savollarga javob tarzida yozilgan. Biz bu yerda Ibn Sino qalamiga mansub bu kichik risolalar haqida ma’lumot berib o‘tdik. Ammo shuni ham aytish kerakki, bu keltirilgan asarlar bilan Ibn Sinoning bu mavzuga doir asarlari ro‘yxati tugab qolmaydi; vaqt o‘tishi bilan olimlar qo‘lyozmalari o‘rganilib, yangi-yangi asarlari kashf qilinmoqda. Ibn Sinoning kichik tibbiy risolalari quyidagilar:

«Risola fi hifzi sihha» («Sog‘liqni saqlash haqida risola»). Ibn Sino sog‘liqni saqlash masalasiga bag‘ishlab maxsus risola yozgan. Ammo olimning bu masalaga doir fikrlari uning rang-barang asarlarida saqlanib kelmoqda.

Dastlab shuni ham aytish kerakki, Ibn Sinoning gigiena-sog‘liqni saqlash borasidagi qarashlari asosan uning tabobat sohasida eng yirik kitobi «Tib qonunlari»da bayon etilgan. Bu asar birinchi kitobining uchinchi qismi xuddi shu masalaga bag‘ishlangan. Muallif bu masalaga tegishli barcha fikr-mulohazalarni atroflicha bayon etishga harakat qilgan. Shu bilan birga, Ibn Sinoning bu to‘g‘rida aytmoqchi bo‘lganlari yana uning turli-tuman risolalarida o‘z ifodasini topgan. «Qonun»dan oldin yozilgan Ibn Sino tibbiy ta’liflari kelajakda yirik asar yozishi uchun unga bir mashq vazifasini o‘tagan. Bu to‘g‘ridagi ilk she’riy dostonlari — urjuzalar, qasidalar hamda uning qalamiga mansub bo‘lgan boshqa barcha tibbiy asarlar ham unga shu xizmatni o‘tagan deyish mumkin.

Bibliografik kitoblarda «Sog‘liqni saqlash rioolasi» 13 bobdan iborat deb ko‘rsatiladi. Uning 17 boblik nusxasi ham mavjud. Bu asar qo‘lyozmalari nusxalari dunyoning ko‘p kutubxonalarida saqlanmoqda. Kitobda muallif issiqlik, sovuqlik, ho‘llik va quruqlik haqida fikr yuritib, bularning bir-biri bilan birikishi natijasida to‘rt element paydo bo‘lishi haqida gapiradi. Chunonchi, issiq va quruqlik birikishi bilan olov paydo bo‘ladi. Issiqlik va ho‘llikdan havo, sovuqlik va ho‘llikdan suv, sovuqlik va quruqlikdan tuproq paydo bo‘ladi.

Ibn Sino bunda kishilarning yuvinish, hammomga tushish, badanni pokiza tutish, badantarbiya masalalariga alohida e’tibor beradi. Shu bilan birga, u yeyiladigan, ichiladigan narsalar, ovqatlanish, zuluklar yordami bilan ortiqcha qonni oldirish, uyqu kabi masalalar haqida fikr bayon etadi.

«Siyosat al-badan». Ibn Sinoning tibbiyotga oid asarlari orasida «Siyosat al-badan va fadoyil ash-sharob» («Badanni idora qilish siyosati va sharobning fazilatlari») asari ham bo‘lgan. Qanavotiy so‘ziga qaraganda, bu asar hajmi ikki, uch, besh varaqcha bor. Bu risolaning bir nusxasi O‘zbekiston SSR FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti kitob fondida saqlanayotgan 2385 raqamli qo‘lyozma ichida (X, 183 a varaq) mavjud bo‘lib, shu qo‘lyozma asosida o‘zbekchaga tarjima qilingan. Bunda risola «Siyosat al-badan» degan nom bilan kelgan. Unda sharob ichish natijasida paydo bo‘ladigan kayfiyatlar, mast kishida yuz beradigan holatlar, sharobning zaharlik xususiyati, agar ko‘p iste’mol etilsa yuz beradigan o‘zgarishlar, ko‘p iste’mol qilinaverilsa bora-bora zahar ham ovqat hisobiga o‘tishi mumkinligi to‘g‘risida gapiriladi. Ibn Sinoning bu risolalari uning «Tib qonunlari» asaridan ilgari yaratilgan ta’liflaridan hisoblanadi.

Bu risola ba’zan «Risola al-hamriya va siyosat al-badan» deb ham yuritiladi. Uning o‘zbekcha tarjimasi «Badanni idora qilish, sharobning fazilatlari va uning zararlari» nomi bilan nashr etilgan.

«Maqodir ash-sharobot min al-adviya al-mufrada va daf’ ma-zorriho» («Sodda dorilarni ichish miqdorlari va uning zararini qaytarish»). Ibn Sinoning bu asari qo‘lyozmasi Berlin kutubxonasida mavjud (inv. № 6412) 54—60 varaqlarda. Bu asarni Hazmiy turkchaga tarjima qilgan.

«Tadbir manzil al-askar» («Askar turar joylarning choralari»). O‘rta asrlarda askarlarni joylashtirish masalasiga katta e’tibor berilgan. Chunki bunday hollarda har xil ofat-kasalliklar paydo bo‘lgan. Shuning uchun Ibn Sino bu mavzuda ham asar yozgan. Bu asar qo‘lyozmalari dunyoning ko‘p shaharlarida mavjud, bu haqda Ergin, Qanavotiy, Mahdaviy bibliogra-fiyalaridan ma’lumot olish mumkin. Bunda u yoz va qish mavsumlarida askar qarorgohlari, issiq-sovuq kezlarda joy tanlash kabi qilinajak ishlar, oziq-ovqat, ayniqsa, kasallik yuz bersa ko‘riladigan choralarga to‘xtaladi.

Ibn Sino, ayniqsa, oila, uy-joy qurish masalasiga jiddiy qaragan. Muhammad Najmiy Zanjoniy allomaning «ash-Shifo» asaridan bu masalaga tegishli o‘rinlarini va «Tadobir al-manzil av as-Siyosat al-ahliya» («Uy-joy qurish choralari yoki oila siyosati») asaridan bu masalaga doir joylarini to‘plab, arabchadan forschaga tarjima etib, 1930 yili Tehronda nashr etdi.

«Al-Masoil al-ma’duda» («Sanoqli masalalar» yoki «Bir necha savol»). O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti kitob fondida (inv. № 9770) saqlanayotgan bu qo‘lyozma (5 varaq, I 6—5 a) 1717 yilda ko‘chirilgan bo‘lib, unda tibga oid o‘n beshta savolga Ibn Sino tomonidan javob berilgan javoblarda og‘riqqa olib keluvchi shishlar va ularning turlari, insonda sog‘liq bilan kasallik holatlari, tashnalik sabablari kabi savollarga maslahatlar berilgan.

«Dasturi tibbiy» («Tibbiy qo‘llanma»). Ibn Sinoning bu asari qo‘lyozmalari haqida Ergin, Qanavotiy, Mahdaviy bibliografiyalarida ma’lumot berilgan. Erginning keltirishicha, bu asar hajmi 6 sahifa, unda tabobatda eng dastlab bilish lozim bo‘lgan narsalar haqida fikr yuritiladi. Chunonchi, tez va shoshilinch sur’atda davolash zarur bo‘lgan kasalliklar, ularga qo‘llaniladigan dori-darmonlar, xasta kishining yashash sharoiti, yoshi, odati, quvvati kabi masalalar haqida gapiriladi.

«Al-Ag‘ziya val-adviya» («G‘izolar va dorilar»). Bu asarning bir qo‘lyozma nusxasi Istanbulning Ayo So‘fiya kutubxonasi (inv. № 4849)da mavjud bo‘lib, nomiga ko‘ra oziq-ovqat va dorilar haqida fikr yuritiladi, qo‘lyozma 131 b 132 b varaqlardan iborat.

«Risola fis-sikanjubin» Ibn Sinoning bu asari qo‘lyozmalariga ko‘ra, undan ko‘p foydalanilgan ko‘rinadi. Zero, uning qo‘lyozmalari Qohira, Istanbul, Tehron, Tabriz va Toshkentda mavjud. Bu risola 1547 yili lotinchaga tarjima etilgan. U «Sikanjubin deb ataladigan ichimlikning foydalari» («Mano-fi’ ash-sharob al-musammo sikanjubin») deb ham ataladi. Bu asar qo‘lyozmasining bir nusxasi Toshkentda, O‘zSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi (inv. № 2572/XX1).

«Kitob al-qulanj» («Yo‘g‘on ichak kasalligi haqida kitob»). Ibn Sinoning shogirdi al-Juzjoniy yozishicha, olim bu asarini Hamadonda qamalib yotgan kezlari yozgan. Asar 414/1023 yil atrofida yozilgan. Asar uch maqoladan iborat: I) ichaklar anatomiyasi va ularning foydalari, 2) qulanj kasali mohiyatini bilish masalasi, uning qismlari, sabablari va har bir qism alomatlari, 3) qulanj dardini davolash yo‘llari. Bu yerdagi har bir maqola yana bir necha fasllarga bo‘linadi.

«Al-Fasd» («Qon tomirlari»). Ibn Sinoning bu risolasi inson tanasida mavjud 43 ta qon olinadigan tomirga bag‘ishlangan. Unda bu xil tomonlarning nomlari, ularni organizmda joylashgan yeri, qaysi vaqtda ularning qaysinisidan qon olinishi kerakligi va, nihoyat, tomirdan qon olingach, ularni davolash va dori-darmon berish to‘g‘risida fikr yuritiladi.

Bu asarning qo‘lyozma nusxalari ham ko‘p bo‘lib, manbalarda «Fi uruq al-mafsuda» («Qon olinadigan tomirlar») deb ham yuritiladi.

1955 yili bu asarni turk olimi Hazmiy turk tiliga tarjima qilib nashr ettirdi.

O‘rta asr tabobatida kishi organizmida qon ko‘p yig‘ilgan bo‘lsa, ortiqcha qonni olib tashlash rasm bo‘lgan. Ibn Sino «Qonun»ida va «Tibbiy doston» («Urjuza»)da tomirdan qon olish chasalasiga to‘xtab, qaysi vaqtda qaysi tomirdan qon olish zarurligi haqida anchagina fikr bayon etgan. Ibn Sino ushbu risolasida bu masalaga batafsil to‘xtaydi.

«An-Nabz» («Tomir urushi haqida»). Bu asar bosh qismida yozilishicha, muallif uni Alouddavla topshirig‘i bilan bajo keltirgan. Unda Ibn Sino, tomir urishi haqida barcha masalalarni o‘z ichiga qamrab olgan bir kitob ta’lif qilishga amirdan farmon kelgani va shunga muvofiq asarni fors tilida yozganini aytadi. Al-Juzjoniy ham Ibn Sino asarlari ro‘yxatini keltirganida bu asarni «Muxtasar fi nabz bil-ajamiya» («Tomir urishi haqida qisqa forscha kitob») deb ataydi. Asar fors tilida ikki bor — 1317/1900 va 1330/1912 yillarda Tehronda bosilib chiqdi. Bu asar qo‘lyozmalari ham keng tarqalgan.

«Tadbir al-musofiriyn» («Sayohat qiluvchilar choralari»). Ibn Sino bu risolasida o‘zining «Qonun» va «Tibbiy urjuza»-sida qayd etgan fikrlarini batafsilroq bayon etadi. Bunda muallif quruqlik yo dengizda qilinadigan sayohatlarda o‘zni qanday tutish zarurligi, ayniqsa, ko‘zni qorning oq rangidan saqlash, sovuq kezlarda qo‘l-oyoqni ayozdan saqlash tadbirlari hamda bu vaqtlarda yeyish va ichish masalasi va yo‘l azobi rohatsizliklarida ko‘riladigan choralarga to‘xtaydi. Bu asarni 1955 yili Istanbulda Hazmiy turk tiliga tarjima etib nashr qilgan.

«Al-Hindibo» («Sachratqi o‘ti»). Bu asar «Risola fi amr al-Hindibo» («Sachratqi o‘tining ishi, ya’ni ta’siri haqida risola») deb ham yuritiladi. Muallif unda sachratqining turlari, foydalanish yo‘llari, ishlatilganda yana dorivor o‘simliklarni qo‘llash, dori-darmon ishlatish zarurligi haqida fikr bayon etadi. Bu asar qo‘lyozmalari ancha tarqalgan. Istanbul kutubxonalarida saqlanayotgan 11 ta nusxa asosida Kilisli Rifa’t tanqidiy matn tuzgan va 1955 yili uning arabcha matni bilan turkcha tarjimasi nashr etilgan.

«Ar-Risola al-alvohiya fil-adviyat al-mufrada» («Sodda dorilar haqida lavhalar risolasi»). Bu asar nomi Ibn Sino asarlari haqidagi kataloglarda uchramaydi. Ammo tasodifan 1954 yili Parij kitob bozorida topilgan bu qo‘lyozma 58 varaqdan iborat bo‘lib, 650/1252 yilda ko‘chirilgan. Keyin u Tunisga keltirilgan, u yerda 1975 yili nashr etilgan. Matn avvalida «Risola fayziya» deb ham yozilgan.

Asar sodda dorilar, uning a’zo va kasalliklarga ta’siri, foyda-zarari haqida bahs etadi. Bu yerda «lavha»— bo‘lim, bob, qism ma’nosida. Shu jihatdan bir-biriga o‘xshash dorilar turkumiga ajratilgan. Shu tariqa risola 149 lavhadan iborat. O‘zSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida Ibn Sinoga nisbatan berilgan «Kitob al-alvoh» degan asar bor (inv. № 1356/XU1). Bu qo‘lyozma 1252/1837 yili ko‘chirilgan, hajmi bir varaq (226 a-b), lekin uning mazmuni duolardan iborat. Bu qo‘lyozmaga tavsif yozganlarning fikriga ko‘ra, bu asar asossiz ravishda Ibn Sinoga nisbat berilgan. Lekin Toshkentda mavjud bu qo‘lyozmaning bunday nom bilan atalishi va Tunisda bu nomdagi tibbiy asarning nashr etilishi Ibn Sinoni bunday asar yozganidan darak beradi. Toshkentdagi bu qo‘lyozma mazmuniga qaraganda, u hech Ibn Sinoniki bo‘lishi mumkin emas. Bu balki kotiblar xatosi tufayli yuz bergan bo‘lishi mumkin; qo‘lyozmaga kitob nomi — sarlavha yozilib, keyin matn butunlay yozilmasdan tushib qolgan yo boshqa biror hodisa yuz bergan. Har qalay, bu yerda asar nomidan bo‘lak olimga taalluqli hech narsa yo‘q.

«Hisb al-badan» («Badan semizligi») Ibn Sinoga nisbat berilgan bu risola avvalida «Muhaqqiqlar sultoni, mudaqqiqlar yaxshisi Abu Ali ibn Sino tarjimasi» deb yozilgan. Aslida bu asar yunon olimi Galenga tegishli bo‘lib, Ibn Sino bu risolaga sharh bog‘lagan. Unda badan salomatligini nihoyatda yaxshilanishi uchun ko‘riladigan choralar haqida fikr yuritiladi.

«Risola fir-radd ila kitob Abil-Faraj ibn at-Tayyib» («Abul-Faraj ibn at-Tayyib kitobiga raddiya risolasi»). Yirik tabib va hakim Abul-Faraj ibn at-Tayyib (vafoti 435/ 1043) aslida Ibn Sinoning ustodi Abu Abdulloh an-Notiliyning tibbiyotda ustodi bo‘lgan. Bu kishining tabobatdagi ba’zi qarashlariga Ibn Sino qarshi chiqib, risolada ularni bayon etgan. Risola nashr etilmagan, uning 11 nusxasi mavjud, hajmi 4 varaqdan iborat.

«Masoil Hunayn» («Hunayn masalalari»). Bu risola Ibn Sinodan oldin o‘tgan mashhur olim va tarjimon Hunayn ibn Ishoqning tabobatga oid fikrlarini sharhlashga bag‘ishlangan bo‘lib, ba’zilari raddiya tarzida yozilgan. Ibn Sino bu risolasida Hunayn bilan birga Galen qo‘ygan masalalarga ham fikr bildiradi, bu olimlar iboralarini keltirib, ularga javob beradi.

«Ar-Radd ala maqola ash-Shayx Abil-Faraj ibn Abi Said al-Yamomiy» («Shayx Abul-Faraj ibn Abu Said al-Yamomiy maqolasiga raddiya»). Bu asarning boshqacha nomi ham bo‘lib, u «Risola katabaho ash-Shayx ar-Rais Abi Ali ibn Sino ilash-Shayx Abil-Faraj ibn Abi Said al-Yamomiy fi mas’ala tibbiyya dorat baynahuma» («Shayx ar-Rais Abu Ali ibn Sinoning shayx Abul-Faraj ibn Said al-Yamomiy bilan ikkalovi o‘rtalarida paydo bo‘lgan tibbiy masala bo‘yicha yozgan risolasi») deb ham yuritiladi.

Risolada dastlab al-Yamomiy fikri keltirilib, keyin ularga Ibn Sino javob beradi. Unda ko‘rinishicha, al-Yamomiy Ibn Sinoning bir maqolasini o‘qib, uni noto‘g‘ri tushungan, u aytmagan so‘zlarni Shayxga yo‘yganiga qarshi fikrlar bayon etgan.

Bu asar qo‘lyozmalari mavjud, lekin hali nashr etilmagan, hajmi 15 varaq.

«Risola fil-farq baynal-harorat al-g‘ariziya va al-g‘ariba». («Tabiiy va chetdan kelgan haroratning farqi haqida risola»). Ibn Sino bu masalada «Qonun» asarida ham to‘xtagan.

«Al-Boh» («Aloqa»). Bu risola «Tibbiy mas’ala» deb ham yuritiladi. Uning qo‘lyozma nusxalari ham anchagina tarqalgan. Unda asosan 62 yoshga kirgach, erkaklarning kuchdan qolishi sabablari haqida berilgan savolga Ibn Sino javob beradi.

«Tadbir siylon al-maniy» («Urug‘ oqishiga qarshi choralar»). Bunda muallif bu holni ham bir kasallik sifatida olib, uni davolashga chora buyuradi.

«Fusul tibbiya mustafoda min majlis an-nazar li ash-shayx Abi Ali ibn Sino» («Shayx ar-rais Abu Ali ibn Sino yig‘ilishlarida bayon etilgan tibbiy nuqtalar»). Bu asar «Fusul at-tib-biyot» («Tibbiyot nuktalari»), «Fi fann at-tib» («Tabobat san’ati haqida»), «Fir-ruh» («Ruhlar—pnevma haqida») kabi nomlar bilan ham mashhur. Bu asarning 14 nusxasi Mavjud, uning bir nusxasi Leningrad universiteti kutubxonasida saqlanadi.

Arab olimi Qanavotiy «Ibn Sino asarlari bibliografiyasi» kitobida uning tibbiy asarlarining 42 tasi nomini keltiradi. Nemis olimi K. Brokkelman bo‘lsa Ibn Sinoning o‘ttizta tibbiy asarlari nomini keltiradi. Eron olimi Yahyo Mahdaviy bu sonlarni qirq birga yetkazadi. Said Nafisiy esa Ibn Sinoning tibbiyotga oid 60 ga yaqin asari nomini zikr etadi. O‘z mulohazalarini bayon etganlar orasida olim Ubaydulla Karimov Ibn Sino asarlarini tematik jihatdan taqsimlab, tabbiy asarlari sonini qirqta deb ko‘rsatgan edi.

So‘nggi vaqtda U. Karimov «Ibn Sinoning tibbiy merosi» degan maqolasini e’lon qildi. Bunda u Ibn Sinoga nisbat berilgan 55 ta tibbiy asarlar ro‘yxatini keltiradi. Bulardan bizgacha yetib kelgan Ibn Sino asari ichida shubha qilinmaydiganlari, shubhalilari ham bor. Shu bilan birga ba’zi asarlarning nomlarigina yetib kelgan bo‘lib, o‘zi yetib kelmagan.

U. Karimov keltirishicha, Ibn Sino asarlari deyishga shak-shubha bo‘lmaydiganlari soni 31 ta, shubhalilari 12 ta va asarning nomigina yetib kelib, o‘zi yetib kelmaganlari soni 12 tadir.

Ibn Sino ko‘p tabib, olimlar ijodiga ta’sir ko‘rsatdi, undan keyin o‘tgan juda ko‘p olimlar «Qonun» va boshqa asarlariga sharh hamda hoshiyalar yozdi, ba’zilar esa «Qonun»ni istaklariga moslab qisqartirdilar. Bularning bizgacha yetib kelgan nusxalari dunyo kutubxonalari qatori Toshkentda, O‘zSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti kitob fondida ham saqlanmoqda. «Qonun»ga sharh yozganlarga Qutbiddin Ibrohim ibn Ali al-Misriy (vafoti 618/1221), Ibn an-Nafis (vafoti 687/1288), Qutbiddin Mahmud ash-Sheroziy (vafoti 710/1310), Al-Muvaffaq as-Somriy Abu Yusuf Yaqub ibn G‘anoim (vafoti 681/1282), Amin ad-Davla Abul-Faraj Yaqub ibn Ishoq at-Tab»b al-Karkiy al-Masihiy (u Ibn al-Quff nomi bilan mashhur, vafoti 685/1286), Sadid al-Kozaruniy (745/1345 yili ta’lif qilgan), Dovud al-Antakiy (vafoti 1006/1597), Shayx al-Xo‘jandiy, Najmuddin Muhammad ibn Abdon ad-Damashqiy (vafoti 621/1224) kabi olimlar sharh-asarlarini aytish mumkin.

Ibn Sino asarlariga yozilgan sharh, hoshiya, o‘xshatma, qisqartma kabilar Turkiya, Misr, Eron, Hindiston, Angliya, AQSh, Gollandiya hamda Sovet Ittifoqidagi kutubxonalarda saqlanmoqda. Buyuk mutafakkirning ming yillik to‘yi munosabati bilan dunyo kutubxonalarida ko‘pchilik nazaridan chetda bo‘lgan asarlar topilishi va nashr etilishi, shubhasiz. Bunday topilgan yangi asarlar, bir tomondan, Ibn Sino merosini elaro mashhur qilsa, ikkinchi tomondan, insoniyat undan bahra olishi uchun qulay fursat yaratadi.

IBN SINONING TABIIY FANLARGA OID MEROSI

Ibn Sinoning tabiiy fanlarni o‘zida qamragan eng yirik asari «ash-Shifo»dir. «Ash-Shifo»ning tabiiyot qismi sakkiz bo‘limdan iborat. Har bir bo‘limning o‘zi alohida fan va alohida kitobdir.

«Ash-Shifo»ning tabiiyot qismiga quyidagi mavzular kiradi:.

1. «As-Simo’ at-tabiiy» («Tabiatdan eshitishlar»).

2. «As-Samo va al-olam» («Osmon va olam»)

3.«Al-Kavn va al-fasod» («Borliq va buzilish». Bu yerda moddaning bor bo‘lishi va uning tusi o‘zgarib, boshqa tur va shaklga o‘tishi haqida gap boradi).

4. «Al-Af’ol va al-infiolot» («Ta’sir va ta’sirlanish»).

5. «Al-Maodin va asor al-uleiya» («Ma’dan-minerallar va meteorologiya).

6. «Qitob an-nafs («Nafs-jon haqida kitob»).

7. «Kitob an-nabot» («Usimliklar— botanika kitobi»).

8. «Kitob al-hayvon» («Zoologiya kitobi»).

Ibn Sino «ash-Shifo»ning tabiiyot qismini Hamadonda yashagan kezlarida (1020) boshlagan edi. Abu Ubayd al-Juzjoniy «ash-Shifo»ga yozgan muqaddimasida Ibn Sino «ash-Shifo»ni tugatganida qirq yoshga to‘lgan edi, deb ko‘rsatadi. Ammo ba’zi olimlar Ibn Sino Isfahonda «ash-Shifo» asarini tugatganida uning yoshi elliklardan oshgan edi, deb ko‘rsatadilar.

Al-Juzjoniy yozadi: «Men Shayxga «ash-Shifo» kitobini tugatib bersangiz, deb iltimos qildim. Shunda Shayx uy egasi Abu G‘olibdan qog‘oz va siyoh keltirishni so‘radi. U kishi aytgan narsasini keltirgach, Shayx o‘z dastxati bilan yigirma bo‘limga yaqin qilib bosh masalalarni yozib chiqdi. Mana shu yerda u asosiy masalalarning hammasini qog‘ozga tushirib, hatto ikki kungacha qolib ketdi; shunda u birorta kitobga ham qaramadi, birorta asl manbaga ham murojaat etmadi, o‘sha yozganlarining barchasini yoddan, o‘z ko‘nglidan chiqarib yozdi. Lekin Shayx bosh masalalar yozilgan qog‘oz dastalarini oldiga qo‘ygancha yozishga tushib ketdi. U shu ko‘yicha sarlavhalari yozib qo‘yilgan har bir masalaga nazar tashlardida, ularga sharhlar yozib ketar edi. U har kuni ellik varaqdan yozardi, hatto u shu tariqa «ash-Shifo» kitobining tabiiyot va ilohiyotini batamom yozib tugatdi. Bunda faqat «al-Hayvon» va «an-Nabot» qismlarigina bitmay qolgan edi».

Ibn Sino bu asarning bitmay qolgan «al-Hayvon» va «an-Nabot» qismlarini Isfahonga kelib ta’lif qildi.

Ibn Sinoning «As-Simo’ at-tabiiy» kitobi to‘rt maqolaga bo‘linadi Maqolalar esa fasllarga bo‘lingan. Bu yerda:

I maqola —15 fasl;

II maqola — 13 fasl;

III maqola — 14 fasl;

IV maqola —15 fasl.

Natijada bu qismning hammasi 57 fasldan iborat bo‘lgan.

Nima uchun Ibn Sino o‘z asarini «as-Simo’ at-tabiiy» deb atagan? Asosiy sababi shuki, Ibn Sino barcha asarlarini yozishda dastlab Aristoteldan andoza olgan. Aristotel shu nomdagi asarini shogirdlariga lektsiya tarzida o‘qigan. U Ibn Sinoga asarlari orqali ustoz sanalgan. Ibn Sino ham ba’zi asarlarini huddi ustozi. Aristotel kabi atab qo‘ya qolgan. Bu yerda ham shunday bo‘lgan. U Aristotelning «Fizika» asarini o‘rganib, undagi masalalarni kengroq yoritish niyatida bo‘lgan. Aristotel asari fizika fanidan lektsiyalar ma’nosida «Fizikadan eshituvlar» deb atalgan. 1964 yili Qohirada Aristotelning «Fizika» asari va uning o‘rta asrda qilingan tarjimasi va sharhlari bilan birga ikki jildda nashr etilgan.

Ibn Sinoning «As-Simo’ at-tabiiy» yani «Fizikadan eshituvlar» asarining birinchi maqolasi sabablar va tabiiyot asoslari haqida bahs etadi. Ikkinchi maqolada muallif harakatlar va ular vositasida yuz beradigan narsalar haqida fikr yuritadi. Uchinchi maqola esa tabiiyot — fizikaning o‘zigagina xos bo‘ladigan xususiyatlarga bag‘ishlangan, chunonchi, jismlar bo‘linganida yuz beradigan holatlar, shu bilan birga oraliq, harakat, zamonlar haqida, jismlarning tomonli va tomonsizlari kabi masalalar haqida fikr yuritiladi. To‘rtinchi maqolada moddada tabiiy holatlarning yuz berishi, ularning bir-biri bilan bo‘ladigan munosabatlari, jins va navlar, ular vositasida yuz beradigan holatlar, harakatning turli-tumanligi va boshqa masalalar haqida gap ketadi.

«Ash-Shifo»ga kirgan tabiiyot fanining ikkinchi bo‘limi «as-Samo val-olam» asaridir. Bu asar bir maqola va o‘n fasldan iborat. Asar, asosan, fizik hodisalar, jismlar, osmon va yer ha-qida bahs etadi. Ibn Sinoning bu mavzuda asar yozishiga turtki bo‘lgan Aristotelning asari arab tilida «as-Samo» yoki «as-Samo va al-olam» deb mashhur bo‘lgan edi.

Aristotelning bu asari va uning arabcha tarjimasi haqida Ibn an-Nadim ham eslab o‘tadi. U aytadi: Aristotelning «as-Samo va al-olam» kitobi haqida gapirilsa, u to‘rt maqoladan iborat. Bu kitobni Ibn al-Bitriq arabchaga tarjima qilgan edi. Hunayn Ibn Ishoq (809—873) bo‘lsa uni tuzatgan. Abu Bishr Matto (941 yilda hayot bo‘lgan) uning avvalgi maqolalarini tarjima qilgan. Iskandar Afro‘do‘ziy bo‘lsa uning avvalgi maqolalarini sharhlagan, Temistiy zsa kitobning hammasini sharhlagan. Yahyo ibn Adiy (894—975) ham tarjima qilgan yo tuzatgan. Bu borada Hunaynning ham bir narsasi bor, u o‘n olti masaladan iborat. Bu kitobga Abu Zayd al-Balxiyning (849—934) Abu Ja’far al-Xozin (vafoti 960) yozgan tafsiriga bitgan sharhi bor.

Aristotelning bu asariga ko‘p sharhlar bog‘landi. Hatto Ibn Ro‘shd bu asarga yozgan sharhida uning qo‘lida bu kitobning al-Kindiy tarjimasidan bo‘lak hech qanday nusxasi bo‘lmaganini yozgan edi. Chunki bu tarjimadan ko‘ra Hunayn tarjimasi durust sanalar edi. Ammo Abu Nasr Forobiy ham bu asarga sharh bog‘lagan.

Forobiyning bu sharhlari Ibn Abi Usaybiada boshqacharoq nomda, u «Aristotelning «Osmon va olam» asariga ta’liq nuqtai nazaridan yozilgan sharh kitobi» deb ataladi.

Ibn al-Qiftiyda esa Forobiyning bu asari «Aristotelning «Osmon va olam» kitobiga sharh» deb nomlangan.

Yana bu asarga sharh yozgan mualliflar qatoriga Ibn Sino ham kiradi. Ibn Sinoning bu masalaga doir asari bo‘lishi bilan birga uning bu masalaga doir risola tariqasida yozilgan javoblarida ham bu kitobdagi masalalar o‘z ifodasini topgan. Bu asar Abu Rayhon Beruniy savollariga Ibn Sino javoblari nomi bilan mashhur.

Bu javobni Ibn Sinoning o‘zi risola deb ataydi. U yozadi: «Bu Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad Beruniyning Xorazmdan menga yuborgan masalalarining javobi haqida yozgan risolamdir». Asar muqaddimasida Ibn Sino savollar mohiyatiga to‘xtab yozadi: «Bir necha masalalar so‘rabsan, bu masalalarning ba’-zisi Aristotelga qarshi qaratilgan. U kishi «Osmon va olam» ismli asarida o‘sha masalalar haqida so‘zlagan edi. Savollaringga javob beraman, masalalarni qisqa bayon qilishga yo‘l tutaman. Chunki ko‘ndalang kelib qolgan ba’zi mashg‘ulotlar har bir masalaning javobida keragicha so‘zni kengaytirishga imkoniyat bermaydi» (4-bet).

Bu savol-javoblar ikki xil: biri «Osmon va olam» asari haqida o‘n savolga javob, ikkinchisi «Fizika» kitobiga doir sakkiz savolga Ibn Sinoning javobidan iborat. Ibn Sino bu asarida srizikaga oid fanlar bilan bir qatorda falsafiy yo‘-sinda ham mulohaza yuritadi va shu munosabat bilan o‘zining falsafiy qarashlarini bayon etadi. Ibn Sinoning «Osmon va olam» asari mundarijasiga kelsak, u, asosan, fizik hodisalar-ga bag‘ishlanadi. Chunonchi, asarda sodda va murakkab jismlar, quvvat va ularning harakatlari, harakat turlari, jism holati, falak harakati, yoritqichlar holati kabi masalalar haqida bahs etiladi.

Ibn Sino tabiiyotining uchinchi qismi, buni muallif uchinchi fan deb ataydi, «al-Kavn va al-fasod» kitobidan iborat. Bu qism ham bir maqola va o‘n besh fasldan iborat. Bunda muallif Aristotel asarlariga ilgarilari yozilgan sharhlarni tahlil qiladi, keyin modda va elementlarning xususiyatlariga to‘xtaydi. Chunonchi, bug‘ni olsak, u tabiat jihatidan suv bilan havo-ikkalasiga yaqin bo‘lsa ham, lekin modda sifatida tamoman boshqa narsa; havo quruq bo‘lsa o‘tga yaqin, sovuq bo‘lsa bug‘ga yaqin; bordiyu, agar muz erisa suvga, isitilsa bug‘ga aylanadi. Masalan, bug‘ni olsak, u suvdan boshqa narsa emas, u sochilib ketadiga» bo‘ladi; g‘ubor bilan tutun ham sochilib ketadigan tuproqdan boshqa narsa emas. Muallif bu asarida modda va uning boshqa narsaga aylanishi, ularning jarayoni. avvalgi modda bilan tusi o‘zgargan modda o‘rtasidagi farq, sodda va murakkab modda holatlari, jismlarning bir-biriga ko‘rsatadigan ta’siri va o‘zgarishi kabi masalalar haqida fikr yuritadi.

Tabiiyotning to‘rtinchi fani «al-Af’ol va infiolot» ikki maqoladan iborat. Buning birinchisi to‘qqiz fasl, ikkinchisi ikki fasldan tuzilgan. Bularda muallif unsur — elementlar, issiqlik va sovuqlik, ularning qaysi biri qay holatda bir-biridan ustun kelishi, qaysi holatda bir-birining o‘rnini egallashi mumkinligi, ularning holatlari, moddalarning yetilishi, o‘zgarishi, kuyish hamda mizoj kabi masalalar haqida mulohaza yuritadi.

«Ash-Shifo»ning beshinchi fani «al-Maodin va al-osor al-ul-viya» deb ataladi. Bu yerda olim yomg‘ir, qor, do‘l, chaqmoq, yashin, bulut, kamalak, dumli yulduz, meteorit, kometa kabilar haqida yozgan. Shuning uchun asar nomi yerdan chiqadigan ma’danlar va yuqoridan tushadigan jismlar ma’nosida «Osmon jismlari» deb atalgan. Bu bilan meteorologiya masalalarini nazarda tutmoqchi bo‘ladi. Hatto asar matni boshlanishidan oldin sarlavha ostida «Koinotda joni bo‘lmagan ma’dan va osmon jismlari va shunga o‘xshash jismlar haqida yozilgan kitob» deyilgan.

Kitob ikki maqoladan, har bir maqola olti fasldan iborat. Birinchi maqolaga «Yer yuzasida yuz beradigan hodisalar haqida bahs etish kiradi», unda yer bilan bog‘liq bo‘lgan hodisalar; bug‘lanish, suv chashmalari, zilzilalar, turli ma’danlarning paydo bo‘lishi, yer sharining ahvoli — bundan murod obod, ya’ni yashay-digan qismi va noobod qismlari haqida fikr bayon etiladi. Bunda tog‘, vodiylar, sahro va dengizlar, salqin va issiq, sersuv va kamsuv joylar haqida gap boradi.

Ikkinchi maqolada esa Yer yuzasidagi jonsiz tabiat haqida fikr yuritiladi. Ibn Sino bu asarida bulutning paydo bo‘lishi, tuman, kamalak, shamollar, momaqaldiroq, chaqmoq, yashin, meteoritlar (kavokib ar-rajm va nayozik), kometa (zavot al-aznob) kabilar haqida bahs etadi.

Ibn Sino butun hayoti davomida o‘rgangan va ko‘rgan, o‘tkazgan tajribalari asosida, inson aqlining kuch-qudratiga tayangan holda geologiya va mineralogiya bobida ham ajoyib fikr-mulohazalarini qoldirgan. Ibn Sino bu xususda o‘z hayoti va mutolaasi davomida anchagina ma’danlarni o‘rgangan, ular haqida ma’lumotlar to‘plagan, ularning tarkibi, tuzilishi, tog‘ jinslarining paydo bo‘lishi, vulqonlar va ularning yuzaga kelishi borasida to‘plagan ma’lumotlarini bu asariga kiritgan. Ibn Sino mulohazasicha, vulqonlar aslida tog‘ paydo bo‘lishi va zilzilalar bilan bog‘liq. O‘z navbatida, tog‘ paydo bo‘lishining o‘zi esa oqar suvlarning o‘ziga yangi yo‘l topishi va tog‘ ustidagi tuproqlarni yuvib yuborishi natijasidir. Uning fikricha, zilzilalar tufayli cho‘kindi jinslar qatlamining burmalanishi natijasida tog‘lar paydo bo‘lgan. Ibn Sino bu asarida yerning geologik jarayonlari va ma’danlar to‘g‘risida ham fikr yuritadi. Chunonchi, tog‘lar va ularni vujudga keltiruvchi jarayonlar, yer qiyofasining ana shu jarayonlar bilan bog‘liqligi, ularning o‘zgarishi, sabablari haqida mulohaza yuritadi.

Olim fikricha, tog‘larning paydo bo‘lishi, ikki yo‘l bilan yuz beradi. Yer qatlami kuchli zilzila natijasida yoki oqar suvlar ta’sirida ko‘tariladi. Qatlamlarni tashkil etgan jismlar qattiq yo yumyoq bo‘ladi. Usha yumshoq jinslar suv yo shamol ta’sirida yemiriladi. Qattiq jismlarda bunday hodisalar asta-sekin bo‘ladi. Yer qatlamida tashqi kuchlarga chidamli jinslardan tog‘lar, tepaliklar va qir-adirlar paydo bo‘ladi. Uningcha, yerning ichki qismida qandaydir jarayonlar mavjud va ularda ma’lum jinslarning erishi va yo qotishi yuz beradi.

Zilzylaning paydo bo‘lishiga bir necha sabablar bor. Ularning biri gazsimon yo olovsimon bug‘ bo‘ladi. Mana shu bug‘ning o‘zi harakatga keladi, yerni qimirlatadi, yo‘qsa uni harakatga keltiradigan bundan kuchliroq bir narsa bo‘lmaydi.

Suvlarning yer ostiga sizib kirishi, tekis yer chetining o‘pirilishi, ba’zida tog‘ cho‘qqilarining kuch bilan qulashi ham zilzilaga sabab bo‘ladi. Ibn Sino bu bobda zilzilaning turlari va sabablariga to‘xtaydi.

Olim fikricha, yer yuzasining ma’lum qismi bir mahallar dengiz tubi bo‘lgan, zamon o‘tishi bilan geologik jarayon oqiba-tida suv havzalari o‘rni o‘zgargan. Bir mahallar dengiz bo‘lib, hozir quruqlikka aylangan yerlarda dengiz hayvonlarining toshqotgan qoldiqlari saqlanib qolgan. U bunday yerlarga Kufa (Arabiston yarim oroli), Misr va Xorazm yerlarini kiritadi.

Ibn Sinoning bu xil fikrlarini «ash-Shifo» turkumiga kiradigan «al-Af’ol val-infiolot» («Ta’sir va ta’sirlanish») asarida ham uchratish mumkin.

Ibn Sino fikricha, ma’danlar to‘rt xil bo‘ladi: toshlar, oltingugurtli ma’danlar, yonar toshlar va tuzlar. Avval tyug‘lar, toshlar yuzaga kelgan, so‘ngra o‘simliklar va hayvonot dunyosi paydo bo‘lgan. Ibn Sino tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari bilan bog‘liq holda ma’dan konlari mujassamlanishi haqida to‘g‘ri fikr bildirgan.

O‘zbekiston olimlari Ibn Sinoning bu sohadagi xizmatlarini ulug‘lab, o‘zlari topgan ma’danni «Avitsenit» deb atashdi.

«Ash-Shifo» tabiat bo‘limining oltinchi qismi «Kitob an-nafs»dir. Asar besh maqolaga bo‘linadi: I maqola — besh fasl; II maqola — besh fasl; III maqola — sakkiz fasl; IV maqola — to‘rt fasl; V maqola — sakkiz fasldan iborat.

Ibn Sino nafs — jon masalasiga juda ko‘p risolalar bag‘ishlagan. Ibn Sinoning bu ta’lifiga asosiy turtki bo‘lgan asar Aristotelning «Jon haqida» kitobidir. Ibn Sinoning bu asari dastlab 1305/1887 yili Tehronda toshbosmada chop etilgan. Bu asarni 1956 yili chexoslovakiyalik sharqshunos olim Yan. Bokush frantsuzchaga tarjima etib, arabcha tanqidiy matni bilan Pragada nashr ettirgan. Uchinchi bor bu asar 1958 yili pokis-tonlik arabshunos olim Fazlurrahmon Qohirada nashr ettirgan. Shu bilan birga, Ibn Sinoning nafs haqida uning «an-Najot» qismiga kirgan bo‘limi lotin va ingliz tillariga tarjima qilinib nashr etilgan. Undan tashqari, belgiyalik olima Van Rit ham bu asarning lotincha tarjimasini arabcha originalga solishtirib chiqib, unga ko‘p tuzatishlar kiritgan va Qohirada nashr ettirgan (1968—71 ). Bu asarni Qanavotiy va Said Zoidlar ham mavjud nusxalarini bir-biriga solishtirib, uning tanqidiy matnini tayyorlab 1975 yili Qohirada nashr etishdi.

Ibn Sino «ash-Shifo» muqaddimasida gapni o‘simlik va hayvonot olamiga burganligini aytadi. Biz bu yerda, avvalo, deydi olim ushbu asarida, nafs nabotiy va o‘simliklar haqida, keyin zsa hayvoniy nafslar va hayvonlar haqida, undan keyin esa insoniy nafs va insonlarga to‘xtab o‘tamiz, deydi. Ibn Sino yozadi: «Mana bularning hammasi oltinchi fanga kiradi. Undan so‘ng yettinchi fanni o‘qiymiz, bu esa o‘simliklar ahvoliga bag‘ishlangan bo‘ladi, sakkizinchi fanda esa hayvonlar ahvoli haqidagi gaplar bo‘ladi. Mana shunga kelib biz tabiiyot ilmi haqidagi gapni tugatamiz, undan keyin riyoziy matematikaga oid to‘rt fanga to‘xtab o‘tamiz, undan so‘ng esa ilohiyotni bitamiz. Keyin axloq ilmidan biror narsani qo‘shish niyatidamiz. Shu bilan ushbu kitobimizni tugatamiz».

Ibn Sinoning bu asarida qo‘yilgan masalalarning hammasi deyarli falsafiy, lekin u bularni tabiiyot qismiga kiritgan. Chunki u «an-Nabot», «al-Hayvon» haqida bitganda, albatta, nafs va, qolaversa, inson nafsini ham shu qismga kiritgan, shundagina, uningcha, tabiiyot fani mukammal bo‘ladi.

Tabiiyot qismining bundan keyingi yettinchi fani «an-Nabot» (Usimliklar) deb ataladi. Bu qism «ash-Shifo» turkumiga kiradigan asarlarning hajm jihatidan eng kichigi bo‘lib, bir maqola va yetti fasldan iborat.

Ibn Sino bu asarida bizni o‘simliklar olami bilan tanishtirishga harakat qiladi. Birinchi faslda o‘simliklarning paydo bo‘lishi va gizolanishi haqida gap boradi. Ikkinchi faslda o‘simliklarning a’zolari, po‘stlog‘i ;va yovochi, uchinchisida urug‘ va ildiZdan unib chiqishi haqida bahs etiladi, to‘rtinchida Ibn Sino o‘simliklar a’zolari tuzilishi va ularning yurt, makonga ko‘ra o‘sishi, beshinchi faslida esa o‘simliklarda yaproq, po‘stlog‘ va novdalarning paydo bo‘lishi haqida gapiradi. Chunonchi, yaproq o‘simlikni sovuq yo issiqdan qo‘riqlash uchun kerak bo‘ladi. Oltinchisida o‘simlikdan tug‘iladigan narsalar, chunonchi, urug‘, tikanak, yelim kabilar haqida, yettinchi faslda esa o‘simliklar haqida umumiy ma’lumotlarga to‘xtaladi.

Muallif yettinchi fasl avvalida yozadi: «Ilgarigi fasllarda o‘simliklar a’zolari foydalari haqida gapirdik. Endi bizga o‘simlik haqida umumiy so‘zlarni aytishimiz qoldi. O‘simliklarning shunday turi ham borki, u mutloq daraxt sanaladi, uning po‘stlog‘i bo‘ladi. Bular ichida butunlay o‘t bo‘lganlari ham bor, ular tanalari bo‘ylab yoyilib oladi. O‘simliklardan mutlaq rezavorlari ham bor, ularning xass (karamning o‘ralmaydigan turi)ga o‘xshaganlarida po‘stloq ham bo‘lmaydi. Ba’zi o‘simliklar bor, ular daraxtga o‘xshab novdalari yoyilib ketadi. Bularning ba’zilarining tanasi tikka turadi va ba’zilarining tanasi yer bag‘irlab yoyiladi, u tanasiga emas, balki yerga suyanadi yo bo‘lmasa ildizdan unib shoxshabbalab yoyilib ketadi. Bunda u xuddi qamish tanasiga o‘xshab tikkayib o‘sishi ham mumkin. O‘simliklarning bog‘da o‘sadigani bo‘ladi, dalada o‘sadigani bo‘ladi. Dalada o‘sadiganlarini tarbiyalasa bog‘da o‘sadigan qilish ham mumkin, shunda mizoji rutubatli bo‘ladi. Yana shularni ham aytamizki, o‘simliklarning ariq bo‘ylarida o‘sadigani bo‘ladi va sertosh joyda o‘sadigani bo‘ladi. Ularning qumda o‘sadigani ham bo‘ladi, suvda o‘sadigani ham, tog‘da o‘sadigani ham». va h. k.

Xullas, Ibn Sinoning o‘simliklar haqidagi bu asari nazariy jihatdan ko‘p masalalarni qamrab olgan, shu jihatdan u o‘simlikshunoslik fani va uning tarixi uchun ahamiyatli.

Ibn Sino fikricha, o‘simliklar olami ham g‘izo, ham davo, inson hayoti, mizojini me’yorida moslab turish uchun ham zarur.

«Ash-Shifo»ning tabiiyot turkumiga kiradigan asarlarning sakkizinchisi hayvonot olamiga bag‘ishlangan «Kitob al-Hayvon» [«Zoologiya»]dir.

«Kitob al-hayvon» o‘n to‘qqiz maqola, 67 fasldan iborat. Tirik mavjudotlarga diqqat bilan qarash, uni kuzatish, tiriklik, hayot masalasi, ularning a’zolari, a’zolarining tuzilishi va vazifalari, vazifalarni bajarishdagi tabiiy va zaruriy sabablar — bular hammasi buyuk tabiatshunosning oldiga qo‘ygan maqsadlaridir. Aytishlaricha, Iskandar o‘z ustozi Aristoteldan barcha hayvonlar dunyosi hayoti, tuzilishini o‘rganishni iltimos qilgan. Hayvonlarning bir-biridan farqi, xususiyatlarini bilish uchun Aristotelga uni kuzatish va tekshirish ishlarini topshirib, Osiyo va Yunonistonning hamma burchaklarida ov paytlarida qo‘lga tushadigan hayvonlar, parrandalar, baliq ovlarida tirik mavjudotni tekshirib chiqish uchun bir necha minglab odamlarni uning ixtiyoriga topshirgan; bu xil odamlarga topshiriq berilib, hayvonot bog‘i, qo‘riqxonalar yaratishga e’tibor berish, podalar, asalarilarga kuvalar, baliqxonalar, qushxonalar tashkil qilish, shu tariqa birorta ham noma’lum tirik narsa ko‘zdan narida qolmasligini tayinlagan.

Bu yerda, albatta, «necha minglab odamlarni uning ixtiyoriga topshirgan» iborasi mubolag‘adan xoli bo‘lmasa kerak. Shu bilan birga, bu ishga Iskandar emas, balki aksincha, Aristotelning o‘zi bosh bo‘lib, uning rejasi, fikr-mulohazasi bilan bu ish amalga oshgan bo‘lishi kerak. Lekin qo‘lga tushgan barcha hayvonlar tavsifini olib qolish, ularni tajribadan o‘tkazish vazifalarini bajarish uchun ovchilar ovidan foydalanish ko‘zlanganligi jihatidan podshoh amr-farmoniga zarurat bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Ibn Sino ham hayvonot olami haqida yozar ekan, barcha hayvonlarning tashqi qiyofasi, tuzilishinigina bayon etmasdan, balki atroflicha ma’lumot berishga harakat qiladi, uning ichki a’zolari, xususiyatlari haqida ham fikr yuritadi.

Ibn Sinoning «Qitob al-hayvon» asari dastlab Tehronda «ash-Shifo»ning tabiiyot qismi orasida 1305/1887 yilda bosilgan edi. Ibn Sino bu asarining bosh qismida Aristotel izidan borganligini odob bilan ta’kidlab yozadi:

«Biz hozir hayvonlar to‘g‘risida bu kitobning hammasida Birinchi ta’lim yo‘lidan borib so‘zlaymiz». Bunda va bibliografik asarlarda keltirilishicha, bu asar hayvonlarning yashash joylari, ovqatlari, fe’l-atvorlari jihatidan turli-tumanligi haqida bahs etadi. Keyin hayvonlarning umumiy a’zolari, ichki va tashqi tuzilishi, ichki a’zolari anatomiyasi, suyaklari, shoxi, yungi va tuyoqlarida ham farqliligi haqida fikr yuritiladi. Undan so‘ng parrandalar, ularning tuxumlari, suv hayvonlari a’zolari va ularga tegishli bo‘lgan kasalliklar, ularning tashqi dushmandan saqlanishi, bu ishda besh sezgi a’zosi — ko‘z ko‘rish, quloq eshitish, burun hidlash, tatib va tegib bilish kabi a’zolar xususiyatlari hamda hayvonlarda bir-biridan ustun keladigan a’zolar, chunonchi, vahshiy hayvonlarda changal, tish kabilarning ovga qobil bo‘lishi va boshqalarning unday vahshiylardan o‘zini himoya qilish uchun shoh, zahar, changal, tuyoq kabi a’zolarining bo‘lishi haqida bahs etiladi. Ibn Sino bu asarida hayvonlarni chorva, parranda, suv hayvonlari, hasharotlarga bo‘ladi. Bunda har bir hayvon haqida o‘zidan oldin o‘tgan olimlar bergan ma’lumotlarni keltiradi. Ibn Sinoning o‘zi duch kelgan va kuzatgan, ayniqsa, hayvon a’zolari haqida bayon etilgan fikrlari diqqatga sazovor. Shu bilan birga, u hayvonot olamiga tegishli ko‘p nazariy masalalarni bayon etgan.

Ibn Sino baliqlar haqida yozadi: «Sutli taomlar tashlangan suv ko‘pigi ichiga sho‘ng‘iydigan va osonlik bilan tutib olinadigan baliqlarni men ko‘rganman. Yana ohang, do‘mbira va chang ovozi tomon suzib keladigan baliqlarni ham ko‘rganman. Unday baliqlar o‘shanday o‘tirish joyiga yaqinlashganda quloq soladigan kishidek qimirlamay turib qoladi. Qachon tovush uzilsa ketadi va u tovush qaytarilsa, baliqlar qaytib keladi».

Ibn Sino bir asarda shularni o‘qiydi: «Istahir deb nomlangan hind qushi bor, unda inson tiliga o‘xshash til bo‘ladi, u gapga taqlid qiluvchi bo‘ladi, deyishadi. Menimcha, bu qush to‘ti bo‘lishi aqldan uzoq emas».

Ibn Sino asarida o‘zidan oldingi olimlar fikr-mulohazalarini keltirar ekan, ularga nisbatan o‘z fikrini bildirib ketadi. Masalan, u o‘qiydi: «Mayda pashsha va kapalaklar qurtlarni tug‘adi, u qurtlar pashsha va kapalakka aylanmaydi. Men aytaman: buni tajriba qilib ko‘rish va o‘sha qurtni ehtiyot qilish kerak bo‘ladiki, oxir-oqibatda u pashsha va kapalakka aylanarmikin?». U bu borada ba’zi olimlar mulohazalarini bayon etib, unga o‘z mulohazalarini bildiradi. Shunda u bu narsa, albatta, tajribadan o‘tgandir, deb yozadi. yo bo‘lmasa «buni bir tajribali kishi aytadi», deydi. yo bo‘lmasa «bu narsa unga qarab biror hukm chiqarishga suyanadigan tarzda ochiq emas», deydi.

Xullas, Ibn Sinoning bu asarini mutolaa qilib shu xulosaga kelish mumkinki, alloma hayotda ko‘rgan va uchragan narsasining birortasini ham bekor ketkazmagan ko‘rinadi. Satrlardagi ma’lumotlar, har bir jonivor to‘g‘risida rang-barang tavsiflar, albatta, kuzatishlar va sinovlar xulosasi ekanidan dalolatdir.

Chindan ham Ibn Sino «ash-Shifo» turkumidagi asarlarining barchasini yozib tugatganda ham, ikki asari —«an-Nabot» va «al-Hayvon» ko‘p vaqtgacha tugamay qolgan. Buning sabablari hayvonlar sifati, ularning har tomonlama xulqi, fe’l-atvori, odatlari, sharoiti, hayot tarzi kabi qator masalalar har bir hayvonda muayyan yo‘sinda kuzatishni, qo‘shimcha manba—ma’lumotlar qo‘shishni talab qilar edi. Shu sababli ham bu ikki asar «ash-Shifo»ning eng keyin bitilgan qismlari edi.

Ammo «ash-Shifo»ning riyoziyot qismiga kelganda, shuni aytish mumkinki, muallif bu qismlarini o‘zidan oldin o‘tgan olimlar asarlarini xulosalab, ba’zi birlarini qisqartirib, bularni o‘zining avvaldan mo‘ljallab qo‘yilgan «ash-Shifo» degan entsiklopedik kitobi turkumiga qo‘shib qo‘ygan.

Ibn Sino haqida qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirgan al-Juzjoniyning yozishicha, alloma Isfahonda juda yaxshi qarshi olingan. Bu yerda uning ilmiy majlislari, ijodiy faoliyati uchun yaxshi sharoit yaratilib, natijada muallif birmuncha asarlar, jumladan, shu bobga doir «Donishnoma» degan asarini yaratgan.

Ibn Sinoning matematikaga doir asarlari. «Ash-Shifo»ning uchinchi qismi — buni muallif uchinchi jumla, ya’ni turkum deb ataydi — matematik fanlarga doir asarlardir. Bu turkumga to‘rt fan — geometriya, arifmetika, muzika, astronomiyaga oid asarlari kiradi. Allomaning bu to‘rt sohaga oid asar ta’lif qilishining o‘ziga xos sababi ham bor. Chunki o‘rta asrlarda ko‘-pincha bu xil fanlarni o‘qitish bilan ta’lim-tarbiya olib bo-rilgan. Chunonchi, Ibn Sino geometriya kabi astronomiya, hisob, muzika sohalarida ham qo‘llanma yaratib, xalq o‘rtasida ma’ri-fat tarqatmoqchi bo‘lgan. U Yevklid asarlaridan keng foydalandi, Ptolemeyning «Almagest»ini o‘zicha ishlab chiqdi, oxir-oqibatda o‘z davrida qo‘llanma darajasiga ko‘tarilgan astronomiyaga oid asarini yaratdi.

Abu Ubayd al-Juzjoniy yozadi:

«Isfahonda Abu Ali «ash-Shifo» kitobini tugatish ishi bilan band bo‘ldi. Shu yerda u «ash-Shifo»ning mantiq va astronomiya qismini tugatdi. Bu vaqtgacha u Yevklid geometriyasi va muzikasining qisqartmasini tugatgan edi. Bu yerda Abu Ali «ash-Shifo»ning riyoziyotdan iborat har bir qismiga qo‘shimchalar Qo‘shdi.

Ammo «al-Majistiy»ga kelganda shuni aytish kerakki, Shayx unga parallaks haqida o‘nta teorema kiritdi va «al-Majistiy»ning oxirida astronomiyaga oid shunday narsalarni kiritdiki, buni ungacha hech kim amalga oshirolmagan edi. Yevklid kitobi bilan ham shunday ish qildi, hisob qismiga ham avvalgilar bil-magan va g‘aflatda qolgan bir ko‘p masalalarni qo‘shdi».

Geometriya. Ibn Sinoning bu asari «ash-Shifo» turkumidagi riyoziy ilmlarning dastlabkisi bo‘lib, u «ash-Shifo» entsiklope- : dik asarini geometriya qismisiz o‘qilishini istamagan, shuning uchun yunon olimi Yevklid asarini o‘z davri ruhi talab qilgancha ishlab chiqqan. Chunki Yevklidning bu asari o‘rta asrlarda qo‘llanma va darslik sifatidagi bir kitob bo‘lib, biror yangilik yaratish niyatida bo‘lishidan qat’i nazar, bu fanni o‘rganuvchilar mutolaasiga yaraydigan biror darslik berishni o‘zining burchi : deb biladi va buni bajo keltiradi.

Yevklid geometriyasi o‘rta asr olimlari tomonidan ko‘p bor sharhlangan, izohlangan, maxsus qo‘shimchalar qo‘shilgan, taqlidiy kitoblar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan; har bir olim o‘z qudrat va zakovotiga ko‘ra unga teoremalar va boblar qo‘shgan, ishlab chiqqan. Shular qatori Ibn Sino ham bu masalaga bag‘ishlab maxsus asar yozgan.

Ibn Sinoning bu asari o‘n besh maqoladan iborat bo‘lib, 1976 yili Qohirada nashr etilgan. Kitobga noshirlar muqaddima yozishgan. Unda besh yuzga yaqin geometrik shakl bor.

Ibn Sino «ash-Shifo»dan tashqari «an-Najot», «Donishnoma» asarlarida ham matematika masalalariga bag‘ishlangan bo‘limlar mavjud.

«Donishnoma» asari 1891 yili Haydarobod (Hindiston)da chop etilgan. Muhammad Ashen bilan Anri Masse bu kitobning matematikaga oid qismini frantsuzchaga tarjima qilib, 1958 yili Parijda nashr etdi. B. A, Rozenfeld bilan N. A. Sadovskiylar uni frantsuzchadan rus tiliga tarjima qilib, Dushanbada nashr etishdi. Frantsuzcha tarjima Londondagi Britaniya muzeyi (2361 raqamli qo‘lyozma) hamda Tehrondagi Majlis kutubxonasida saqlanib kelgan forscha qo‘lyozma asosida tarjima qilingan. Tushib qolgan o‘rinlari Istanbulda Ahmad Solis kutubxonasida saqlanayotgan «an-Najot»ning arabcha nusxasidan (qo‘lyozma №34481) hamda Qohira milliy kutubxonasida saqlanayotgan «ash-Shifo» nusxasidan (qo‘lyozma № 331) olib to‘latilgan.

Frantsuzcha tarjimada yo‘l qo‘yilgan xato va nuqsonlarni ruschada tuzatgan tarjimonlarning ko‘rsatishicha, ruscha tarjimada Armanistondagi «Matenaderon» (Arab-fors fondi, 45-qo‘lyozma, varaqlar 108 ob—125 ob)da saqlanayotgan «an-Najot»ning arabcha matni fotonusxasidan olib to‘ldirilgan.

«Ash-Shifo»ning matematika qismini solishtirish uchun rus tarjimonlari Leyden universiteti kutubxonasi qo‘lyozmasi (№ 84—3) mikrofilmidan foydalangan.

«Donishnoma» matematikasining bosh qismi geometriyadir. Al-Juzjoniy shularni hikoya qiladi: «Men shayx Abu Ali asarlarini yig‘ishga va uni bir yerga to‘plashga qattiq kirishgan edim, chunki Abu Ali kitob yozib berishni iltimos qilgan kishiga uni yozib beraverganu, lekin o‘ziga hech nusxa olib qolmagan edi. U kishining tasniflaridan bo‘lmish «Donishnoma»ning riyoziyot qismlari shu tariqa yo‘q bo‘lib ketgan edi, ular qo‘limga tushmadi. Bu kitobning tugallanmay qolgani menga achinarli bo‘ldi. Shu sababdan qo‘limda Abu Alining geometriyaga oid bo‘lgan bir risolasini unga kiritdim, chunki shayx Abu Ali doim, kimki bu asarni bilib olsa,u «Majistiy»ni bilishga yo‘l topadi, der edi, nega desangiz, bu asar Uqlidus [Yevklid] kitobining qisqartmasi edi.

Bundan tashqari, qo‘limda Abu Alining falakning umumiy tuzilishini o‘rganish va kuzatuv ishlarini olib borishga tegishli bir risolasi ham bor edi. Bunisi esa «al-Majistiy»dan qisqartma edi. Qo‘limda muzikaga oid Abu Alining yana bir risolasi ham bor edi.Bu ham muzikaga oid asarining qisqartmasiday edi. Lekin arifmetikaga oid uning bu xususda yozgan qisqa biror asarini topmadim, shuning uchun uning «ash-Shifo» qismi sifatida yozgan «Arifmetika»dan muzikani tushunishga kor qiladigan darajadagi masalalarni saraladim, keyin bular bilan u kitob tugal bo‘lib qolsin deb ularni forsiy-dariyga ag‘dardim, shu bilan ularni bu kitobga ilashtirdim. Kirishgan narsamni oxiriga yetkazish uchun tangri taolodan muvaffaqiyatlar tilayman».

Hisob. Ibn Sinoning bu sohada yozgan asarlaridan yana biri «ash-Shifo» turkumiga kirgan «al-Hisob»dir. Bu kitob «ash-Shifb»ning riyoziyot qismining ikkinchi bo‘limidir, muallif taqsimicha, bu ikkinchi fan sanaladi. Bu kitob 1975 yili Qohirada nashr etilgan.

Ibn Sinoning bu asari to‘rt maqoladan iborat. Birinchi maqolaga muallif «Sonlar xossalari» deb nom qo‘ygan. Bu yerda bayon qilinishicha, muallif bu asarni «Ustuqsot» kitobida ko‘rsatilgan usullarga ishora qiladi. Ma’lumki, «Ustuqsot» Yevklidning asari, bundan chiqdi, Ibn Sino bu qismni yozishda u kishining o‘sha asaridan foydalangan. Bunda har bir sonning o‘zidan boshqa sonlarga bog‘lanishlari ko‘rsatilgan.

Ikkinchi maqolada muallif sonlar tengligini tengsizlig bilan solishtirish amallarini; uchinchisida, hisobning ayri; geometriya qoidalari bilan bog‘lanishi haqida; to‘rtinchi maslada arifmetika va geometriya vositalarini aniqlash haqida bahs etadi.

Asarni Abdulmajid Lutfiy Mazhar nashrga tayyorlagan, Ibrohim Madkur muqaddima yozgan. Bunda kelgan sonlar, arab harfida yo‘l berishi mumkin bo‘lgan xatolarga duch kelmaslik uchun so‘z bilan ifodalangan. Abdulmajid Lutfiy «al-Hisob»ni nashr etishda Misr va Turkiyadagi mavjud uchta qo‘lyozmaga asoslangan.

Muzika. Ibn Sino muzikaga oid beshta asar yozgan. Uning bu xususdagi eng katta asari «Javome’ ilm al-musiqiy» («Muzika bilimiga oid to‘plam»)dir. Bu kitob olimning ko‘p jildlik mashhur asari «ash-Shifo» turkumiga kirib, matematik bilimlar qatoridan joy olgan. Ibn Sino taqsimiga ko‘ra, muzika «ash-Shifo»ning uchinchi jumlasining uchinchi fanidir. Asar olti bobga bo‘linadi. Har bob maqola deb ataladi. Keyin har bir maqola, o‘z navbatida, fasllarga bo‘linadi, har maqola boshlanishida unga alohida muqaddima yozilgan. Shu zaylda muzika asari olti maqola va o‘n to‘qqiz fasldan iborat.

Bu asar 1956 yili Qohirada nashr etilgan. Kitobni arab olimi Zakariyo Yusuf nashrga tayyorlagan va unga muqaddima yozgan. Olimlardan Mahmud Ahmad al-Hafniy esa bu nashrga kirish so‘zi yozgan. G‘arb olimlaridan sharqshunos Rudolf Dirlanje «Muzika bilimiga oid to‘plam»ni frantsuz tiliga tarjima qilib, 1935 yili Parijda «Arab muzikasi» degan kitobning ikkinchi jildida arabcha matnsiz nashr etdi. Undan keyin ingliz olimi Xenri Jorj Farmer bu kitobning ud asbobiga oid faslini ingliz tiliga tarjima qilib, o‘z kitoblarining birida nashr etdi.

1964 yilda Hamza nomidagi san’atshunoslik institutining ilmiy xodimi F. Inog‘omjonova Ibn Sinoning bu asarini o‘rganishga kirishib, keyinchalik bu asarga bag‘ishlangan o‘z tahlillarini e’lon qilgan edi.

Ibn Sinoning muzikaga oid qarashlarini o‘z ichiga olgan muallif asarlaridan biri uning «an-Najot» kitobidir.

Ma’lumki, «an-Najot» yuqorida zikr qilingan «ash-Shifo» asarining qisqartmasidir. Ibn Sino «an-Najot» kitobining avvalgi uch qismini —mantiq, tabiiyot, ilohiyot qismini yozgan, shu bilan uni tugadi, deb ham hisoblagan. Keyinchalik uning shogirdi Abu Ubayd al-Juzjoniy qo‘lida bo‘lgan Ibn Sinoning geometriya, astronomiya va muzikaga oid risolalarini unga qo‘shgan, hatto «an-Najot»ning riyoziy qismini mukammal holga keltirish maqsadida uning «Hisob» kitobini qisqartirib unga tirkagan, natijada bu kitob ko‘zlanilgan maqsadga muvofiq, ya’ni «ash-Shifo»ning bu to‘g‘rida ham mavzuini qamrab olgan.

Qanavotiyning al-Juzjoniyga havola qilib keltirishiga qaraganda, «an-Najot»dagi muzika qismi Ibn Sinoning o‘sha katta asaridan qisqartirib olingan.

Iroq olimi Zakariyo Yusuf bo‘lsa, buni risola deb ataydi. Uningcha, Ibn Sinoning avvaldan muzikaga oid maxsus bir risolasi bo‘lib, muallif uni «an-Najot» uchun yozmagan, balki o‘z holicha mustaqil muzikaga oid asar edi, hatto uningcha, al-Juzjoniy uni Ibn Sinoning biror asaridan qisqartirib ham olmagan va boshqalarga ma’lum biror asari ham emas edi, Zakariyo Yusuf bu fikrlarini o‘rtaga tashlaganda Turkiyaning Istanbul shahridagi Jorulloh kutubxonasida 1345 raqamli bu asar qo‘lyozmasiga tayanadi. Buni al-Juzjoniy «Muxtasar fi ilm al-musiqiy» («Muzika ilmida qisqartma») deb ataydi. Arab olimi Zakariyo Yusuf bu borada xulosa qilib «an-Najot» asariga kirgan uch ming so‘zdan iborat bu asar «ash-Shifo»dagi muzika asari bo‘lmay, o‘z holicha yozilgan mustaqil qisqa bir asardir, deydi. Bu asar birinchi bor Haydarobodda Ibn Sino risolalari orasida chop etilgan. Bunda asarning Oksforddagi qo‘lyozma nusxasidan foydalanilgan; bu kitobni Mahmud Ahmad al-Xafniy. nemis tiliga tarjima qilgan va uni Berlinda chop ettirgan.

Ammo «an-Najot» 1337/1918 yili birinchi bor. 1357/1938 yili ikkinchi bor Qohirada nashr etilgan bo‘lsa ham, bu nashrga muzika qismi kirmagan. Kitob mantiq, tabiat va ilohiyot qism larndan iborat bo‘lgan. Muzikaga oid Ibn Sinoning asari unish «Donishnoma» kitobiga ham kirgan.

O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti chiqargan katalogi — Shark qo‘lyozmalari to‘plamining xabar berishicha, Ibn Sinoning «Donishnoma» asarida muzika qismi mavjud. Lekin 1957 yili Tojikistonda nashr etilgan bu asarnpng ruscha tarjimasiga muzika qismi kirmagan edi.

Muzika qismi esa «Donishnoma»ning 1967 yili Dushanbada matematik qismi bilan birga bosilib chiqdi. Bunda keltirilishiga ko‘ra, bu asar to‘qqiz fasldan iborat (125—142-betlar) Bularda muallif tovushlar, ularning baland-pastligi, nag‘malarining bir-biriga bog‘liqligi, ritmlar, kuylar harakati, muzika asboblari va kuyni bezash kabi masalalar ustida fikr yuritadi. Bunda ham barbad, tanbur, shohrud, nay kabi muzika asboblari haqida fikrlar bayon etilgan.

Ibn Sinoning muzikaga oid to‘rtinchi asari «al-Madxal ila sinaat al-musiqiy» («Muzika san’atiga kirish») kitobidir. Ibn Sinoning bu asari Ibn Abi Usaybianing ko‘rsatishicha, «an-Najot»ga kirgan qism emas, balki alohida asar. Abu Alining bu asari bizgacha yetib kelgan-kelmaganligi hozircha noma’lum. Ammo Abu Ubayd al-Juzjoniy tuzgan Ibn Sino asarlari ro‘yxatida muzikaga oid bir risola kelgan. Ro‘yxatda u «Risola fi al-musiqiy g‘ayr mo fi ash-Shifo» («ash-Shifo» asariga kirmagan muzikaga oid risola») deb nomlangan. Bu asar mazmuni bilan tanish bo‘lmaganimiz uchun bu haqda biror narsa deya olmaymiz.

Ibn Sinoning muzikaga oid beshinchi asari «Kitob al-lavo-hiq» («Qo‘shimchalar kitobi»)dir. Bu maxsus bir kitob sifatida tarqalgan bo‘lsa kerakki, alohida nom olgan. Ibn Sino «ash-Shifo»ga kirgan muzikaga oid asosiy asari so‘nggida bu asarga ishora qilib ketadi. Abu Ali o‘sha yerda kitobini shu iboralar bilan tugatadi;

«Mana shu bilan muzikaga oid gaplarni qisqartamiz. Bu ilmga oid bo‘lgan ko‘p shoxobchalar va ziyoda ma’lumotlarni xudo xohlasa «al-Lavohiq» («Qo‘shimchalar»)dan toparsan».

1967 yili Moskvada bosilib chiqqan «Sharq mamlakatlari musiqii estetikasi» to‘plamida Ibn Sinoning «ash-Shifo»ga kirgan muzikaga oid asaridan rus tiliga tarjima qilingan parcha bosilgan.

Ibn Sinoning «Muzika bilimiga oid to‘plam» asari birinchn maqola muqaddimasida tovushning sezgi organlariga ta’siri, uning yoqimli va yoqimsizligi, tovushni eshitganda lazzatlanish yo nafratlanish hissining paydo bo‘lishi kabi masalalarga to‘xtaydi. Unda muzikaning kishi hayotiga qanchalik zarurligi va uning paydo bo‘lishi sabablari haqida mulohaza yuritadi. Chunki inson tabiati yoqimli narsalar orqali yengil tortadi, orom oladi, aksi bo‘lsa og‘ir tortadi, oromi yo‘qoladi, nafrat qo‘zg‘aladi.

Mana shu mulohazadan keyin Ibn Sino yoqimli va yoqimsiz ovozlarning hayot uchun qanchalik zarurligiga to‘xtaydi. Chunonchi, hayvonlar o‘zlariga tanish bo‘lgan ovoz bilan bir-biridan, ya’ni sheriklaridan xabardor bo‘ladilar, shu oeoz bilan ular bir-birini topadilar, xavf-xatar tug‘ilganda, shu holatga mos osoz chi-qaradilar, natijada buni eshitganlar darhol o‘sha ovoz chiqqan joyga yig‘ilishga va dushmanga umumiy hamla qilishga shaylanadilar. Bu holni, deydi Ibn Sino, parrandalar, it va boshqa hayvonlar hayotida ham ko‘rish mumkin. Tovush, deydi u davom etib, inson va hayvonlar hayotida eng zarur narsalardan biridir. Bordiyu, tovush ma’lum bir ohangda bilingan bo‘lsa, kishi ruhiga kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi. Insonlar qulog‘i ko‘proq nutqlardagi tovushlarni eshitishga moslashgan.

Ibn Sino insondagi til, nutq masalalariga ham to‘xtaydi. «Tabiatning insonlarga in’om etgan baxtlaridan yana biri inson nutqidir. Inson o‘zining ana shu nutqidagi tovush ohanglari orqali o‘z hissiyotlarini izhor etadi».

Undan keyin muallif ovozlar o‘zgarishi orqali uning mazmuni ham o‘zgarishiga e’tibor beradi. «Masalan, kishilar yalinganda boshqacha ovoz chiqarib gapiradilar, do‘qpo‘pisa qilganda boshqacha, shoshib gapirganda nutq boshqacha ohangda bo‘ladi».

«Inson qalbi har bir yangi va ko‘ngildagidek nag‘madan orom oladi. Keyinchalik xuddi shu yoqimli nag‘ma g‘oyib bo‘lsa, qalb hayajonga tushadi. Xuddi shu oldingi nag‘maga o‘xshash ikkinchi nag‘maning paydo bo‘lishi bilan qalbdagi hayajon yo‘qola boshlaydi».

Ibn Sino fikricha, inson qalbi o‘z tabiati bilan bir-biriga monand bo‘lgan tovush va ritmlarni yoqtiradi. Chunki, tovush inson va hayvonlar hayotida eng zarur narsalardan biri; tovush insonni ham, hayvonni ham hayajonlantiradi, biror qo‘rqinchli hodisa vaqtlarida bir-birini chaqirish borasida katta rol o‘ynaydi.

Shu bilan birga, Ibn Sino mulohazasicha, ovozning baland-pastligi ham, ularning bir-biridan farq qilishining ham o‘ziga xos ma’nosi bor. Bu xil turli-tuman ovozlarda nazokat bilan ma’lum ma’nolar ifodalangan. Bular hammasi o‘sha ovoz sohibiga ta’sir etib, undan kuzatilgan ma’no tushuniladi. Insonlarda ifodalangani ham o‘sha maqsadni ifodalab, kishi ruhiga ta’sir etishi mumkin, shundan rang-barang fe’llar sodir bo‘ladi. Mana shunda olim fikricha, ovozning baland-pastligi, ayniqsa, musiqiy ovozning darajasi qanday bo‘lishligi kishi ruhiga ta’sir etishda ahamiyat kasb etadi. Ibn Sino fikricha, muzika fani to-.vushlarning bir-biriga muvofiq va nomuvofiq joylashgani haqida bahs yuritishi kerak. Uningcha, muzikaning ikki o‘zada bo‘ladi: biri kuy yaratish bo‘lsa, boshqasi unda ritm borligidir, muzika fani mana shu ikki xil tarmoqdan unib-o‘sib, rivoj topadi, mukammallashadi.

Undan keyin, Ibn Sino tovushlar oralig‘ida hosil bo‘ladigan intervallar haqida fikr bayon etadi. Bunda u yoqimli va yoqimsiz asosiy va yordamchi intervallarga to‘xtab o‘tadi. Ikkinchi maqolada intervallarni bir-biriga qo‘shish va ayirish hamda ularni ikki marta ko‘paytirish va teng bo‘laklarga bo‘lish kabi masalalarga to‘xtaydi. Uchinchi maqolada jins va uning navlarga bo‘linishi, jinslarning soni, ularning kuchli, kuchsiz va o‘rtachaga bo‘linishiga to‘xtaydi. Bular hammasi muzika fanining nazariy masalalaridir.

Ibn Sino fikricha, kuchli bo‘lmagan jinslar kishini zaiflashtiradi, holdan toydirib bo‘shashtiradi, nihoyat kishi ko‘nglini vayron qiladi, chunki kishi ketma-ket kelgan kuchli intervaldagi nag‘malarni eshitishni kutib turgan bo‘lsa, shu vaqtda kutilgan narsa sodir bo‘lmay qolsa, kishi bo‘shashadi, biroz zaiflashadi.

To‘rtinchi maqolada muzikadagi tovush qatorlari hamda intiqol — bir tovushdan ikkinchisiga ko‘chish masalasiga to‘xtaydi. Besh fasldan iborat beshinchi maqolada nag‘malarda ritm hosil bo‘lish masalasiga, keyingi faslda olim muzika va she’rlardagi ritmlarga to‘xtaydi.

Odatda, she’r vaznlari, ritmlar va kuylar zo‘r ta’sirli bo‘ladi. Bular tabiiy bo‘ladimi, g‘ayritabiiy bo‘ladimi — buni hech farqi yo‘q — ma’nosi kuchli bo‘lib, quloqqa to‘satdan eshitilsa, unday holda u ritm juda ham kuchli ta’sir qiladi. Bordiyu, uning mazmuni o‘rtacha yoki kuchsiz bo‘lsa, tabiatimiz uni yoqtirmaydi. Hamma ritmlar ham, deydi Ibn Sino, maqsadga muvofiq kelavermaydi. Bulardan faqat ko‘pchilikka ma’qul bo‘lgan ritmlargina kishi tabiatiga mos qeladi. Shuning uchun ham olim fikricha, san’at muxlislari ritm va jins turlari ichida tabiatga mos keladigan turlarnigina tanlab oladilar.

Chunki ba’zilari quloqqa yoqmaydi, demak, uni qabul qilish yomonlashadi, ba’zilarining shakli o‘zgarsa kishi ruhiga yomon ta’sir qiladi. Shu tariqa muallif odamlar orasida ishlatilib kelgan ritmlar, ularning yengil-og‘irligi, yoqimli-yoqimsizligi, murakkab sodda turlari, ular ifoda etilgan vaqt haqida bayon etadi.

Beshinchi maqolaning beshinchi fasli she’r va uning vaznlariga bag‘ishlangan. Oltinchi maqola ikki fasldan iborat bo‘lib, birinchisi kuylarni ta’lif qilishga ikkinchi fasl esa muzika asboblariga bag‘ishlangan. Ibn Sino muzika asboblarini chertib, puflab va urib chalinadigan asboblarga bo‘ladi. Chertib chalinadigan asboblarni u ritmli asboblar deb ataydi. Bularga, barbat, tanbur, shohrud, anqosimon (zu anqo), sanj, salyoq, rubob, mizmor, surnay, arg‘an (arg‘anun, arg‘an), ud kiradi. Ibn Sino bu muzika asboblarining ishlatilishi, pardalarining tuzilishi, sozlanishi kabilar haqida ham fikr bayon qiladi.

Ibn Sinoning muzikaga oid asarlarini o‘rta asr muzika madaniyati qay daraja bo‘lganligini ko‘rsatib turuvchi bir mezon desa bo‘ladi.

Astronomiya. Ibn Sino astronomiya faniga anchagina asarlar bag‘ishlagan. Bu mavzuda bizgacha yetib kelgan asarlarining nomlari ham o‘ndan ortadi, uning bu sohada yozgan asarlarining eng yirigi «ash-Shifo» turkumiga kirgan astronomiyaga oid kitobidir. Astronomiyaga oid bu asar «ash-Shifo»ning uchinchi jumlasi — turkumining so‘nggi — to‘rtinchi kitobidir. Bu asar nomi «Ilm al-hay’a» (astronomiya), «Kitob al-Majistiy» («Almagest» kitobi») ba’zan «Talxis kitob Batlimus fit-taolim («Ta’limga oid Ptolemey kitobi qisqartmasi») deb yuritilib kelgan. Bu kitob «Tahrir al-Majistiy» deb ham atalgan. Nihoyat bu asar so‘nggi nashrida «Kitob al-falak» degan nom olgan.

Ibn Sinoning astronomiyaga oid bu asari, asosan, 13 maqola va 79 fasldan iborat. Ibn Sino buni «al-Majistiy» deb atagan, unga yana o‘n maqola qo‘shgan, bular 61 faslni tashkil etgan. Shular hammasi 23 maqola, 140 fasldan iborat. Har bir maqola necha fasldan iboratligiga kelsak, I maqola—10 fasl, 11—8,

III—4, IV—7, V—13, VI—7, VII—I, VIII—2, IX, X, XI—18, XII—3, XIII—6. Bu kitobga ilova tarzida qo‘shgan 10 maqolasi fasllari quyidagicha: 1—8, II—4, III—10, IV—3, V—9, VI—5, VII—3, VIII—7, IX—7, X—5.

Dastlab Ibn Sino astronomiya fani haqida to‘xtaydi, keyin yer, osmon, uning shakli, yerning o‘rni, harakati, burj, ufq ta’rifi, yil muddati, kecha-kunduz, vaqt, oy harakati vaqti, oy va quyosh miqdori, quyosh uzoqligi, oy va quyosh tutilishi va bunday holat yuz berishi oralig‘idagi muddat, oy va quyosh tutilishi vaqtlari, yulduzlar, yoritqichlar va ular harakatlari, ularning bir-biridan uzoq-yaqinligi kabilar haqida fikr bayon etiladi.

Undan tashqari, Ibn Sino «an-Najot» kitobida ham astronomiyaga oid maxsus bo‘lim bor. Ibn Sino aslida bu kitobini tugatib ulgurmagan. Uning ba’zi qismlari bitib, boshqalari, ma-salan, mateatikaga oid qismlari — geometriya, astronomiya, muzika bo‘limlari bitmagan, bu ishni shogirdi al-Juzjoniy bajo keltiradi. Abu Ubayd Ibn Sino vafotidan keyin undan qolgan «al-Arsod al-kulliya» («Umumiy kuzatish»), «Ma’rifat tarkib al-aflok»(«Falak tuzilishini bilish») risolalarini bitmay qolgan «an-Najot»ning astronomiya qismi o‘rniga qo‘yib, uni to‘ldiradi, shu bilan kitob mukammal va Ibn Sino rejasiga mos bo‘ladi. Undagi fasllar soni to‘qqizta.

Ibn Sinoning astronomiyaga maxsus bo‘lim ajratgan asarlaridan yana biri «Donishnoma» kitobidir. Bu asarning maxsus bir qismi astronomiyaga bag‘ishlangan bo‘lib, bu ham to‘qqiz fasldan iborat. Ibn Sinoning bu yerdagi astronomiya qismi «an-Najot» kitobiga kiritilgan risolaning o‘zginasi. Bu qism «an-Najot»da arab tilida, «Donishnoma»da esa forsiy-dariy tilida yozilgan.

Ibn Sinoning astronomiyaga bag‘ishlangan asarlaridan yana biri Jurjonda yashagan kezlarida yozgan «Al-Majistiyning qisqartmasi»dir. Bunda u Ptolemeyning «Almagest» asarini ixchamlashtirib, qaytadan ishlab chiqqan.

Bulardan tashqari, al-Juzjoniy yozishicha, olim astronomik kuzatishlar ham olib borgan. Bunga Isfahondagi kuzatuv ishlarini ko‘rsatish mumkin. Ammo Ibn Sino bu fanga bag‘ishlab yana bir necha risolalar ham yozganki, ularning bir qismi bizgacha yetib kelgan. Ularning biri «al-Olot ar-rasadiya» («Kuzatish as-boblari») deb ataladi. Bu asar nemis tiliga tarjima qilinib, sharhlar yozilgan.

Ibn Sinoning bu xususda bitgan asarlaridan yana biri «Ab-tol ahkom an-nujum» («Yulduz hukmlarining yolg‘on ekanligi haqida»). Bu asar muqaddimasida muallif uning yozilish sabablariga to‘xtaydi: «Astrologiya fani g‘irt yolg‘on [kizb mahz] va ochiq-oydin uydirma va shubha-gumonlardan iborat bo‘lishiga qaramay, ba’zi do‘stlarimning bu ilmga qattiq mayl etganlarini ko‘rdim. Shuning uchun Abu Ali bu asarini yozganini aytadi. Bundan ko‘rinishicha, muallif bu asarini yulduzlar hukmi bilan ish ko‘radigan astrologlarga qarshi yozgan. Ibn Sinoning bu asa-ridan bir parcha Toshkentda O‘zbekiston SSR Sharqshunoslik instituti fondida ham mavjud».

Undan tashqari, Ibn Sino astronomiyaga oid «Sabab ru’yat al-kavokib bil-layllo fin-nahor» («Yulduz — yoritgichlarning kunduzi emas, balki kechasi ko‘rinishi sabablari») asaridir. Bu asarning boshqacha nomlari ham bor, chunonchi, u «Yoritgichlarning kechasi ko‘rinishi» yo «Yoritgichlarning kechasi ko‘rinish sabablari» deb ham yuritiladi”. Mahdaviy uqtirishicha, bu asarning to‘g‘ri nomi «Yoritgichlarning kechalari ko‘rinishi va kunduzlari berkinishi» bo‘lishi kerak.

Abu Alining astronomiyaga oid asarlaridan yana biri «Asbob al-osor al-ulviya» («Meteorologiya sababiyatlari»), «Illat qiyom al-ard fi hayziha» («Yerni olam markazida turish sabablari») kitoblaridir. Keyingi asarning boshqacha nomi «Tanohiy al-ajsom» («Jismlarning oxirgi chegarasi») yoki «Qiyom al-ard fi vast as-samo» («Yerning osmon o‘rtasida turishi haqida») ki-tob deb yuritiladi. Yana boshqasi «Ab’od az-zohira lil-ajrom as-samoviya («Osmon jismlarining ko‘rinishi masofalari»), «Al-Falak va al-manozil («Falak va manzillar»), «Qonun li fasl ash-shams val-qamar va avqot al-layl <va an-nahor» («Quyosh va oy fasllari qonuni hamda kecha va kunduz vaqtlari») kabi asarlardir.

Bulardan tashqari, Ibn Sinoning bu to‘g‘rida yozgan asarlaridan Jurjon amiri Qobus ibi Vashmgirning qizi Zarrin Gisuga yozgan risolasi ham bor, buni «Jurjon uzunlamasini tuzatish haqida risola» ham deyishadi.

Ibn Sino astronomiyaga bag‘ishlab yozgan asarlariga xulosa yasab al-Juzjoniy yozadi:

«Yulduzlar ustida kuzatish ishlari olib borib Shayx o‘z davrigacha bo‘lmagan asboblar ixtiro qildi. Bu to‘grida u bir risola ham yozdi. Men bo‘lsam sakkiz yil davomida kuzatuv ishlari bilan band bo‘ldim. Bu kuzatuvlar olib borishdan maqsadim Ptolemeyning o‘zi yulduzlar borasida olib borgan kuzatishlarida aytgan gaplarini aniqlash edi. Menga bu masalalarning ba’-zilari ayon bo‘ldi».

Ibn Sino kimyo fani bilan shug‘ullangan. Bu borada uning «Amri mastura as-san’a» («San’atning bekilgan ishlari»), «as-Sinoa» («as-San’a») kabi asarlari bo‘lganini so‘zlaydilar. Avvalgi kimyoga oid asarini xorazmshoh vaziri as-Sahliy ilti-mosi bilan yozganligi aytilgan. Bu asar to‘qqiz fasldan iborat.

Ergin bibliografiyasida Ibn Sinoga mansub «al-Iksir» nomli asarni qayd etib, uni «Amr mastur as-san’a»ning forscha tarjimasi deb ko‘rsatilgan. Ammo Qanavotiy bo‘lsa «al-Iksir» qo‘lyozmalariga to‘xtab, bu asar aslida arabcha yozilganligi va uning forscha tarjimasi ham mavjudligini aytib, uning nusxalariga ishora qiladi.

Mahdaviy bo‘lsa Ibn Sinoning ximiyaga oid bir asarining turli nom bilan yurganini aytadi. Chunonchi, uningcha, «Amr mastur as-san’at», «al-Iksar», «al-Kimyo», «Fis-san’a» kabilar bir asarning turlicha nomlar bilan yuritilganidir, xolos. Uning ko‘rsatishicha, bu asar 392—403 (1001—1012) yillar o‘rtasida yozilgan.

Ibn Sinoning ximiyaga oid qarashlarini bulardan tashqari uning «Tib qonunlari» asaridan ham topish mumkin. Bu asarning ikkinchi va beshinchi qismlari farmakologiyaga bag‘ishlanib, bular o‘z navbatida ximiya faniga ham taalluqlidir. Ibn Sinoning ximiyaga oid qarashlari uning «ash-Shifo» asarining ta-biiyotida, xususan, «Ma’danlar» va «Usimliklar» degan qismlarida o‘z aksini topgan.

Ibn Sino qiziqqan fanlar ko‘p bo‘lib, bu yerda ularning asosiylarigagina to‘xtab o‘tildi. Ammo uning bilimi va qiziqishi ko‘p qirrali bo‘lib, bu yerda zikr qilingan fanlar doirasidan keng edi.

IBN SINONING ADABIY MEROSI

Ibn Sino iste’dodli adib ham edi. U birmuncha adabiy janrlarda ijod qilgan. Bu borada uning davrimizgacha saqlanib qolgan adabiy merosi namunalari bunga guvohlik beradi.

Chindan ham Ibn Sino o‘zidan oldin yaratilgan Sharq adabiyoti, uning yutuqlaridan yaxshigina xabardor bo‘lgan. Ibn Sino arab adabiyotini yaxshi o‘rgangan, arab klassik adabiyoti namunalaridan yod olgan, hatto dastlab mayda lirik she’rlar bitgan bo‘lsa, ko‘p o‘tmay, lirik-falsafiy mazmunda she’rlar, mantiqni egallagach esa, mantiqqa oid va uni targ‘ib qiluvchi doston yozgan, tabobatni o‘rgangach, bu yo‘lda she’r va dostonlar yaratishga kirishgan. Bu bilan olim xalq o‘rtasida mantiq, tabobatni kengroq targ‘ib qilmoqchi bo‘lgan. Chunki she’riyat xalq orasida mahbub, uni hamma o‘qiydi, yod oladi; she’r qo‘ldan-qo‘lga o‘tadi, yurtma-yurt, o‘lkama-o‘lka kezadi. She’r bilan bitilgan ilm-fan ko‘p asrlar boqiy qolgan. Abu Rayhon Beruniy yozishicha, qadimgi hindlarda ilmiy asarlarning deyarli barchasi faqat she’riy bo‘lgan, shunday yozilgan taqdirdagina bu kitob o‘qilgan, she’riy yozilmagan bu kitobni o‘qishga hech kim rag‘bat qilmagan. Beruniy o‘zining «Hindiston» asarida yozadi: «Hindlarning har xil ilmlar haqidagi kitoblari o‘z zavqlariga mos, turli vaznlarda tizma she’r qilib tuzilgan. Tizma bo‘lishidan maqsadlari o‘sha kitoblarning o‘z holi va miqdoricha saqlanib qolishidir. Chunki kitob tizma ravishda yozilsa, u tizma ichiga bir so‘z yo bo‘g‘in qo‘shilsa yoki kamaytirilsa, tizma vazni buzilib, uni o‘zgartirilganligi darrov seziladi va ikkinchidan yodlash oson bo‘ladi». Sharqda bunday hollarni ko‘plab uchratamiz. Chunonchi, arab tili grammatikasining she’riy yo‘l bilan yozilgani ham bo‘lgan, ular madrasalarda o‘qitilgan ham.

Ibn Sino shoir. Ibn Sino shoir ham edi. U she’riyatning barcha janrlarida ijod qildi, u doston, qasida, g‘azal, ruboiy, fardlar yozdi. U forsiyda ham, arabiyda ham she’riy ijod qi-lishga qodir edi. Forsiydan ko‘ra arabiyda yozilgan she’riy asarlari bizgacha ko‘proq yetib kelgan. Shu asarlariga asoslanib mulohaza yuritsak, Ibn Sino, birinchidan, ma’rifatparvar sifatida ko‘zga tashlanadi. Chindan ham u o‘zining har bir bayt she’rida insonlarni bilim va ma’rifat o‘chog‘ini yoqishga, har bir masalaga ilmiy, aqliy yondashishga, rostgo‘y, vijdonli bo‘lishga, fan va madaniyatni egallashga, xullas, insoniylikning eng yaxshi xislatlarini o‘zida aks ettirib, mujassamlantirishga va inson degan ulug‘ nomni yanada yuqori ko‘tarishga chaqiradi.

Olim da’vat qilgan yo‘liga namuna o‘laroq o‘z davridagi mavjud fan taraqqiyotining barchasini egallaydi. Bu haqda u shunday deydi:

Az qa’ri gili siyah to avji zuhal Kardam hama mushkiloti getiro hal. Berun jastam har qaydu har makru xiyal Har band kushuda shud, magar bandi ajal.

(Qora tuproq qa’ridan tortib to Zuhal (Saturn) cho‘qqisigacha bo‘lgan dunyoning hamma mushkul masalalarini hal qildim. Men har qanday makr va hiyla tuzog‘idan qutulib chiqa oldim. Hamma tugunlar yechildi. Lekin o‘lim tugunini yecha olmadim).

Ibn Sino o‘z fikriga sodiq qolaroq fanning turli sohalarini egallagan, juda ko‘p aniq fan tarmoqlari jilovini o‘z qo‘liga ololgan edi. Lekin olim bilimli, bu sohada katta-katta muvaffaqiyatlarga erishgan bo‘lsa ham, o‘zining bilganini bilish kerak bo‘lgan bilimlar oldida oz deb biladi, hatto o‘z bilimlarini bilmagan bilimlarga nisbatanhech narsa emas deb biladi.

Uning fanga, tabiat sirlarini bilishga bo‘lgan intilishi cheksiz edi. U o‘zining butun faoliyatini haqiqatni bilishga qaratdi. U o‘zining bu yo‘ldagi orzu va intilishlarini shunday ifodalaydi:

«Men yuksak martabalarning eng cho‘qqisiga chiqib, yuksalishni istayman. Past martabalarga hech rozi bo‘lmayman. Yo istagan bu martabaga erishaman, yo o‘lim meni o‘ldiradi».

Bu yerda olim ilm-fan asoslarini egallab, uning cho‘qqisiga erishishni orzu qiladi, ilmsiz qolishni xohlamaydi. Ibn Sino juda ko‘p xilma-xil sohalarga qiziqqanini, imkoni boricha ularni bilishga uringanini yozish bilan birga, kamtarlik bilan fanning ko‘p tarmoqlari, ko‘p sohalari o‘z kamoliga yetmaganini afsus qilib yozadi:

Andar dili man hazor xurshed bitoft, Oxir ba kamol zarrayi roh nayoft.

(Garchi dilimda minglab quyosh charaqlagan bo‘lsa ham, lekin oxirida ular o‘z kamoliga hech qancha ham yo‘l topolmadi).

U odamlarni ilm yo‘lidagi qiyinchiliklardan cho‘chimaslikka, dadil, sobitqadam bo‘lishga undaydi. Odamlarning botiri, deydi

Ibn Sino, kelajakdagi ishdan, mushkulotdan qo‘rqmaydi. Kamolot hosil qilishdan bosh tortgan kishi odamlarning eng qo‘rqog‘idir.

Bo ni du se nodon ki chunin medonand, Az xamq, ki donayi jahon ononand, Har bosh ki in jamoat az farti xariy Har ki u naxarast, kofirash mehonand. (Johilligi va ahmoqligi tufayli o‘zini dunyoda dono deb biladigan bu ikki-uch nodonlar bilan munosabatda bo‘lganingda, sen o‘zingni eshak deb hisobla, chunki dunyoda yashayotgan har bir Kishi o‘zini eshak deb hisoblamasa, eshakligi haddidan oshib ketgan bu gurung uni kofirga chiqaradi).

Boshqa bir yerda u johillarni dunyoda hech narsani ko‘ra olmaydigan ko‘r bilan teng qiladi.

«Quyosh ko‘rlarga ko‘rinmay bekinganidek, bu johillarga ham dunyoda to‘g‘ri yo‘l belgilari ko‘rinmay qoladi».

Ibn Sino bundaylar oldida gapirmasdan, ilmingni yashirib turish durustroqdir demoqchi bo‘ladi. U ba’zi layoqatsiz kishilarning yuqori mansablarga minib olishi, ularning ruhsiz, hissiz ishlari haqida kuyinib yozadi:

«Ha deb ko‘p jonsiz narsalar yuqoriga ko‘tarilishda davom etadi. Ajabo, u ham jonsiz bo‘lsa, ham o‘ssa!»( Ibn Sino she’rlarida yoshlarga otalarcha nasihat qiladi, har bir ishda mulohaza bilan fikr yuritishni, o‘ziga do‘st, sirdosh tanlashda ehtiyot bo‘lishni uqtiradi:

«Siringni barchaga aytishdan ehtiyot bo‘l. Chunki mulohazakor degan so‘z — ehtiyotkor bo‘lish degandan boshqa narsa emas. Agar siringni saqlasang, u seni asiringdir, agar oshkora bo‘lsa, sen siringning asiri bo‘lib qolasan».

Boshqa bir yerda Ibn Sino kishilarni ogohlantirib ilmsiz, diniy aqida bilan o‘ralib qolgan kishilarga uning fikrlarini aytavermaslikni uqtiradi:

«E og‘aynim, sen ushbuni bilib ol! Men bu «Ishoratlar»da senga haqiqat qaymoqlarini suzib berdim: latif so‘zlarga hikmat luqmalarini quyib, oshatdim. Sen endi ularni bilib olib, uning qadriga yetmaydigan, o‘zi nodon, fanda bilim va uquvsiz, uquvga o‘rganmagan, birinchi ko‘rishdayoq sen bilan jonajon do‘stdek qalin bo‘lib ketadigan, lekin o‘zi ma’rifatdan mahrum bo‘lgan, kimki faylasufman desa uni adashganlar qatoriga qo‘shadiganlardan baxillarcha saqlan».

O‘rta asrlarda din ramkasidan tashqari bo‘lgan, aqliy ilmiy mulohazalarni har kim ham ochiq-oydin yuritolmasdi, yuritganlar ham nihoyat darajada ehtiyotkorlik bilan din, shariatga zid kelmaydigan qilib, diniy qobiqlarga o‘ragan holatdagina elga yoya olar edi, xolos.

Ibn Sino yirik mutafakkir bo‘lgani uchun uning dunyoqarashi va ilg‘or ideyalari faqat uning tibbiy fanlarga oid asarlaridagina ifodalanmay, adabiy asarlarida ham o‘z aksini topgan. Uning adabiy asarlarida ham insonparvarlik, rostgo‘ylik, mehr-muhabbat, bir-birovini hurmat qilish, do‘stlik kabi bir qator masalalar qamrab olinadi. Undan tashqari, Ibn Sinoning bu to‘g‘rida yozgan ijodida olimning ustalik bilan ish ko‘rganini payqash qiyin emas. Hatto uning «Risolat ut-tayr» va «Hayy bin Yaqzon» asarlari bekitma ramz — ishoralar bilan yozilganligi sababli bu asarlar haqida har xil qarashlar mavjud, goh mistikaga, goh sufizmga va goh idealizmving boshqa turlari bilan bog‘lab mulohaza yuritadilar.

Ibn Sino oddiy musulmon sifatida xudo borligiga ishonadi. Biroq uning tezisi tamoman ma’rifat tomoniga qaratilgan. U, masalaga tor qaramaydi, har bir sohaga chuqur, atroflicha yondashadi. Dunyoda odamlarning ishi faqat toat-ibodat qilish, ro‘za tutish va qur’on o‘qishdan iborat, deb bilmaydi. Olim fan va ma’rifat bayrog‘ini yuqori ko‘tarib chiqqan peshqadam mutafakkir edi. U ilm-ma’rifat tarqatishga odamlarni targ‘ib qilib, haqiqiy musulmon mavjud bilimlarni egallasa, o‘shandagina u haqiqiy musulmon bo‘la oladi, deb tushunadi. Bu bilan u o‘sha paytdagi ba’zi din olimlarining tor ideyasi bo‘lmish, dunyoda faqat toat-ibodat bilan shug‘ullanish kerak, bu dunyo vaqtincha dunyo, deyilgan bo‘lmag‘ur fikrlariga qarama-qarshi chiqadi. Ibn Sino ularga qarshi g‘azab bilan otashin satrlar yozadi:

Kufri chu man gazof va oson nabuvad. Mahkamtar az imoni man imon nabuvad. Dar daxr chu man yakiy va on ham kofir. Pas dar hama daxr yak musulmon nabuvad.

(Meni kofir deb vaysab ayblash oson emas. Chunki dunyoda mening imonimdan qattiqroq imonning o‘zi topilmaydi. Dunyoda men bir yakkayu yagona odam bo‘lsam-u, u ham kofir bo‘lsa, demak, endi butun dunyoda bitta ham musulmon yo‘q ekan-da!).

Ibn Sinoning bizgacha yetib kelgan ba’zi she’rlarida uning fikr-g‘oyalariga qarshi raqiblari bo‘lganini, ular bilan kelisholmasligi haqida ba’zi bir detallar saqlanib qolgan. Bu o‘rinlarda ham olim qattiq irodali, shaxdamqadam siymo ekani ko‘rinadi. Ibn Sino bunday raqiblariga qarata ajoyib satrlar yozgan:

«Agar mening ulug‘ligim ular qalbida bunchalik hayiqish paydo qilmaganida edi,— deydi Ibn Sino,— ular meni ko‘p kechirib o‘tirmay, yomonlagan bo‘lardilar. Men sherdek bardamman. Odatda, agar sherdan qo‘rqilsa, unga kishi yaqinlasha olmaydi, uzoqdan unga chuqur qazibgina ushlaydilar, xolos. Itlar sher ko‘rganida akillaydi. Shunga o‘xshab ular menga ko‘zlarini o‘qraytirib qaraydilar, chunki men ulug‘lik yo‘lida uxlamay, tonglar orttirdim; ular bo‘lsa, ertalabgacha uxladilar. Ular menga ha deb adovat ko‘zi bilan qaraydilar. Agar ularning ko‘zlari do‘stlik ko‘zi bo‘lganida edi, yomon deb yuradigan narsalarni yomonlamasdan, yaxshi deb hisoblagan bo‘lar edilar».

Bu keltirilgan satrlar shoirning hayot tarzini, ma’rifat yo‘lidagi qiyinchiliklarini ifodalaydi.

Ibn Sino lirik shoir ham edi. Uning bizgacha saqlanib qolgan ba’zi lirik she’rlarida obrazli ifodalangan ajoyib fikrlarini, original o‘xshatish va tasvirlar, rang-barang metaforalarning turli-tumanini ko‘rish mumkin.

U yorning qattiq ko‘ngilliligi, o‘zining sabrliligi haqida shunday yozadi:

«Mening ko‘nglim tabiati sabrlilik bo‘lsa, sening yuraging tabiati qahrlilik ekan; menimcha, ikkimiz ham ishqda qattiq bir tosh ekanmiz, xolos».

Yor Visoliga yetishuv, uning oydek jamolini ko‘rib, o‘zini baxtli deb hisoblash — shoir orzusiga aylanadi:

«Ey meni xasta qilgan go‘zal! Mening xastaligim sening qaboqlaringdandir. Shunday, ular aslida sog‘ku, lekin odati bo‘yicha odamlarni kasal qiladi. Meni baxtli qiladigan vasling bilan menga shafqat qil. Senga yetisholmasam ham, vaslingga yetishib qanoat qilib turaman. Axir javhar o‘rnini araz egallaydiku».

Shoir bir she’rida yor sochini tunga, chiroyini quyoshga o‘xshatib shunday deydi:

«Yuzing husnini saqlamoq uchun jamolingni parda bilan bekitib, ko‘zlardan asramoqchilar. Men esam, yuzing pardasini olib tashlab, ochiq qo‘yishning o‘zi bilan chiroying durustroq saqlanadi, deb bilaman. To‘g‘ri quyosh yuzini yupqagina bir bulut to‘sgandagina uni ko‘rish mumkin bo‘lganiday, sening chiroying ham yuzing pardasi bilan to‘sib qo‘yilgan».

Boshqa bir yerda u yor bilan uchrashgan yoshlik, sevgilik damlari, shod-xurramlik chog‘larini eslab yozadi:

«Bu yerlar sevgililarning joylariku, eslolmayotibsanmi?! O‘sha sen ko‘rgan narsalardan asar qolmaganidan taniyolmayotibsanmi?! Axir yanoqlarimda ko‘z yoshlarim sellari paydo qilgan iz-ajinlari kabi, bu joy vayronalarini sellar yuvib ketdiku Shunday u yerdagi asarlar xuddi mening yoshligim asarlari va uning porloq nuri o‘rniga oq soch chechaklari kelgani kabi, yo‘q bo‘lib ketdi.

Chakkalarimdan chiqqan sochlarimning oqlik rangichi, u xuddi meni qo‘rqitish va ogohlantirishga kelgan bir belgidir. Menga bu oq sochlaringni bo‘ya, deyishdi. Men ularga, tiriklikdagi oqlikni yomon ko‘ramanu, u o‘lik va ko‘miladigan oqlikni nega men yomon ko‘rmay dedim».

Ibn Sino may haqida ham she’rlar yozgan. U mayni davo-shifo uchun va quvvatni joyiga keltirish uchun iste’mol qilishni tavsiya qiladi. Bu borada hakimona u shunday deydi:

May dushmani mastu do‘st bo xushyorast, Andak taryoku, besh zahri morast. Dar bisyorash mazarrat andak nest, Dar andaki u manfaat bisyorast.

(May mastning dushmaniyu, hushyorning do‘stidir. Uning ozginasi taryoq — zahar davosiyu, ko‘pi ilon zaharidir. Ko‘pidan zarar oz emas, ozida manfaat ham kattadir).

Klassik poeziyadagi she’rlarda mayni maqtash, ulug‘lash o‘z davrida din, shariat arboblariga qarshi zaharxandalik bilan yozilgan satrlar bo‘lishi ham ehtimoldan xoli emas. Ibn Sino may haqida g‘azal, ruboiy yozar ekan, birinchi navbatda, u tabib-hakim sifatida fikr yuritadi.

Ibn Sino may haqidagi she’rlarida ichishni johillarga qanday ta’sir etishini, ichilgandan keyin ularda yuz beradigan voqealarni ham tasvirlaydi. Uningcha, ko‘p may ichib bo‘lmaydi, u bemazaliklarga olib boradi, nodonlarning ancha-muncha ahmoqligi xuddi mana shu ko‘p ichilganda namoyon bo‘ladi, may bunga qo‘l keladi.

Ibn Sino aytadi: odat qilib ichishaverishning o‘zi bir bedavo narsa. Qorin och bo‘lsa ichish hech ravo emas. Doim mast bo‘lib yurishdan yiroq yur, kulfat va falokatlarga yo‘liqasan.

Ibn Sino o‘z faoliyatida adabiyotga, she’riyatga juda qiziqqan, hatto ulg‘aygan vaqtlarida ham adabiyot nafosati, she’riyat nazokati bu buyuk qalb sohibini tark etmagan. U doimo adabiyot bilan hamnafas bo‘lgan, u bilan qachon shug‘ullanmasin, birinchi navbatda, u orqali xalqqa nafi tegar ish qilishga uringan, o‘z fikr-andishalarini adabiyot orqali yoyishga harakat qilgan.

Ibn Sino doimo odamlar orasiga yaxshi fikr tarqatish ishqivozi bo‘lgan, doimo o‘zi bilgan bilimni xalqqa targ‘ib va tashviq qilishga uringan. Bu yo‘lda o‘z mulohazalari bilangina emas, o‘tmish tabiblar aqidalaridan ham foydalangan.

Hakim Tayozuqning (VIII) hikmatli so‘zlarini Ibn Sino arabchalab she’rga aylantirgan.

Bu she’rdan Ibn Sino hakim-tabib sifatida o‘z o‘tmishdoshining fikrini qo‘llab, el, bahra olishi uchun o‘z qalami bilan nazm ipiga tizadi. Ibn Sino bu o‘rinda she’riyatdan, elaro tibbiy ,maslahatlarni yoyish uchun foydalangani ko‘rinadi. Bu shuning uchun ham muhimki, o‘rta asr sharoitida badiiy adabiyotdan bahra ola bilish, adabiyotni hayotga yaqinlashtirish, undan keraklicha foydalanish va bunga yo‘l ochish uchun urinish edi. Chunki Sharq adabiyotida pand-nasihat, axloqqa oid she’rlar ko‘p yaratilgan, bularda har bir ulug‘ mutafakkir tarqalishi zarur deb bilgan hikmatlavini iloj boricha ifodaliroq, ta’sirchanroq tarzda bayon etishga uringan. Ammo ilmiy mulohazalarni, ma’lum fan sohalarini adabiy formada talqin qilish va uning yordamida keng ko‘lamga olib chiqish, uni adabiyot janrlari yordamida yengil tarzda ifodalab ommalashtirish hamma siymolarga ham muyassar bo‘lavermagan.

Odatda tabib kishiga har xil tabaqa kishilari — shohdan tortib gadogacha, amirdan tortib gyusbongacha murojaat qiladi, ko‘mak so‘raydi, madad istaydi. Ibn Sino bilan ham xuddi shunday bo‘lgan.

Ibn Abi Usaybia zikr qilishicha, vazir Abu Tolib al-Alaviyning boshi va peshonasiga yara toshib, u Ibn Sinoga murojaat qilishga majbur bo‘lgan. Ibn Sinoning she’riyatdan yaxshi xabari bo‘lganini bilgan vazir arab tilida she’r bilan murojaat qilib, davo so‘ragan. She’r uch baytdan iborat.

She’r yozish nuqtai nazaridan qarasak, baytlar badiiy yuksak yozilmagan, lekin o‘sha davrda she’riy yo‘sinda xat bitish, buning ustiga arab tilida yozishni hamma ham uddasidan chiqa olmagan. Ibn Sino ham vazir yuldida «qarz» bo‘lib qolishni istamay, unga she’riy javob yozib yuboradi, unda vazir dardiga davo buyuradi.

* * *

Ibn Sino tibbiyotga qadam qo‘yganida dastlab qanday asarlar yozgan, uning bu sohada ilk ta’lifi nima — bu haqda allomaning aniq ko‘rsatmasi yo‘q. Lekin uning tibbiy urjuzalarini o‘rganish natijasida shu xulosaga kelish mumkinki, Ibn Sino bu sohada asar ta’lif qilishga boshlar ekan, avvalo she’riy tibbiy asarlar yozishga kirishgan. U bu xil asarini aruzning rajaz vaznida yozganligi uchun urjuza deb atagan. Shu tariqa u tabobat mavzuida sakkizta urjuza — doston yozgan. Ibn Sinoning mantiq mavzuida yozgan urjuzasi bilan esa dostonlar soni to‘qqizga yetadi.

Bu urjuzalarning eng yirigi «Tabobat haqida urjuza»dir. Bu asar Ibn Sinoning «Qonun» kitobidan oldin yozilgan. Ibn Sinoning bu asari ustida kandidatlik dissertatsiyasi yozgan Shoikrom Shoislomovning tekshirishicha, bu she’riy asar Ali ibn Abbos al-Majusiy (vafoti 990) «Komil as-sinoa fit-tib» kitobi ta’sirida yozilgan. Sh. Shoislomov Ibn Sino «Qonun»i al-Majusiyning o‘sha asari va Ibn Sino «Urjuza»si mundarijasini qiyosiy solishtirib chiqib, kitob so‘ngida keltirilgan jadvallarda uchala asar tematikasini, ularning qay biri bir-birining mazmuniga to‘g‘ri kelishini bayon qilgan. Mana shu jadvalga ko‘ra, Ibn Sino yoshlik davrida al-Majusiyning nomi yuqorida zikr qilingan asarini mutolaa qilgan va natijada bu olim asari ta’sirida o‘sha tibga oid urjuzasini yozgan.

«Bulardan ko‘pinib turibdiki,— deb yozadi Sh. Shoislomov,— Ibn Sino yigitlik chog‘idayoq she’riyat bilan qiziqqan va, ehtimol, o‘zining «Urjuza» asarini shu paytlarda yozgan bo‘lishi kerak»

Albatta, Ibn Sino yoshligida adabiyotni yaxshi o‘rganib, uning nozik tomonlarigacha egallab, xalq orasiga she’riy yo‘sinda o‘zi bilgan va ko‘pchilik bilishi zarur deb bilgan tibbiy bilimlarni tarqatishga uringanligini ko‘ramiz. Ilgarilari Ibn Sino av-val «Qonun»ni yozib, keyinchalik uni xalq orasida kengroq yoyish uchun uni qisqa qilib yozgan, natijada she’riy poema yuzaga kelgan, degan fikr yuradi. Bu poema bilan «Tib qonunlari»ni bir-biriga taqqoslashgina yuqoridagi fikrga olib keladi. Bu haqda tadqiqotchi shularni yozadi: «Bizni bu fikrga keltirgan mulohazalar shuki, bir tomondan, Ibn Sino «Urjuza»sining al-Majusiyning «Komil as-sinoat at-tibbiya» asari tuzilishiga butunlay o‘xshashligi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, «Urjuza»ning «Qonun» tuzilishiga o‘xshamasligidir. Agar Ibn Sino «Urjuza»sini «Qonun» asarini yozganidan keyin yozganida edi, u holda, uni «Qonun»ga o‘xshatib yozgan bo‘lardi, uning tuzilishiga o‘xshagan bo‘lardi. Lekin u bunday qilmagan. Demak, Ibn Sino «Urjuza»ni yoshlik chog‘ida, hali «Qonun» yozilmasidan ilgari al-Majusiyning o‘sha asari meditsina dargohlarida darslik sifatida qo‘llanilgan bir paytlarda yozgan bo‘lishi kerak. Chunki al-Majusiyning bu asari ko‘pchilik uchun juda yengil, o‘qishli kitob bo‘lgan. Bunda Ibn Sino dastlab o‘sha tibbiy mulohazalarni o‘zlashtirib oldi, undagi asosiy fikrlarni ko‘pchilikka yetkazish niyatida bo‘lgan ba u bu maqsadiga muvaffaqiyat bilan erishgan».

Ibn Sino bu asari debochasida qadim vaqtda urjuza yozish odati haqida fikr bayon etib o‘tadi:

«Hakimlar va qadimgi vaqtda o‘tgan fozillarda,— podshohlar, amirlar, xalifa va vazirlar, qozikalon va faqihlarga nasr va nazmda turli fan va ilmlar bo‘yicha asar yozib, taqdim etish yo‘li bilan xizmat ko‘rsatish odat bo‘lib kelgan. Xususan, tabib-shoirlar ko‘pincha rajaz bahrida nazmlar yozganlar va kunnosha-to‘plamlar tuzganlar. Bundan maqsadlari rajazga kim qodir — kim qodir emasligini, kim mohirki — kim ojiz ekanligini aniqlash bo‘lgan. Buning natijasida podshohlar tabobat qonunlari va hikmat — falsafaning yo‘l-yo‘riqlari bilan tanishganlar.

Men fors mamlakatlarida tabobat hunarining majlislarda talqin etilishidan, kasalxona va madrasalarda muhokama qili-nishdan chetda qolganini ko‘rdim. Tabobat va uning tarmoqlari to‘g‘risida bilimi bo‘lmagan, qonunlaridan tushunchasi yo‘q va ba’zida u haqda tasavvuri ham bo‘lmagan kishilar, xususan, ozgina o‘rganib olish bilan uni o‘ziniki qilib olganlar, natijada bu fanda yaxshi chiniqmagan kishilar to‘rga chiqib olib, shayx (dono, olim)lik da’vo qila boshlagan».

Ibn Sino bu o‘rinda asarini baland martabli vazir hazratlariga taqdim qilganligini yozadi. Bu vazir xorazm amirining vaziri deb taxmin qilinadi.

Ammo shunisi ham borki, Ibn Sino xorazmshohning vaziri Abul-Hasan as-Sahliyga Gurganjda qasida yozib bag‘ishlagan edi, lekin unga tibga oid emas, balki mantiqqa oid qasidani bag‘ishlagan edi.

Ibn Sinoning tibbiy poemasi, boshqacha qilib aytsak, dostoni Parij nashriga ko‘ra, yuqorida keltirganimizdek, qisqa muqaddi-mayu 1326 baytdan, ya’ni 2652 misra she’rdan iboratdir. Toshkent nusxasi esa, yuqorida qayd etilganidek, 1322 baytdan iborat. Bu asar «al-Manzuma», «Manzuma fittib», «al-Alfiya» (ming baytli asar), «Urjuza» kabi nomlar bilan tanilgan.

Hozirgi kunda dunyo kutubxonalarida bu asarning qirqqa yaqin qo‘lyozmasi mavjud. Shunga qaraganda, bu asar dunyoning ko‘p o‘lkalariga tarqalgan bo‘lib, ulardan istifoda etilganligi ma’lum.

( Ibn Sinoning boshqa tibbiy urjuzalari hali nashr etilmaganligi, uning mavjud qo‘lyozmalari hali qo‘limizga tushmaganligi uchun ular haqida mulohaza yuritishni kelgusiga havola qilamiz.

Xulosa qilib aytsak, Ibn Sino o‘zi xabardor bo‘lgan she’r san’atini egallab, ruboiymi, g‘azalmi, masnaviymi, qasidami, urjuzami — qaysi janrda bo‘lishidan qat’i nazar, undan inson-ga manfaat yetkazishni mo‘ljallagan olijanob niyatli ajoyib bir zot edi.

Ibn Sino — qissanavis. Ibn Sino adabiyotning nasr bobida ham bir qancha asar yozgan. Ulardan ba’zi bir qismi bizgacha yetib kelgan. Bularga muallif nafs haqida aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini kiritmoqchi bo‘lgan, ularni ramziy ishoralar, majoziy iboralar bilan yozgan, ularni atroflicha tushunnsh va talqin qilish falsafa fani bilan bog‘liqligi uchun masalaning bu tomoniga keng to‘xtab o‘tirmadik.

Nasriy adabiyotda Ibn Sino nomi bilan bog‘liq bo‘lgan ta’liflaridan «Salomon va Ibsol», «Yusuf», «Hayy ibn Yaqzon» qissalari va «Risolat at-tayr» asarn bor.

Qissa deganda hozirgi arab adabiyotidagi hikoya janrini tushunamiz. Lekin o‘rta asrda qissa so‘zi doston, povest ma’nosida ishlatilgan. Odatda qadim Sharq adabiyotida kichik hajmdagi nasriy asar bo‘lsa ham qissa janriga kiravergan. Shuning uchun ham Ibn Sino «Hayy ibn Yaqzon», «Salomon va Ibsol» va «Yusuf» asarlarini qissa deb, faqat qush haqidagi asarini risola deb atagan.

«Salomon va Ibsol» qissasi. Abu Ali ibn Sinonyng «Salomon va Ibsol», «Yusuf» qissasi keyingi vaqtlargacha deyarli ma’lum bo‘lmay kelgan edi.

«Yusuf» qissasi bilan «Salomon va Ibsol» qissalarining bir-birlariga tematik bog‘liqligi Ibn Sino «Xutbayi tasliya»sini tashkil qilishga olib kelgan edi, natijada, ikkalasi bir asar sifatida bir xil sarguzashtga duchor bo‘lgan edi. Shu sababdan bo‘lsa kerak, bular O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan majmuada oldinma-ketin tushib qolgan.

Sharqning yirik olimi Nasiruddin Tusiy Ibn Sinoning «al-Ishorot» asariga yozgan sharhida Ibn Sinoning «Salomon va Ibsol» qissasini uchratganini yozadi: Tusiy bu ko‘rganini qissa. deydi, lekin u buni «Xutba» deb eslamaydi. Bu shunga dalolag qiladiki, Ibn Sinoning «Salomon va Ibsol» asari alohida qissa bo‘lib ham tarqalgan bo‘lishi kerak. Chunki Tusiy asarida «Salomon va Ibsol» qissasi eslangan, lekin «Yusuf» qissasy butunlay eslanmaydi.

Hozirgacha bularning Toshkentdan bo‘lak yerda borligi ma’lum emas. Bular haqida Toshkentdan chiqqan xabarlar ham shu/ institutdagi yagona qo‘lyozmaga havola qilinadi. S. Mirzaev olimning «Yusuf» qissasining boshqa joyda borligi shu vaqtgacha hech yerda qayd qilinmagan, deb ko‘rsatgan.

«Salomon va Ibsol» haqida o‘z davrida ko‘p mualliflar asar yozgan ko‘rinadi. Hunayn ibn Ishoq (809—873) Ibn A’robiy, Ibn Sino, Ibn Tufayl (vafoti 1186), Abdurahmon Jomiy (1414—1492) kabilar bu mavzuda qalam tebratganlar.

Ibn Sino o‘zining «al-Ishorot» degan kitobida bu asar qah-ramonlaridan kuzatgan maqsadiga ishora qilib ketadi. Muallif yozadi: «Agar qulog‘ingga chalingan va eshitganlaring orasida «Sadomon va Ibsol» qissasi senga yoqib qolsa, sen shuni bilgin-ki, sen agar irfon ahlidan bo‘lsang, Salomon sening uchun to‘qilgan masal Ibsol ma’rifatdagi darajang uchun to‘qilgan masaldir. Undan keyin, agar kuching yetsa, bu ramzni yechgin», deydi.

Ibn Sino qissasi mazmuni shunday: o‘tgan zamonda Salomon degan kishining Ibsol degan ukasi bo‘ladi. Akasi ukasini o‘z qo‘lida tarbiyalay boshlaydi. Bola juda o‘qimishli, odobli bo‘ladi. O‘zi kelishgan, chiroyli bo‘ladi. Balog‘atla yetgach, uni yangasi yaxshi ko‘rib qoladi. Buni sezgan Ibsol o‘zini chetga tortib yuradi. Xotin ham Ibsolning chetlanib yurishini payqab, yaqinlashishga yo‘l axtara boshlaydi. U eri Salomonga, ukang xushxulq bola bo‘libdi. Uni bolalaringga qo‘shib qo‘ysang, bolalarimiz undan ilm-odob o‘rganishi mumkin, deydi. Salomon o‘z xotini iltimosini qabul qilib, Ibsolga yangasi aytganday qilishni uqtiradi. Lekin Ibsol yangasining oldiga borishga ko‘nmaydi. Bunda bir yomonlik borligini payqab qoladi. Keyin akasi nasihat qilishga tushadi:

— Yangang seni bolaligingdan tarbiyaladi, senga onalik ko‘zi bilan qarab, katta qildi. Endi sen uning iltimosini qaytarmay, uyga borib, bolalarga aralashib yurginda,— deydi.

Ibsol chor-nochor yangasi oldiga boradi. Uning xonasiga kirsa, u Ibsolga har xil qimmatbaho kiyimlar kiydiradi. Xotin zo‘r-mazo‘raki bo‘lsa ham o‘zini vazmin tutib turadi. Shu taxlitda bir qancha vaqt o‘tadi, keyin u Ibsolga muhabbat izhor qiladi. «Ey Ibsol! Men va sen yaratilishimizdan oldin, men seni sevishim belgilanib qo‘yilgan taqdirdan qochib qutula olmaymiz», deydi.

Ibsol hayron bo‘lib qoladi. Nima qilishini bilmay, boshi qotadi. Xotin talabiga bo‘ysunmasa, u makrhiyla bilan bir narsa qilib qo‘yishi mumkin, bo‘ysunsa, akasi va vijdoni oldida yomon ish qilib qo‘ygan bo‘ladi. Boshi qotib, uyga kirib-chiqib yuradi. Xotin endi jim tura olmaydi. Hatto u Ibsol bo‘yniga qo‘lini tashlaydi. Lekin Ibsol uni bu qilganiga qattiq jerkib beradi. Xotin bo‘lsa Ibsolga katta-katta qasamlar ichib, men seni sinab ko‘rmoqchi edim, xolos. Bilsam, senancha durust, axloqli bola ekansan. Bundan keyin men endi, hech bunday qilmayman, deydi.

Xotin bu yo‘l bilan o‘z niyatiga erisha olmagach, boshqa yo‘l qidira boshlaydi. Ibsolga o‘zining singlisini olib berishni eriga maslahat qiladi. Eri — Salomon ko‘nadi. Keyin xotin o‘z singlisi oldiga borib: «Men seni Ibsolga olib bermoqchiman, lekin bundan maqsadim seni erga berish emas, balki u bilan men o‘zim birga bo‘lmoqchiman. Ko‘nsang ko‘nganing, bo‘lmasa to‘y-hashamni to‘xtataman», deydi. Singlisi gapga ko‘nadi. Keyin xotin Ibsolga aytadi:

— Singlim juda uyatchang qiz, u seni ko‘rsa uyaladi. Shu sababdan sen unga kunduzi — yorug‘liqda ko‘rinish berma. Uning oldiga kirmoqchi bo‘lsang, qorong‘uda kirib, hatto bir oygacha undan biron so‘z ham so‘rama,— deydi.

To‘y-hasham bo‘lib o‘tadi. Lekin Ibsol xayolidan qandaydir shubha-gumon ketmagan edi. Kechqurun u qallig‘i oldiga kiradi. Kirsa, yangasi uyatchang deb maqtagan qiz Ibsolni quchoqlab olib, bag‘riga bosayapti. Ibsol hayron qoladi. Uyatchang qiz bunday bo‘lmasligi kerak edi, deb o‘ylaydi o‘zicha. Keyin unga, qarab: «Hey! Nima qilayapsan?» deb qattiq baqiradi. «Agar sen uyatchang qiz bo‘lganingda eding, sen erga oldin talpinmasding, sen boshqa bo‘lsang kerak».

Bu vaqt bulut qoplangan osmonda birdan chaqmoq chaqnab ketib, Ibsolga qarshisidagi kimsaning yuzi ko‘rinadi. Qarasa uni quchoqlab olgan qallig‘i emas, balki yangasi ekan. Ibsol nima qilishini bilmay, hech narsa demaydi va xotin oldidan qochib chiqib ketadi. Endi Ibsol yangasini o‘zidan sovushini va unutishini o‘ylab, bu dargohdan ketmoqchi bo‘ladi. Lekin u bo‘lib o‘tgan voqea haqida hech kimga hech narsa demaydi. Keyin akasi oldiga borib, men senga o‘lkalar fath qilib bersam, bu ish mening qo‘limdan keladi, deydi. Akasi taklifga ko‘nib, qo‘shin to‘plab beradi. Avval Ibsol Qutb tomon o‘lkalarga, keyin Sharq tomondagi o‘lkalarga yurish qiladi. Keyin Hind o‘lkalariga, ullrning yon-verlaridagi yerlarni ham fath qilib, so‘ng kemaga minadi va dengizda suzib, undagi orollar va boshqa joylarni egallaydi. Hamma xalq va yerlarni o‘ziga bo‘ysundirib, so‘ng o‘z yurtiga qaytib keladi.

Ibsol o‘zicha, yangam endi meni unutgandir, deb o‘ylagan edi, lekin u hali Ibsolni unutmagan ekan. Xotin Ibsolning g‘alaba bilan qaytgani sababli, uni tabriklash bahonasi bilan quchoqlamoqchi bo‘ladi. Uningcha, bu bilan uning ishqibozligi bilinmas edi. Lekin Ibsol unga quchoq ochib kelayotgan xotinni uzoqdan ko‘rib, jerkib beradi: «Menga yaqinlashma! Men o‘sha bilganing Ibsolman», deydi.

Ko‘p o‘tmay, Salomonlarga Bobil tomondan dushman chiqadi. Ularga qarshi Ibsol boshliq askar yuboriladi.

Xotin endi Ibsolni qo‘lga kiritib, uni yo‘lga solib bo‘lmasligiga tamom ishongandan keyin, undan umidini uzadi.

Uni g‘azab va nafrat bosadi: ba’zi lashkarboshliqlariga mol-dunyo berib, Ibsolni halok qilishni iltimos qiladi. Ular Ibsolni jang paytida tang qoldirib, qochib ketishadi. Ibsol jang maydonida yaralanadi va behush bo‘lib qolib ketadi. Ibsol tepasiga oq kiyik borib qolib, uni emizadi, keyin Ibsol hushiga kelib, duch kelgan kishidan bo‘lgan voqeani so‘raydi. Ulardan voqeani eshitib achinadi. Nihoyat o‘z yurtiga yetib keladi. Xotin endi o‘z sirining oshkor bo‘lishidan qo‘rqib, Ibsolni yo‘q qilishga chora axtara boshlaydi. U ikki oshxona xizmatchisini yo‘lga solib, Ibsolga dori solingan ovqat berdiradi. Ibsol o‘ladi. Bir qancha vaqt o‘tgach, xotinining bu qilmishi Salomonga ma’lum bo‘ladi. Keyin Salomon xotin va ikki oshxona xizmatchisiga, ular ukasiga nima ichirib o‘ldirgan bo‘lsalar, ularga ham shunday qilib dori ichirib, o‘sha tahlitda o‘ldiradi.

Ibn Sinoning «Salomon va Ibsol» qissasining syujeti ana shulardan iborat. Bundan keyin uning «Yusuf qissasi» boshlanadi.

Ibn Sinoning bunday qissa yozgani haqida olimdan qolgan hozirgi mavjud fehrestning hech birida ham biror gap yo‘q. Yillar, asrlar o‘tishi bilan Ibn Sinoning tugal fehrestlari notugalga aylangan bo‘lishi ham tabiiy. Bu orada qo‘ldan-qo‘lga ko‘chirilgan fehrestlardan bir necha asarlar, shular ichida «Salomon va Ibsol» yoki «Xutba at-tasliya» tushib qolgan bo‘lishi ham mumkin.

Yolg‘iz Nasiruddin Tusiygina o‘zining «Sharh al-ishorot» asarida Abu Ubayd al-Juzjoniyning Shayx asarlariga bitgan fehrestida «Salomon va Ibsol» qissasi keltirilganining ko‘rganini eslatib o‘tadi. Bu fehrestning to‘lasi bizga yetib kelmaganining natijasi bo‘lsa kerak, Shayxning bunday asar yozganiga ikkilanishlar ham bo‘lgan.

* * *

Ibn Sino o‘zining «Salomon va Ibsol» asarini qaysi yilda va qaerda yozganligi bizga aniq ma’lum emas. Misr olimlaridak Abbos Ahmad «Salomon va Ibsol» qissasini «Hayy ibn Yaqzon»yi yozgan yillarida yozgan bo‘lsa kerak, deb taxmin qiladi. Ibn Sino «Hayy ibn Yaqzon» qissasini 1023 yillarda yozgan. Har qalay, Ibn Sino bu asarini umrining oxirgi o‘n yilligi nari-be-risida yozgan bo‘lishi kerak. Nima sababdan u bu qissani yozgan-ligi ham biz uchun qorong‘u. Nega olim o‘z asariga «Salomon va Ibsol» deb nom qo‘ygan? Bunday nom tanlashidan kuzatgan maqsadi nima edi — bular xususida ham olimning aniq bir ko‘rsatmasi yo‘q.

Ibn Sino o‘zining odamlar bilan bo‘lgan munosabatlarida, kasallarni davolash jarayonida bunday qissani yozishga undagan sabablarga duch kelgan bo‘lishi mumkin. Abbos Ahmad bu qissa asosini Ibn Sino tarjimai holidan qidirmoqlikni o‘rtaga tashlaydi.

Undan tashqari, bu qissaning Yusuf sarguzashtiga ham o‘xshash joylari bor. Yusufni Misr hokimi sotib olib, o‘g‘il o‘rnida tarbiyalashi, so‘ng uning xotini yigitni yaxshi ko‘rib qolishi, uning chetlanib, o‘zini olib qochib yurishi — bular «Yusuf» qissasi bilan «Salomon va Ibsol» qissasining bir-biriga biroz o‘xshashligini ko‘rsatadi. Shu sababdan bo‘lsa kerak, Ibn Sino bularning ikkalasini biriktirib, «Tasalli xutbasi»ga kiritadi. Bular tematikasining yaqinligi Ibn Sinoni shunday qilishga olib kelgan bo‘lishi mumkin. Bu asar o‘rta asrlarda yuzaga kelgan adabiyot namunalari sifatida ahamiyat kasb etadi.

Ibn Sinoning bu qissasi orqali o‘rta asrda bo‘lgan adabiy forma, shakllardan birining saqlanib qolganligini ko‘ramiz. Unda hayotdagi bir kishi obrazi asarda bir necha kishi timsolida beriladi. U turmushdagi har bir kishining fe’l-atvori, uning harxil kirdikorlarini ma’lum kishilar sifatida gavdalantirib beradi. Hatto ba’zi bir sabablar, bahonalar ham ma’lum bir qahramonlar orqali talqin qilinib, ko‘z o‘ngingizga keltiriladi.

Masalan, Salomon bilan bir inson nazarda tutilsa, Ibsol shu insonning ma’rifiy-ruhiy darajasi sifatida keladi. Ibn Sino Ibsol obrazida berilgan xislatlarni insonlarda ko‘rmoqchi bo‘ladi, shunga odamlarni da’vat qilib, uni ulug‘laydi. Shu inson tabiatida bo‘ladigan shahvoniy hislar Salomonning xoti-ni obrazida beriladi. Bunda go‘yo o‘sha his, ya’ni xotin aqlni (ya’ni Ibsolni) egallamoqchi bo‘ladi. Lekin aql unga bo‘ysun-maydi. Shu jihatdan ham Nasiruddin Tusiy o‘z sharhida Ybsolning xotindan o‘zini olib qochishi, aqlning o‘z olamiga tortishidir. deydi. «Salomonning xotini,— deydi Tusiy yana,— nafs bilan birlashib ketib, bir shaxsga aylangan, shahvat va g‘azabga tortadigan badan quvvatlariga o‘xshatmadir. Xotinning Ibsolga o‘lgan ishqi esa uning boshqa quvvatlarni egallagandek aqlni ham egallashga bo‘lgan intilishiga o‘xshatmadir».

Ibn Sinoning bu qissasi o‘rta asr adabiyotida yaratilgan adabiy-falsafiy qissalarning namunasidir.

«Yusuf qissasi». Abu Ali ibn Sinoning bu asari hajmi jihatidan kichik bo‘lishiga qaramay, bu to‘g‘rida dastlab asar yozganligi bilan diqqatga sazovordir.

Yusuf haqida asar yozish uchun faqat Ibn Sino davridagina emas, balki undan keyingi davrlarda ham ko‘p adib va shoirlar qalam tebratganlar. Bu to‘g‘rida ertaklar to‘qilgan, afsonalar yaratilgan, dostonlar yozilgan. Ibn Sino esa bu adabiy asarlarni go‘yo boshlab bergan, bu to‘g‘rida asar yozish mumkin, degan fikrni o‘rtaga tashlaganday, keyingi davrdagi adib-shoirlar uning bu andishasini to‘g‘ri tushunib, bu to‘g‘rida asar yozishga bel bog‘laganday bo‘ldi.

«Yusuf» qissasi va u bilan birga «Salomon va Ibsol» qissasi O‘zSSR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondidagi «Majmuat ar-rasoil al-hukamo» qo‘lyozmasi ichida saqlanadi.

Ibn Sinoning «Yusuf qissasi» syujetiga kelsak, u Sharqda ko‘pdan beri xalq o‘rtasida tarqalgan go‘zal Yusuf haqidagi qissadan iborat. Bunda Yusufning go‘zalligi va otasi Ya’qub uni yaxshi ko‘rishi va ko‘p vaqtini shu sevimli o‘g‘li bilan o‘tkazib, boshqa farzandlariga kam e’tibor berganligi va bu o‘rtada birodarlarining kelishmovchiligi va nihoyat shu Yusuf sabab bo‘lib, otasidan ranjishlari bayon qilinadi. Ibn Sino o‘z qissasini Ya’qubning o‘g‘li bo‘lgan Yusuf tush ko‘rishi va unda ikki yoritqich (quyosh va oy) hamda o‘n bir yorug‘ yulduz Yusufga sajda qilayotganini aytadi. Otasi Yusufga, ko‘rgan tushingni hech kimga aytma, akalaring senga yomonlik qilishadi, «Tangri seni payg‘ambarlik mulkiga yetishingni bashorat qilibdi», deydi.

Yusufning birodarlari uni sayohatga olib ketishib, uni chohga tashlashadi va uning ko‘ylagini qonga bo‘yab, otalarining oldiga, Yusufni bo‘ri yeb qo‘ydi, deb qonli ko‘ylakni olib kelishadi. Yo‘lovchi karvon odamlari suv umidida quduqqa chelak tashlasa, chelakda chiroyli bola chiqadi.

Shu bilan Yusuf xizmatkor sifatida karvon bilan boshqa shaharga olib ketiladi, xo‘jayinning xotini unga ishqivoz bo‘lib qoladi. Yusuf orqali yomon niyatiga yetmoqchi bo‘ladi ammo Yusuf qochadi, xotin uni ushlab qolganda eri kelib qoladi, xotin darhol unga shikoyat qiladi, Yusuf zindonga tushadi, u yerda bir necha yil yotib, odamlar ko‘rgan tushi ta’birini aytib beradi. Uning ta’birlari to‘g‘ri chiqaverib, ko‘pchilik o‘rtasida mashhur bo‘ladi. Bir kun podshohning tushi ta’birini hech kim ayta olmaganida, qamoqda tushini to‘g‘ri ta’birlab bergan bir amaldor tufayli Yusuf haqida gap aylanib qoladi. Buni podshoh eshitadi, so‘ng uni chaqirtiradi. Yusuf shohning tushi ta’birini aytadi. Shu bilan uning nazdida obro‘ qozonadi, paytdan foydalanib, Yusuf o‘z xizmatini taklif qiladi. Yusuf katta amaldor bo‘ladi, ocharchilik boshlanganda don qidirib, akalari Yusuf yashayotgan joyga — Misrga kelib qoladi. Dastlab ularga o‘zini tanitmaydi, ko‘p o‘tmay, Yusuf bilan otasi ko‘rishib topishadi, birodarlari qilmishlariga pushaymon qilishib, kechirim so‘rashadi.

Qissa mazmuni shundan iborat.

«Yusuf qissasi»da ham Ibn Sino o‘zining «nafs» haqidagi qarashlarini adabiy shaklda ifodalagan. O‘rta asr falsafasida kelgan shaklda talqin qilinsa, bu yerda Ya’qub — nafsi notiqa-nutqli jon, ya’ni inson. Yusuf esa uning ma’naviy tomoni, Yusufning birodarlari kishidagi badaniy quvvatlar — ichki sezgilardir. Xotin esa kishining istak va g‘azabga tortadigan hislariga o‘xshatmadir. Xotinning Yusufga intilishi va unga ishq-muhabbat izhori esa istak quvvatining kishidagi ma’naviy tomonni, falsafiy ibora bilan aytsak, nazariy aqlni egallash-ga bo‘lgan intilishidir, Yusufning zindonda yotishi g‘azab quvvatining ishga tushib o‘zini ko‘rsatganidir. Yusufning xotindan o‘zini tiyishi va uning mayliga ko‘nmasligi esa aqlning o‘z olamiga tortishi va istak, g‘azab hislariga berilmaslikka bo‘lgan intilishidir. Ya’qubning Yusufdan ajrab azob chekishi esa nafsi notiqaning aqldan uzoqlashib, iztirobga tushishi nazarda tutiladi. Yusufning vazirlik va taxtga o‘tirishi oliy kamolotga erishishi va o‘sha kamolotga aql sabab bo‘lganini aytmoqchi bo‘ladi.

Yusuf birodarlarining qilmishlari ichki hislarning xatti-harakatlari va o‘sha birodarlarning o‘z ishlaridan hijolatlari bilan muallif aql-quvvatlarining noo‘rin ishlarini aytmoqchi bo‘ladi.

Yusuf tushida ikki yoritqich — quyosh va oy ko‘rishi uning ota-onasi, o‘n bir yulduz ko‘rishi — birodarlari, yoritqich va yulduzlarning sajda qilishi — kelajakda ular Yusufga muhtoj bo‘lishi tasvirlangan.

Ibn Sino Yusufni oriyatli, nomusli, sof yigit sifatida keltirgan. U hech qanday tuyg‘ularga berilmaydi, go‘zalliklarga parvo qilmaydi, o‘zini tutib olgan, har bir narsada o‘ziga tasalli bera oladi, noma’qulchilik yo‘llariga kirmaydi, o‘ziga yomonlik qilgan birodarlaridan qasd olmaydi, ularning barcha kirdikorlariga dunyodagi oddiy voqea, kishilarning yomon tabiat, yomon xulqlari natijasi deb qaraydi, yomonlik qilganlarning o‘zi oxir-oqibatda xijolat chekishlariga ishonadi.

«Hayy ibn Yaqzon» qissasi. Muallifning bu qissasi adabiy asar qatoriga kirishi bilan birga falsafiy jihatdan ham diqqatga sazovor asardir. Adabiyot bunda ham Ibn Sinoning boshqa adabiy asarlari, uning nafsjon haqidagi g‘oyalarini yengilroq formada ommaga yetkazishga xizmat qiluvchi vosita bo‘lgan.

Ibn Sinodan o‘n ikki yil keyin vafot etgan uning shogirdi Abu Mansur Husayn ibn Muhammad ibn Zaylo al-Isfahoniy ustodining bu asariga sharh bog‘lagan. Undan keyin «Hayy ibn Yaqzon»ni noma’lum bir kishi forschaga tarjima qilib, sharh yozgan. Bu tarjima sharhning bir nusxasi Toshkentda, Sharqshunoslik instituti kitob fondida saqlanmoqda (inv. № 2385, 18— 32-varaqlar).

Bu qissa 1174 yilda Ibn Azro tomonidan she’r bilan ibroniy tiliga tarjima qilinib, «Hayy ibn Maqiz» qissasi nomi bilan mashhur bo‘lgan. Bu tarjima 1736 yili Istanbulda ham bosilgan.

O‘rta asrlarda Ibn Tufayl va Shahobuddin Suhravardiylar Ibn Sinoning bu qissasidan ijodiy foydalanib, shu nomda tamoman boshqacha, original asar yaratdilar.

Abu Ubayd al-Juzjoniyning yozishiga qaraganda, Ibn Sino bu asarini hijriyning 414 yili (milodiy 1023) Hamadonga yaqin bo‘lgan Faradjon qal’asida yozgan. Shayx bu vaqtlarda 44 yoshlarda bo‘lgan.

«Hayy ibn Yaqzon» qissasi tili, uslubi juda og‘ir, ayrim hollarda tushunib bo‘lmaydigan iboralar, ortiqcha sinonim so‘zlar qatorlashtirib yuborilgan bo‘lib, tushunish va tarjima qilishni ancha mushkullashtiradi. G‘arb olimlaridan Mehren bunday qiyin formada fikr yuritishni, Ibn Sino zamondosh teologlar hujumiga uchramaslik uchun shunday qilgan, deb izohlaydi. «Ibn Sino bu risolalarini,— deb yozadi Mehren,— o‘zining eng yaqin shogirdlari uchun yozgan. Bu asarlardan uning dunyoga bo‘lgan qarashini ham bilish mumkin».

«Hayy ibn Yaqzon» qissasining bosh qahramoni — birinchi shaxs Ibn Sinoning o‘zi bo‘lsa, uning suhbatdoshi, hikoya qiluvchisi — Uyg‘oq o‘g‘li Tirik — Aqldir. Ma’lumki, Ibn Sino qamoqda, barchadan ajralgan, yakka o‘zi qolgan. U endi o‘zi bilan o‘zi, mulohaza yuritishi mumkin, xolos. Bu holatda unga faqat ilm, aqlgina hamroh, ugina dilkash. Shu sababdan u Aqlni — Uyg‘oq o‘g‘li Tirikni o‘ziga suhbatdosh qilib oladi, u bilan mulohaza yuritib ovunadi. Chunki aql, Ibn Sino tushunchasida, barcha tugunlarni yechishga yordam beruvchi, barcha ofatlardan qutqaruvchi, barcha yomonliklarni daf qiluvchi bir omildir. Hatto eski falsafada aqlni nur, ziyo, tangriga ham nisbat berganlar. Kishi aqli o‘sha aqldan jilolanib, undan nur olib turadi, degan tushuncha ham bor.

Qissadagi Aql — Uyg‘oq o‘g‘li Tirik odamlarga kishi fe’l-atvorlarini, tabiatini chuqurroq tushunish uchun farosat ilmini — mantiqni bilishga da’vat qiladi. Chunki bu ilm, Ibn Sino iborasi bilan ayltanda, foydasi naqd bo‘lgan ilmlardan bo‘lib, kishi didini o‘stiradi, fikr doirasini kengaytiradi, bilgan bilmaganlarini ko‘z o‘ngiga keltirib, tartibga tushiradi.

Bunda Ibn Sino Sharq falsafasidagi aqliy «ob’ekt»larni moddiy narsalar sifatida gavdalantiradi. Kishi xarakterlari badaniy quvvatlar bo‘lib kelib, ular birinchi shaxsga nisbatan oshnalar tariqasida olinadi va shu qabilda talqin qilinadi. Instinkt, shahvatga berilish, g‘azab, ochko‘zlik, yalqovlik, hasad, zulm, o‘g‘irlik kabi kishilardagi xususiyatlar aqliy ob’ektlar turiga kiradi.

Qissada mana shu ob’ektlarning foyda va zararli tomonlari, ular bilan qanday munosabatda bo‘lish kerakligi haqida to‘xtaladi. Inson o‘zi tabiatidan, har narsani tushunish, bilish, sezish qobiliyatiga ega. Lekin unda bir necha yomon xislatlar — ochko‘zlik, zulm, o‘g‘irlik, yolg‘onchilik kabi xususiyatlar, Ibn Sino aytmoqchi, «yomon oshnalar» bor. Bularning har biri kishini o‘z olamiga tortib, inson tabiatidagi bor bo‘lgan qobiliyatning normal ishlashiga yo‘l qo‘ymaydi; unga xalaqit berib, uning tagi puch, bo‘lmagan narsalarga maylini orttiradi. Kishidagi buzuq xayollar, g‘azablanish, shahvatga o‘chlik kabilar ham odamning yomon oshnalari, to‘g‘rirog‘i, dushmanidir. Bular yomonlikka yo‘llovchidir, hayotda kishi birinchi galda, mana shu dushmanlariga qarshi kurashmog‘i kerak. Ibn Sino tili bilan aytganda, kishi o‘z tizginini unday dushmanlar qo‘liga tutqazib qo‘ymasligi, ularni o‘ziga yetakchi bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Doimo aql ishlatnb, ulardan ustun kelishga harakat qilish kerak. Shunda kishi u «oshnalar»ni to‘g‘ri yo‘lga boshlagan bo‘ladi. Qattiq turilsa, ularni kishi o‘ziga tobe qilishi mumkin. U«oshnalar», dyoydi Ibn Sino, seni egallab olmasdan oldin, sen ularni egallab olishing kerak bo‘ladi, bo‘lmasa, seni tanbal oshnang tanbal-yalqovlikka sudraydi, yolg‘onchi oshnang haq narsalarni nohaqqa chiqaradi, yolg‘on-yashiq, tubsiz narsalarni rostga aylantirib ko‘rsatishga urinadi, senga ko‘z bo‘yamachi rolini o‘ynashga xizmat qiladi.

Ibn Sino bunday «oshna»larni kishi ko‘z o‘ngida gavdalantirib, iloji boricha bunday noma’qul «oshna»lardan uzoqlashishga, ulardan ozod, sof bo‘lib yurishga, ularni o‘z dushmani deb e’lon qilishga da’vat qiladi. Bu bilan Ibn Sino kishini soflikka, chin insoniy xislatlarni egallashga chaqiradi.

Qissada Ibn Sino shunday hikoya qilmoqchi:

Men esu hushimni tanib olgan chog‘imda, menda ilm-ma’rifat olishga istak paydo bo‘ldi. Keyin fanga fikr-zikrim (asarda «oshna-og‘aynilar») bilan kirishdim. Salgina ijtihod qilgan edim, ko‘zim ham ochilib ketdi; uning natijasi bo‘lgan Aql (qissada Hayy ibn Yaqzon) ko‘zimga ko‘rinib ketdi. Mening ilm sohasiga mehr bilan qadam ranjida qilganimni ko‘rib, ilm menga o‘z jamolini ko‘rsatdi. Meni qutlab qarshi oldi (asarda Hayy ibn Yaqzon menga avval salom berdi).

Bunday o‘ylab qarasam, aql-ilm juda qadim zamonlardan beri davom etib keladi. U o‘lim bilmaydigan — Uyg‘oq, qarimaydigan—yosh, beli bukilmaydigan — barvasta, nuroniy, kim unga oshna bo‘laman desa, u bilan qalin bo‘lib ketadigan va uni olqishlab kutib oladigan ekan. Men tafakkur qilib, o‘zimga zarur bo‘lgan va bilishim mumkin bo‘lgan narsalarni o‘qishga kirishdim, bu yo‘lda aqlni ishga solib, o‘zimni ko‘p gidirlardan, yomon kirdikorlardan saqlashga ulguroldim: yomonliklardan chetlashishga olib boradigai har xil xususiyatlarimni bilib oldim. Qaysi fe’l-atvorim menga do‘stu, qaysinisi dushmanim ekanini, qaysilari menga foyda berib, qaysilari ziyon berishini, qaysilari meni to‘g‘ri yo‘lgayu, qaysilari egri yo‘lga boshlashlarini bildim. Xullas, men o‘zimni-o‘zim yaxshilab sinchiklab o‘rgandim, kimligimni tushundim va shundan keyingina bilib ishimni qilgan edim, katta-katta yutuqlarga erishdim.

Ilm dunyo bo‘ylab kezib yuradi, bir joyda to‘xtab turmaydi, bu qissada, Hayy ibn Yaqzonning hunarim sayohatchilik, deganidir, chunki ilm-aql dunyoda kishidan kishiga o‘tib yuradi va istovchilarni o‘zidan atroflama xabardor qiladi.

Qissada bir chashma haqida gap boradi. Bundan tip tiniq suv oqib turar ekan. Qissadagi bu oqib turgan chashma bilan Ibn Sino mantiq ilmini aytmoqchi bo‘ladi. Bordi-yu, odam o‘sha chashma suvida cho‘milsa, shunda undan barcha kir-chirlar ketadi, ya’ni kimki mantiq ilmini egallasa, u kirdan toza bo‘lgan odamday yengil yuradi, ortiqcha jumlalar, bema’ni fikrlashdan xoli bo‘ladi. Bu chashma suvidan ichgan a’zolarda ajoyib bir quvvat paydo bo‘ladi va u bilan kishi sahrolarni ham bosib o‘tishga qodir bo‘lishi mumkin, deydi. Bu bilan esa mantiqdagi barcha boblar bilib bo‘lingandan keyin boshqa soha—ilmlar sahrosini kezish uchun osonlik tug‘iladi. Shunday qilingan taqdirda u Bahr ul-Muhitda cho‘kmaydi, deyiladi qissada. Bu esa kishi mantiq ilmini bilib olgandan keyin, falsafa okeanida bemalol suza olish qobiliyatiga qodir bo‘ladi va bunda tog‘ kabi qiyinchiliklar ham oson bo‘ladi, demoqchi.

Qissada bitilgan beshta aloqa bo‘limiga duch kelishi bilan muallif insonda bor bo‘lgan beshta tashqi sezgi organi—ko‘rish, ta’m bilish, hidlash, eshitish, sezishni aytmoqchi bo‘ladi. Bular kishi organizmida tabiatni tushunishda, munosabatda bo‘lishda misoli bir xabarchidir.

Ibn Sinoning bu qissasi ko‘p jihatdan majoziy, ramziy adabiy asar bo‘lishidan qat’i nazar, falsafiy nuqtai nazardan ham diqqatga molikdir. Qissada, bir tomondan, falsafiy mushohadalar uchrasa, ikkinchi tomondan, kishilar fe’li atvorini o‘z ichiga qamrab ololgan hayotiy gaplardan mulohaza yuritadigan adabiy asarligi sezilib turibdi. Mana shu nuqtai nazardan qa-raganda qissaning ikki planda—ham falsafiy, ham adabiy planda yozilganligi seziladi. Ibn Sino bu asarida ham ramz-ishoralar orqali, adabiy vositalar yordami bilan o‘ziga tuyulgan ma’lum qarashlarni bayon qilgan.

«Risolat at-tayr» («Qush») asari. Bu asar ham, aslida ramz ishoralar bilan yozilgan bo‘lib, unda jon, haqiqat, tangri to‘g‘risidagi fikr g‘oyalar adabiy yo‘sinda bayon etilgan. Sharqning yirik siymolaridan Fariduddin Attor «Mantiq ut-tayyor», ulug‘ Navoiy «Lison ut-tayr» kabi asarlarini yozishda Ibn Sinoning shu asari asosiy turtki bo‘lgan, deyish mumkin. «Qush» haqida birinchi o‘laroq kichik asar yozgan Ibn Sinodan so‘ng bu sohada asar yozganlar unga qaraganda yanada chuqurroq, yanada kengroq, ba-Tafsilroq yozganlar.

Ibn Sinoning bu asart bilan birinchi bo‘lib Umar ibn Sahlon Soviy (vafoti 1145) shug‘ullanib, uni fors tilida sharhlagan. Undan keyin Sharqda unga juda ko‘p sharhlar bitilgan.

Asar nomi «Risolat at-tayr» («Qush risolasi») bo‘lsada, ba’zan «Kitob shabaka va-at-tayr» («Tuzoq va qush kitobi»), deb ham atab kelingan.

Asar do‘stlik, haqiqatga erishish haqida Ibn Sino nasihatlari bilan boshlanadi. Alloma insonlarni o‘zaro ahil-do‘st bo‘lib yashashga, do‘stlikning qadriga yetishga, uning to‘la ma’nosini yaxshilab tushunib, uqib olishga chaqiradi. Ba’zilarning do‘stman, deb do‘stining holidan xabar olmaydigan. nomigagina do‘st bo‘lib yuradiganlarni qoralaydi.

Bir guruh ovchilar qushlarga tuzoq qo‘yib, o‘zlari pichan orqasiga bekinadilar. Shunda, deydi hikoya qiluvchi qush, men bir qushlar to‘dasida edim. Biz serdon joyni va o‘zimizga o‘xshagan qushlarni ko‘rib, hech narsadan xavfsiramay, u yerga qo‘ndik va to‘pimiz bilan tuzoqqa ilindik. Halqalari bo‘ynimizga o‘ralashib, ko‘zanaklar qanotlarimizga yopishib, oyoqlarimizda esa tuzoqlar osilib qoldi. Qutulamiz, deb qancha urinsak ham, hech foyda bermadi, borgan sari tuzoqqa battar chevrilib qoldik. Halok bo‘lishimizga ko‘zimiz yetib, qutulish yo‘lini o‘ylab yotdik. Birdan ko‘zimizga bir gala qushlar ko‘rinib qoldi. Ularning bosh qanotlari ozod bo‘lsa ham, oyoqlarida tuzoq qoldiqlari bor edi. Men shoyad u qushlar menga yaqinroq kelib, qutulish yo‘lini ko‘rsatsa, degan umidda ularni chaqirdim. Ular mening qafasdaligimni ko‘rishib, ovchilar hiylasini eslashdi va mendan battar uzoqlashdi. Men chin do‘stlik haqida gapirib, qattiq iltimos qilganimdan keyingina menga yaqin kelishdi. Men ularning holidan so‘ragan edim, men mubtalo bo‘lgan narsaga ular ham mubtalo bo‘lganliklarini, keyin bunga ko‘nikib qolganliklarini gapirib berishdi. Keyin bir chora qilishib, bo‘ynimdan tuzoq, qanotlarimdan ko‘zanakni olib tashlashdi. Keyin men oyoqlarimdan halqalarni olib tashlashlarini iltimos qildim. Ular, agar bu ish qo‘limizdan kelganda edi, biz avvalo o‘z oyog‘imizni bo‘shatib olgan bo‘lardik, deyishdi. Shu tahlitda uchmoqchi bo‘ldik. Shunda ular menga, oldingda juda ko‘p dovonlar bor, sen biz bilan uchsang, biz senga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatib qo‘yamiz, deyishdi.

Qeng vodiylar bag‘irlab uchib, baland tog‘ cho‘qqisiga qo‘ndik. Bunday qarasak, qarshimizda sakkizta tog‘ turibdi. Dushmanimizdan xavotirlanib, tez uchish bilan olti tog‘dan o‘tib yettinchisiga yetdik. U yer juda obod joy ekan, ne’matlaridan yeb biroz orom oldik. Dushman izma-iz yetib kelib qolmasin, deb u yerdan tez jo‘nab qoldik va sakkizinchi toqqa yetib keldik. Bu yer juda ajoyib joy ekan, unda shunday qushlar bor ekanki, umrimda undaylarni ko‘rgan emasman. Biz ularga dardimizni aytgan zdik, ular mana shu tog‘ning orqasida bir shahar bor, o‘sha yerda Buyuk Podshoh o‘tiradi. Borib unga arzinglarni aytinglar, deyishdi. Biz ular aytgan joyga borib, shoh dargohiga kirishga ruxsat kutib turdik. Keyin shohdan buyruq kelib, biz ichkari kirdik. Kirgan joyimiz juda ham go‘zal bir saroy zkan, uni gapirib berib tugatolmaysan. Undan o‘tganimizdan so‘ng keng va yaraqlagan sahndan parda ochildi. Bu sahn oldida bundan oldingi sahn torroq ko‘rinib ketdi. Nihoyat, biz podshoh hujrasiga yetdik. Parda ko‘tarilib, podsho jamoliga ko‘zimiz tushgach, behush bo‘lib qolib, dardimizni ham aytolmay qoldik. Xayriyat, uning o‘zi undan ogoh bo‘ldi va o‘z lutfi bilan es-hushimizni joyiga keltirdi. Keyin biz dadillanib, o‘z kechmishlarimizni gapirib berdik. U, oyoqlaringizdagi tuzoqni qo‘ygan kishidan bo‘lak hech kim yecholmaydi, men ularga bir elchi yuboraman, elchi sizlarni rozi qilishni, ko‘zanakni sizlardan yechib yuborishni ovchilarga tayinlaydi, xursand bo‘lib, tarqalinglar, dedi. Biz elchi bilan izimizga qaytdik.

«Risolat at-tayr» syujeti ana shundan iborat.

Asar qur’ondan «Zulm qilganlar kelgusida qaerga ag‘darilishlarini biladilar», degan oyat bilan tugallanadi.

Garchi bu asar qahramonlari qushlar bo‘lsada, aslida bu qushlar zamirida, insonlar, shu real hayot kishilari yotadi.

Sirtdan qaraganda bunda tana bilan jonning o‘zaro munosabatlari ko‘zga tashlanadi. Jon ilohiy substantsiya va u moddiy bo‘lgan inson tanasiga qo‘nib, u bilan birlashib, kelajakdagi oliy martabaga erishish uchun ma’lum ishlarni bajarishi kerak. Dunyoda u o‘zini xuddi bir qamoqdagi mahbus, tanning asiridek his qiladi. Mahbus ozodlikka chiqishga qanchalik urinsa, jon ham tezroq o‘z «qamoq muddati»ni bitirib, tana tuzoqdan qutulishga o‘zining osmondagi vatani — al-maodga qaytishga intiladi.

«Qushlar haqidagi bu kichik risola,— deb yozgan edi frantsuz olimi Mehren,— avvalidagi chigal uslubidan qat’i nazar, o‘z xulosasida avtorning ichki dunyosini va o‘z zamondoshlari bilan bo‘lgan munosabatlarini ravshan ko‘rsatib beradi».

Chindan ham olim bir joyda tinchgina yashay olmay, shaharma-shahar kezadi, bir fitnadan qochib, ikkinchisiga uchraydi. Tarixchilarning yozib qoldirganlariga qaraganda, hatto Ibn Sinoning Xorazmdan «qochib» qolganini eshitgan Mahmud G‘aznaviy uning rasmini ishlatib, butun qo‘shni o‘lkalarga tarqatgan, qaerda shu rasm egasi ko‘rinsa, tutib unga yuborish kerakligini tayinlagan. Mana bu holatlarning hammasi ramziy ishoralar, tamsiliy iboralar bilan «Qush» risolasida o‘z aksini topgan.

Asardagi tuzoq Mahmud G‘aznaviyning changali, qushlar qanotlarining ozod bo‘lishi esa, horazmshoh olimlarining o‘z taqdirlarini o‘z qo‘llariga berishi, ular istagan paytda istagan o‘lkalarga keta olishi, qushlarning oyoqlarida tuzoq qoldiqlarining qolishi va dushmanning izma-iz kelishidan qo‘rquv esa, qaysi o‘lka, qaysi shaharga borsa, hamon muhayyo bo‘lib turgan Mahmudning ta’qibi, ular uchib o‘tgan tog‘ vodiylar Ibn Sino qochib-qo‘nib yurgan shaharlardir. Shu tariqa Ibn Sino bu asarida ramz bilan o‘z ahvoliga ishora qilgan.

O‘rta asr adabiyotida, xususan, nasriy adabiyotda naqlchilik, ertakchilik uslubi mavjud edi. Qissalar, aksar vaqtlarda, real voqealardan xoli bo‘lsada, mubolag‘a zo‘rligidan afsonaviy tus olar, bu bilan o‘quvchini qiziqtirishi bir muncha zo‘rayar edi. O‘tmish adabiyotida bo‘lgan qissa va dostonlarning ko‘pi bu janrlarning hozirgi zamondagi mavjud talablariga javob berolmasliklari va hozirgi kundagi badiiy adabiyotga o‘xshamasligi tabiiy. Lekin biz adabiyotimiz tarixini o‘rganar ekanmiz, unda bo‘lgan yutuqlarni adiblarimizning asl niyatlari nuqtai nazaridan, ular kuzatgan maqsadga ko‘ra qarashimiz lozim.

O‘rta asr adabiyoti tarixida, xususan, X—XI asr adabiyoti kam o‘rganilganligi sababli go‘yo bu davrda adabiy asarlar kam yaratilganday ko‘rinadi. Ayniqsa, o‘ninchi-o‘n birinchi asrlarda Urta Osiyo nasriy adabiyoti tarixida kambag‘allik seziladi. Va-holonki, birgina Ibn Sino ijodining o‘zini olib qaraganimiz-da, adabiyotga aloqador (shunda ham nazmiy, ham nasriy adabiyotga) bir necha asarlar yozdiki, bular adabiyotimiz tarixida bo‘sh turgan o‘rinni to‘ldirishga xizmat qiladi.

To‘g‘ri, bu qissa va risolalar falsafiy yo‘sinda, o‘z davri — o‘rta asrga xos uslub bilan yoziladi. Bularni tushunish har kimga ham darrovgina muyassar bo‘lavermaydi. Bulardan ba’zisi diniy formada (masalan, «Risolat al-qadr») yoki qur’onda bor mavzu asosida yozilgan (bunga «Yusuf qissasi»ni misol keltirish mumkin). Ammo bu asarlar qaysi forma, qobiqda, qanday syujetda yozilishidan qat’i nazar, adibning asl maqsadi, uning ideali nuqtai nazaridan olib qaralsa, o‘z davrida uning adabiy yo‘sinda insonning ulug‘vorligi, pokizaligi haqida fikr yuritganini ko‘ramiz, bu esa muallifning oldinga qarab tashlagan bir qadami edi.

Ibn Sino «Poetikasi». Ibn Sino adabiyotshunoslikka oid «Fann ash-she’r» («She’r san’ati») degan asar ham yozgan. Allomaning bu asari «ash-Shifo»ning mantiq bo‘limida kelgan. «Ash-Shifo»dagi mantiqning to‘qqizinchi bo‘lagi, ya’ni kitobi mana shu «She’r san’ati»dan iboratdir. Bu asar orqali muallifning adabiyot borasidagi qarashlari, munosabatlari bitilgan.

Ibn Sinoning «She’r san’ati» («Poetika») asarini yozishga asosiy manba bo‘lgan asarlardan biri bevosita Aristotelning «Poetika» kitobi bo‘lgan bo‘lsa, undan keyin bilvosita yozib qoldirgan kitoblari orqali ustoz bo‘lgan Abu Nasr Forobiyning «Shoirlar san’ati qonunlari», «She’r kitobi» asarlari bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Lekin yirik arab faylasufi Abu Ishoq Ya’qub al-Kindiyning bu xususda yozgan asari davrimizgacha yetib kelmagan yo bo‘lmasa yetib kelgan bo‘lsada, dunyoning qaysi bir burchagidagi qo‘lyozmalar ichida ko‘zga chalinmay yotgan bo‘lishi ham mumkin. Ammo shunisi ham borki, Ibn Sino, albatta o‘z davrida al-Kindiy asarini o‘qigan bo‘lishi ehtimol.

Shu bilan birga, u o‘sha davrda yunon adabiyotidan bo‘lgan tarjima asarlarni o‘qigan bo‘lishi ham mumkin. Ibn Sinoning bu asari yunon she’riyati turlari, uning shakllari haqida bahs etadi. Ibn Sino she’riyatning nazariy masalalariga o‘zining boshqa asarlarida ham to‘xtab o‘tgan. U bu masalaga «ash-Shifo»ning «Muzika ilmida katta to‘plam» asarida ham to‘xtab o‘tgan.

Ibn Sino bu asarining beshinchi maqolasini ritm va vazn masalasiga bag‘ishlagan. Bu yerda Ibn Sino aytmoqchi maqola besh fasldan iborat. Bu fasllar tematik jihatdan muallifning «She’r san’ati» asari ruhiga yaqin, kitobdagi maqola quyidagicha:

1. Nag‘malarga ritm asosida so‘zlar qo‘yilishi haqida;

2. Til bilan ritmdagi taqlid haqida;

3. Muvassal — ulangan va mufassal — ajratilgan ritm turkumlari soni haqida;

4. To‘rtlik, beshlik va oltilik haqida;

5. She’r va uning vaznlari haqida.

So‘nggi faslda Ibn Sino aruz vaznlari turlariga to‘xtagan. Hatto bu faslning boshlanishi ham misoli «She’r san’ati» kito-bi muqaddimasiga o‘xshashdir.

Chunonchi «She’r, — deydi Ibn Sino,—obrazli so‘zlardan iborat bo‘lib, ritmli, bir-biriga muvofiq iboralardan tarkib topgan hamda misralari bir-biriga teng, vaznlari qaytarilgan, oxirgi tovushlar bir-biriga o‘xshash bo‘lib kelgan satrlarga aytiladi».

Ibn Sino «She’r san’ati» asarini sakkiz bobga ajratadi va bularning har birini fasl deb ataydi.

Birinchi fasl— «She’r haqida umumiy tushuncha, she’riy forma hamda yunon she’r navlari haqida». Bu faslda olim umuman she’riyatga baho beradi, uning tuzilish shakllariga to‘xtaydi. Ikkinchi fasl she’rda tema va taqlid masalasiga bag‘ishlanadi. Uchinchisi «She’rning dastlab paydo bo‘lish kayfiyati va she’r turlari haqida» deb ataladi. To‘rtinchisi «Baytlar o‘lchovining maqsad-g‘arazlar bilan munosabati va, xususan, tragediya haqida, tragediya bo‘limlari bayoni» deb ataladi. Beshinchisi «She’r, xususan, tragediya tuzilish tartibi, unda ishlatiladigan eposga xos bo‘lgan obrazli gap bo‘laklari haqida» deb ataladi. Oltin-chi fasl tartib va kuylashga qarab tragediya qismlariga bag‘ishlangan.

Yettinchi faslda «She’r navlarida ishlatiladigan so‘zlar va ularning mos kelishi, tragediya va boshqa tur she’rlarning unga o‘xshashi haqida», sakkizinchisida esa «Shoirning kamchiligi to‘g‘risida va tragediyaning o‘ziga o‘xshash turlardan afzalligi haqida» kabi masalalarga to‘xtalgan.

«She’r san’ati» asarining mundarijasi mana shulardan tashkil topgan.

Ibn Sino bu asarida dastlab she’rga baho beradi, uning obrazli so‘zlardan tuzilganligi va uning vaznlari hamda ritmi Haqida to‘xtaydi. Bunda muallifning bo‘rttirib aytmoqchi bo‘lgan fikri shuki, she’r har qachon obrazli so‘zlardan tuzilsagina durust chiqishi mumkin. Ana shuning uchun she’riyat mantiqqa aloqa-dor bo‘lgan, chunki obrazli qilib aytilgan so‘z kishi ruhini o‘zi-ga bo‘ysundiradigan bir narsa bo‘ladi.

Ibn Sino she’rga baho berib, uning ta’sir kuchiga to‘xtaladi: Bir so‘z bilan aytganda, bunday narsadan odam bezovtalanadi, lekin bu bezovtalik ongli ravishda bo‘lmay, balki nafsoniy — ruhiy ta’sirlanganlik natijasida bo‘ladi. Bunda, unga o‘sha aytilgan so‘zlar to‘g‘rimi yo noto‘g‘rimi — buni farqi bo‘lmaydi.

Ibn Sino ta’biricha, she’rni she’r qilgan narsa tashbeh — o‘xshatishdir. Shu holat bo‘lsagina she’r o‘z vazifasini o‘tay oladi.

Ko‘pincha, deydi Ibn Sino, she’r o‘z ta’sir kuchini ko‘rsatib, kishini bezovta qilolsa ham, lekin u bu ishi bilan odamda hali ishonch paydo qilolmaydi. Ba’zida she’rda aytilgan gapning yolg‘ondan iboratligi ochiq-oydin ko‘rinib turadi. Lekin shunisi ham borki, yolg‘on bo‘lsa ham taqliddan nafs harakatga keladi.

«She’r,— deydi Ibn Sino,—odamlarni taajjubga solish uchungina aytilishi mumkin, yana shunisi ham borki, she’r ijtimoiy burch maqsadlari uchun yoziladi».

Yunon she’rlari ham, deydi Ibn Sino davom etib, xuddi shu maqsadlarni ro‘yobga chiqargan. Xitoba — ritorika bilan she’r shu maqsadlarni amalga oshirish uchun qatnashadi. Lekin shunisi ham borki, ritorika tasdiqni ishlatadi, she’r esa obrazli fikr qilishni ishlatadi.

Bu yerda Ibn Sino she’riyatdagi badiiylikni tahsinga sazovor deb ataydi. Shu bilan birga, Ibn Sino she’riyatda odamni o‘ziga tortadigan, ba’zan uni hayratda qoldiradigan tomonlar bo‘lishini she’r eshitgan odam unda aytilmoqchi bo‘lgan mafhumga moyil bo‘lib qolishini aytadi.

Ibn Sino fikricha, shoirning o‘ziga xos hiyla ishlatgani katta ahamiyat kasb etadi. U she’riyatdagi o‘xshatish, obrazli qilib fikrni ifodalashga katta e’tibor beradi. Buni u she’r»! ma’nolarini bezatadigan uslub deydi. Bunday ma’noda bo‘ladigan ajoyiblik she’rda o‘sha taqlid bilan yuzaga chiqadi. Taqlid esa xayol surish, ya’ni fikrni obrazli qilib ifodalash bilan sodir bo‘ladi. Undan tashqari, Ibn Sino ta’kidlashicha, she’riyatda ko‘pincha yo kishidagi ijobiy tomonni (muallif iborasi bilan aytsak qabihlik tomonni) ko‘rsatishga harakat qilinadi. Chunki, deydi Ibn Sino, bir narsaga taqlid qilinganda uning yo yaxshi tomoni vasf etiladi. yo unint qabihligi ko‘rsatiladi.

Ibn Sino ko‘rsatishicha, yunon she’riyatida fe’l-atvorga qarab taqlid ishlatganlar. Arablar esa, deydi u, ikki vajhdan! she’r yozganlar: birida ular she’r orqali odamlar ruhiga ta’sir etmoqchi bo‘lganlar, go‘yo she’r eshitish orqali odamlarga ma’lum bir emotsional ta’sir ko‘rsatilgan. Ikkinchisi bilan esa odamlarni taajjubga solmoqchi bo‘lganlar. Arablar, har bir narsaga tashbeh ishlataverganlar, ular bu tashbehlari bilan odamni hayratga solmoqchi bo‘lganlar.

Yunonlar bo‘lsa, deydi Ibn Sino davom etib, she’r vositasi bilan odamlar fe’l-atvoriga ta’sir etishni maqsad qilib olganlar yo bo‘lmasa shu she’riy asar yordami bilan odamlarni o‘sha ko‘zlagan, nazarda tutilgan maqsaddagi fe’l-atvordan tiyishmoqchi bo‘lishgan.

Ibn Sino bu yerda yunonlar odamlarni bu xil fe’l-atvordan qaytarish uchun ba’zida ritorikani, ba’zida poetikani ishlatganini uqtiradi. Ibn Sino mana shular haqidagi mulohazalarini yozib, keyin yunon adabiyotidagi janrlarga to‘xtaydi.

Yunonlar, deydi Ibn Sino, o‘zlarida paydo bo‘lgan muayyan istak, orzularini she’r bilan ifodalashga intilganlar. Ular har bir janrga ma’lum bir vazn belgilab, unda o‘sha maqsadni bitganlar. Ana shunday vaznlardan birini u tragediya deb ataydi. Uning go‘zal va yoqimli vazni bor, u o‘zida barcha yaxshi insoniy fazilatlarni qamrab olgan bo‘lib, u janrda o‘shanday fazilatlar kuylanadi. Shu tariqa Ibn Sino bu bobda yunon adabiyotida mavjud bo‘lgan she’riy navlarga, ular janrlariga to‘xtalib o‘tadi.

Ibn Sino «She’r san’ati»ning ikkinchi bobi she’rdagi maqsad temalar va taqlid-o‘xshatishlarga bag‘ishlangan.

«Arablarda,— deydi muallif,— xuddi diyorini eslash, sevgili yorini kuylash, cho‘lu biyobonlar vasfini bitish va shunga o‘xshash narsalarni kuylashda bo‘lgan odatlari kabi, yunonlarda ham she’rlarni ro‘yobga chiqarishda har bir naviga tegishli maxsus odatlari bo‘lgan».

She’riyatdagi har bir narsa, Ibn Sino fikricha, hayotdagi holatidan o‘zgartiribroq olinadi, yo tashbeh qilib olinadi. Uningcha, she’r mana shu sal o‘zgartiribroq olinganda hosil bo‘ladigan istiora va majoz tarkibida hosil bo‘ladi.

Ibn Sino fikricha, she’r, asosan, taqlidiy fikr natijasidir. U uch xil yo‘l bilan yuzaga keladi. Bularning birinchisiga Ibn Sino lahn — garmoniyani qo‘yadi, undan keyin kalom — so‘z keladi. Bunda, albatta, obrazli qilib aytilgan so‘z nazarda tutiladi. Undan keyin she’rning yuzaga kelishiga uchinchi asosiy. sabab vazn bilan yuzaga keladi. Mana shu uchta holatning bir-biriga mos kelishi natijasida she’r yuzaga keladi. Bo‘lmasa ko‘ngildagidek she’r paydo bo‘lmaydi. Chunonchi, obrazli gaplar bo‘-lishi mumkin, deydi Ibn Sino, lekin bu vaznsiz nasriy bo‘lishi, ham mumkin. Shu bilan birga, vaznning o‘zi so‘zsiz (ayni mahalda, obrazli so‘zsiz), ma’nosiz bir narsa bo‘lishi mumkin. She’rda obrazli qilib aytilgan iboralar bilan vazn birga keladi.

Ibn Sino fikricha, qadimda bir qancha faylasuflar, chunonchi, Suqrot vaznli so‘zlar tuzdilar. Bu faylasuflar o‘n to‘rt va o‘n olti bo‘g‘inli qilib (triametr, tetrametr) vaznli asarlar yozdilar. «Bundaylar,— deydi Ibn Sino,— hech mahal she’r bo‘lolmaydi, balki she’rga o‘xshash tizma so‘zlar bo‘lishi mumkin».

Ibn Sino fikricha, tabiat-fizika haqida asar yozgan Empedokl o‘z kitobini vaznga solgan. Lekin uning asari vaznga solingan yig‘ma so‘zlarga o‘xshab qolgan, xolos. Chunki, deydi muallif, bunday asarda vazndan boshqa hech qanday she’riy alomat yo‘q edi.

Ibn Sino ko‘rsatishicha, Empedokl bilan Gomer o‘rtasida ham vazndan boshqa hech qanday o‘xshashlik bo‘lmagan. Bu borada Ibn Sino yozadi:

«Amma Empedokl yozgan so‘zlarida vaznning mavjud bo‘lishi bilan ham, u tabiiy gaplardan iborat bo‘lib qolgan, xolos. Lekin Gomerning vaznli kalimalari esa she’riy so‘zlar bo‘lib kelgan. Shuning uchun Empedokl so‘zlari hech qachon she’r bo‘lolmaydi».

Ibn Sino mana shu tariqa she’riyatning paydo bo‘lishi, uning o‘rni haqida o‘z mulohazasini bildiradi. Shu bilan birga, u Aristotelning yunon adabiyoti borasida «Poetika»da aytganlarini qaytaradi. Chunonchi, Empedokl haqida aytilgan mulohazalarni Aristotel ham aytgan.

Yana shunisi ham borki, deydi Ibn Sino, taqlid masalasida inson tirik zotlardan eng kuchlisi sanaladi. Insondagi taqlid qilish holati foydalidir. Bu bilan, deydi Ibn Sino, inson biror narsaga o‘xshatma qilib, ma’lum bir ma’noga ishora qiladi. Bu ishoralar inson faoliyatida ta’lim-tarbiya rolini o‘ynaydi. Bunda taqlid va tashbehlar vositasi bilan inson ruhan yengil tortadi, natijada xursand bo‘lishiga zamin hozirlanadi. Modomiki, taqlid bilan inson lazzatlanar ekan, bundan chiqdi bunga o‘sha taqlidgina sabab bo‘lgan bo‘ladi. Bunga esa qilingan ishora eng o‘rinli joyga tushgani sabab bo‘ladi. «Buning bunday bo‘lishiga sabab,— deydi Ibn Sino,— taqlid ishlatilganida odamlarning xursand bo‘lishidir. Chunki odamlar jirkanch va iflos hayvonlar chizilgan suvratlarni ko‘rganida uni o‘ylab fikr yuritib bu manzaradan xursand bo‘ladilar. Agarda o‘sha suvratlarni ko‘rayotgan odamlar hayvonlarning asli o‘zini ko‘rishganidami, ulardan jirkanib yuz o‘girgan bo‘lardilar. Bunda, xursand qiladigan narsa o‘sha chizilgan suvratning o‘zi ham emas, chizilganligi ham emas, balki boshqa narsalarga juda ustalik bilan taqlid qilinishi sabablidir».

Ana shuning uchun ham, deydi Ibn Sino, odamlar bu chizilgan rasmlarga qarab, hayvonlar asliga o‘xshab chizilganligini sezishib qiziqib qaraydilar. Bordiyu, ular buni oldinroq ko‘rishganida lazzat to‘la-to‘kis bo‘lmagan bo‘lardi. Ibn Sino fikricha, she’r yaratish istagi kishi tabiatiga asta-sekin singib nihoyat una boshlaydi.

«Ammo,— deydi Ibn Sino,— she’r ko‘proq tabiatan shoir bo‘lganlarda qo‘qqisdan va tabiiy ravishda yaratiladi. Shunda ularning har birida bo‘lgan tabiiy sezgi va o‘ziga xos bo‘lgan qobiliyatga ko‘ra, o‘z xulqi va odatiga ko‘ra she’r yaratish xususiyati paydo bo‘ladi.

Shunda qaysi shoir iffatli va pokiza bo‘lsa, ular yaxshi xulq-atvor va shunga o‘xshash fazilatlari bilan taqlidga mayl etganlar. Bordi-yu, shoirlar tabiati past, tuban xususiyatlilardan bo‘lgan bo‘lsa, ular hajvga mayl etganlar, shu tariqa ular yolg‘onlarni hajv qilishga o‘tganlar».

Bu yerda Ibn Sino o‘z o‘tmishdoshi Aristotel fikrini qaytaryapti. Chunki yaxshi she’rni yozgan shoir yaxshiyu, hajv, satira yozgan shoir o‘z ob’ektiga o‘xshash tabiati ham past, tuban, deyish noto‘g‘ri.

BundaAristotel va unga ergashgan Ibn Sino ham hayotdagi salbiy narsalarni ko‘p sezgan va ularni ko‘p bitgan odamlar tabiatiga baho bermoqchi bo‘ladi. Ibn Sinoning bu noto‘g‘ri qarashiga Aristotel «Poetika»si asos bo‘lgan.

Aristotel yozadi:

«Shoirlarning o‘ta muloyim — jiddiylari insondagi ajoyib fazilatlarni kuylaydilar, bunda ular o‘zlariga o‘xshagan odamlarni qalamga oldilar, ularga nisbatan ancha yengiltabiat bo‘lgan odamlar esa nobakor, past odamlar fe’l-atvorlarini tasvirlaganlar, avvalgilari gimn va maqtovga sazovor bo‘lgan qo‘shiqlar to‘qigan bo‘lsalar, bular bo‘lsa o‘sha nobakor, past odamlar ustidan istehzo bilan kulinadigan qo‘shiqlar to‘qiganlar».

Ibn Sino bu asarining to‘rtinchi bobdan tortib oxirgi — to‘xtagan masalalarga birma-bir to‘xtab o‘tadi. U bunda yunon adabiyoti janrlariga va tarix jarayonida bu janrlar kechirgan o‘zgarishlarga to‘xtaydi.

Ibn Sino bu asarining to‘rtinchi bobidan tortib oxirgi — sakkizinchi bobigacha, asosan, tragediya masalasiga bagishlaydi. Bunda bu janr xususiyati, uning tematikasi masalasi, tuzilish tartibi, buning she’rlarida ishlatiladigan mohirlik, o‘xshatishlar, tragediyaning boshqa janrlardan afzalligi kabi masalalar haqida fikr yuritadi.

Umuman olganda, Ibn Sinoning bu kitobi Aristotelning «Poetika»si asosida yaratilgan ajoyib asar bo‘lib, o‘z davri adabiyotshunosligini qamrab olgan qimmatbaho manbadir.

IBN SINONING FALSAFIY MEROSI

Ibn Sinoning falsafiy asarlari alloma ijodiy merosida asosiy «o‘rinni egallaydi. Chunki Ibn Sino ilm-fanning shu sohasiga juda qattiq berilgan edi. Buni uning falsafiy masalalarga bag‘ishlangan katta-kichik ko‘pdan-ko‘p asarlari ro‘yxatidan ham bilish mumkin.

Chindan ham Ibn Sinoning falsafiy asarlari dunyo miqyosida eng ko‘p va keng tarqalgan. Eron olimi Said Nafisiy alloma falsafiy asarlarining 198 tasi nomini keltiradi. Yana bunga Ibn Sino bilan boshqa olimlar o‘rtasida bo‘lgan 12 ta savol-javoblarni, 23 ta xat va risolani, 44 ta diniy mavzularga bag‘ishlab yozgan asarlarini, 14 ta ta’lim-tarbiya va axloqqa oid asarlari nomini qo‘shsak, allomaning ijtimoiy-falsafiy masalalarga oid asarlari nomi salkam uch yuzga borib qoladi. Bu sanoq birgina falsafiy masalalar bo‘yicha yozilgan asarlar jihatidan qaralsa, birmuncha mubolag‘ali ko‘rinadi, chunki bunda uchragan bir asar bir necha nom bilan kelgan bo‘lishi mumkin. Ammo qanday bo‘lishidan qat’i nazar Ibn Sino falsafa sohasida ko‘p asar ta’lif qilgan allomalardan hisoblanadi. Arab olimi Qanavotiy2 o‘z bibliografiyasida falsafaga oid Ibn Sino asarlarining 94 tasi nomini keltiradi. Bularga bibliografiyada keltirilgan savol-javob, Riq’a (34 ta), axloq (12 ta) va diniy masalalarga (31 ta) bag‘ishlanganlarini qo‘shsak, Ibn Sinoning ijtimoiy-falsafiy sohaga 170 dan ortiq nomdagi asari bag‘ishlanganligini ko‘ramiz. Eronning boshqa bir olimi Yahyo Mahdaviy o‘z bibliografiyasida Ibn Sinoning 112 ta falsafiy asarlari ro‘yxatini keltiradi.

Ibn Abi Usaybia kitobida al-Juzjoniy nomidan keltirilgan Ibn Sinoning ellikka yaqin asarlarining 27 tasi falsafaga oiddir.

Sodiq Mirzaev Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan 2385 raqamli qo‘lyozmada mavjud Ibn Sino asarlari ro‘yxatida falsafiy asarlar sonini 69 ta, yozishmalar — 13, axloq— 6, diniy asarlar 12 ta, deb ko‘rsatadi. Bundan chiqdi, bunda falsafiy-ijtimoiy asarlar soni yuzga boradi.

Arab mamlakatlari ligasi qoshidagi institutning dunyo kutubxonalaridan to‘plangan qo‘lyozmalar mikrofilmlari katalogining 1954 yilda bosilgan birinchi jildida Ibn Sinoning 93 ta falsafiy asari qo‘lyozmalari mikrofilmi ro‘yxati keltirilgan. Bular ichida «ash-Shifo»ga o‘xshagan birgina nomli asari ichida Ibn Sinoning o‘nlab falsafiy kitoblari qamralganini e’tiborga olsak, bu ro‘yxat soni yana ham ortib ketadi.

Nemis olimi Karl Brokkelman o‘zining «Arab adabiyoti tarixi» asarida Ibn Sino ta’liflari ro‘yxatini berar ekan, uning falsafaga oid 68 ta asari borligini qayd etadi.

Ibn Sinoning falsafaga oid fikrlari uning bu mavzudagi ta’liflari bilan birga boshqa olim va faylasuflar o‘rtasida kechgan savol-javoblar ichida ham ko‘plab uchraydi. Shu bilan birga, faylasufning boshqa shaxslarga yozgan risola, riq’a, xatlari, turli-tuman diniy mavzularda yozilgan asarlar, sharh va tafsirlar uning dunyoqarashini o‘rganishga yaxshi material bo‘li-shi mumkin. Umuman, Ibn Sino umrining so‘nggi o‘n besh yili uning ijodida eng sermahsul yillar bo‘ldi, desak yanglishmagan bo‘lamiz. Chunki bu davrda olim ilm va tajribada juda yetilib, juda ko‘p asarlar ta’lif qildi. Xuddi shu davrda uning ko‘p jildlik mashhur entsiklopedik asari «ash-Shifo», uning qisqartmasi bo‘lmish «al-Najot» yozildi, mashhur asari «Qonun» yakunlandi, yirik falsafiy asari «Donishnoma» bitildi. Shu bilan birga, u falsafaga oid juda ko‘p savollarga javob tariqasida asarlar yozdi. Ibn Sino hayotining Hamadon bilan Isfahonda o‘tgan so‘nggi o‘n besh yili alloma uchun birmuncha tinch-osuda o‘tganligi sababli bu asarlarni yozishga muvaffaq bo‘ldi.

Ibn Sino falsafiy asarlarining eng yirigi «ash-Shifo» bo‘lib, uning mantiq qismi to‘qqiz bo‘lakdan iborat va uning har biri o‘z holicha alohida bir kitobdir.

Bular quyidagicha:

1. Al-Madxal — mantiqqa kirishdir.

2. Al-Maqulot — kategoriyalar.

3. Al-Iborat — interpretatsiya.

4. Al-Qiyos — sillogizm.

5. Al-Burhon — isbot, dalil.

6. Al-Jadal — tortishuv, dialektika.

7. As-Safsata — sofistika.

8. Al-Xitoba — ritorika.

9. Ash-She’r — poetika.

O‘rta asrdagi fan taqsimotiga ko‘ra, she’riyat ham mantiq qismiga kirgan. Forobiy, Ibn Sino va Ibn Ro‘shdlarning bu xusus-dagi asarlari ham o‘rta asrlarda mantiqning bir bo‘lagi sifatida qaralgan.

Undan tashqari, Ibn Sino «ash-Shifo»ning so‘nggi qismini «Ilohiyot»ga bag‘ishlaydi. Bu bilan u Aristotelning «Metafizika» asariga javoban, o‘sha mavzuda asar ta’lif qiladi.

Demak, Ibn Sino birgina «ash-Shifo»ning o‘zida o‘nta falsafiy asar yozgan. Bunga yana uning tabiat qismidagi jon, ruhiy hodisalarga bag‘ishlangan «an-Nafs»ni qo‘shsak, uning soni yana ham ortadi.

Alloma Ibn Sino aslida yirik mantiqshunos bo‘lgan, u yoshlik chog‘idanoq mantiq ilmini chuqur o‘rgangan, chunki o‘z kitoblari orqali Abu Aliga ustoz sanalgan Abu Nasr Forobiy ham bularga asarlari bilan ta’sir etgan Aristotel ham mantiq fanini chuqur bilgan zotlar sanalar edi.

Ibn Sinoning mantiqqa oid ilk asarlaridan biri Xorazmda as-Sahliyga atab yozgan «Qasidat al-muzdavija fil-mantiq»dir.

Bu asar ba’zi manbalarda qasida deyilsa, ba’zilarida urjuza deb yuritiladi. Hatto Abu Ubayd al-Juzjoniy bu asarny Ibn Sino asarlari ro‘yxatida keltirib, uni «She’riy yo‘sinda yozilgan mantiq», deb ataydi. Bunga qaraganda, Ibn Sino mantiqni xalq o‘rtasida keng tarqatish niyatida mantiqqa oid masalalarni aruz vaznida she’riy yo‘l bilan yozgan ko‘rinadi. Chunki bu xil she’rni yodlash va bu orqali mantiqqa oid bo‘lgan ba’zi ta’riflarni esda saqlab qolish oson ko‘rinadi.

Mantiq haqidagi bu dostonning nashr bo‘lgan nusxasiga qaraganda u 297 bayt, ya’ni 594 yo‘l she’rdan iborat. Bunda muallif maqulot — kategoriya, qiyos — sillogizm, tamsil — analogiya istiqro — induktsiya, burhon — isbot, dalil, jadal — dialektika„ hadd—ta’rif, xitoba — ritorika, mug‘allata — sofistika kabj mantiq tushunchalariga ta’rif beradi».

Al-Juzjoniyning xabar berishicha, Ibn Sino Jurjonda «Muxtasar al-asg‘ar fil-mantiq» («Mantiq haqida kichkina qisqartma kitob») degan asarini yozgan edi, xuddi shu yozilgan mantiq asarini keyinchalik u «an-Najot» asarining birinchi qisma. qilib kiritgan. Abu Ubaydning yozishicha, Abu Alining keyinchalik «an-Najot»ga kirgan «Qichkina mantiq»ining bir nusxasi Sherozda paydo bo‘lganda, u yerdagi mantiqsevarlar uni o‘qib tushunolmagan, keyin ularning biri Isfahondagi o‘z do‘stiga xat yozib, sherozliklar savoliga Ibn Sinodan javob olib berib yubo-rishni so‘ragan va u bu ishni bajargach, Ibn Sinoning «Abulqosim Kirmoniyga javob» yo «Abulqosim Kirmoniyga yuborilgan risola», ba’zi manbalarda esa «Sherozliklarga javob» degan mantiqqa oid yangi asari vujudga keldi.

Undan tashqari, Jurjonda shogirdi Abu Ubayd bilan tanishgach, u ustodini mantiq xususida asar yozib berishga chorlaydi. Shunda Abu Ali aytib turadi, Abu Ubayd al-Juzjoniy yozib olib, «al-Muhtasar al-avsat fil-mantiq» asari yuzaga keladi.

Al-Juzjoniyning xabar berishiga qaraganda, Ibn Sino «ash-Shifo»ning mantiq qismini Hamadonda yozishga kirishgan. U Faradjon qal’asida to‘rt oy qamalib chiqqanidan keyin (1023 yili) al-Alaviy degan kishi uyiga joylashib, «ash-Shifo»ning mantiq qismi davomini yoza boshlaydi.

Undan tashqari, al-Juzjoniy ustodi Ibn Sino haqida yozgan xotiralarida «an-Najot» kitobi haqida ham to‘xtab o‘tadi. Ma’lum bo‘lishicha, bu kitobni Ibn Sino amir Alouddavla Saburxostga yurish qilgan yili u bilan bo‘lgan kezlarida, yo‘lda yozgan ekan.

Al-Juzjoniy «ash-Shifo»ning «Madxal» (kirish) qismiga yozgan muqaddimasida ham Ibn Sinoning mantiqqa oid ta’liflari ustida qalam tebratadi. Bu to‘g‘rida Abu Ubayd yozadi:

«Abu Ali bu vaqtda mantiq bilan shug‘ullandi va bu borada kerak bo‘ladigan kitoblarni qidirishga harakat qildi, ularni topib bir-biriga muqobala qildi, u bu ishida mantiqshunos olimlar tutgan yo‘ldan yurib, ular tartibi bilan ish olib bordi; ularning gapidan ma’qul bo‘lganlarini oldi, ma’qul bo‘lmaganlarini tanqid qildi, shuning uchun mantiq qismi atroflama, keng bo‘ldi .U Isfahonda tugallandi».

Ibn Sinoning mantiqqa «Kirish» kitobi ikki maqola va. 21 faslga bo‘linadi. Bu asar 1952 yili Qohirada nashr etilgan. Eron olimi Yahyo Mahdaviyning Ibn Sino asarlariga yozgan bibliografiyasida berilishicha, kitobning birinchi maqolasi o‘n to‘rt, ikkinchisi to‘rt fasldan iborat.

Ibn Sino bu asarda fanga, xususan mantiq ilmini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish haqida, mantiq ilmining mazmuni va foydasi, boshqa fanlar o‘rtasida mantiqning tutgan o‘rni, alohidalik va umumiylik, butun va bo‘lak, aktsidentsiya va substantsiya kabi mantiq tushunchalari hamda ular haqidagi turli tasavvurlar, sharhlar ustida to‘xtab o‘tadi.

Mantiqning ikkinchi bo‘limi «al-Maqulot»— kategoriyalardan iboratdir. Bu qism yetti maqola, o‘ttiz olti fasldan tuzilgan. Bunda muallifning kitob yozishdan kutgan maqsadi, so‘zlarning monand kelish-kelmasligi, ularning qarama-qarshi ma’noda ishlatilishi, mantiqdagi aksidental ta’rif, tushunchaning aktsidental va substantsial ma’nolari kabi masalalar bahs etiladi. Bundan tashqari kitobda jins tushunchalarining bir-biriga munosabati, ular tarkibi, o‘nta eng mavhum jinsiy tushuncha va ularning ta’rifi, jins bo‘lmagan narsalar va ularning nega jins emasligi, birinchi, ikkinchi va uchinchi substantsiya (javhar), ularning kulliy va juz’iy javharlari kabi masalalar haqida bahs etiladi. «Ash-Shifo»dagi mantiqning uchinchi qismi «al-Ibora» deb ataladi. Ibn Sinoning bu asari Aristotelning «Germenevtika» kitobi ta’sirida yozilgan. Bu uning mantiqqa oid yirik asarining ikkinchi bo‘limi edi.

Bu asar Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan, madrasalarda o‘qitiladigan darslik ham bo‘lgan. Aristotelning bu asari islomdan oldin suryoniy tiliga tarjima bo‘lgan, lekin olimlar bu tarjimadan foydalanishda qanoat hosil qilmagani uchun yunon tilidan ikkinchi marta suryoniy tiliga Hunayn ibn Ishoq tarjima qilgan. Keyin uning o‘g‘li Ishoq ibn Hunayn suryoniychadan arabchaga tarjima qilgan. Shu bilan birga, bu asarga Porfiriy va Yahyo an-Nahviy sharhlari ham tarjima qilindi. Bu asarga yana Abu Bishr Matto ibn Yunus va Forobiy (873—950)lar ham sharhlar bog‘laganlar, bu mavzuda mulohazalar bitganlar. Mana shu tarjima va sharhlarni mutolaa qilgan Ibn Sino bu xususda maxsus ta’lif yozishni lozim topgan va o‘zining «al-Ibora» asarini bitgan. Bu asar qo‘lyozmalari Istanbul va London kutubxonalarida mavjud bo‘lib, 1970 yili birinchi bor Qohirada nashr etilgan. Bu nashrda keltirilishicha, kitob ikki maqola va o‘n besh fasldan iborat; birinchi maqola — o‘n fasl, ikkinchisi besh fasldir.

Bunda ism, fe’l, so‘zlarning ma’nolari va ifodalanishi, ularning yakka holda va murakkab shaklda kelishi va undagi ma’no o‘zgarishi haqida gap boradi. Masalan, ikkinchi fasl ismlarga, uchinchisi esa so‘zlarga bag‘ishlangan, to‘rtinchisida o‘zak hada ismlarning so‘zlardan kelib chiqishi masalasi (ya’ni etimologiyasi), turlanadigan va turlanmaydigan so‘zlar, keyingi fasllarda esa qo‘shimchalar, so‘z ma’nolarining to‘g‘ri va qarama-qarshi kelishi, rost-yolg‘on kabi bir-biriga teskari mazmunda keladigan so‘zlarning ishlatilishida ma’no o‘zgarishi kabilar borasida fikr yuritiladi. Umuman oltanda, bu asar so‘z va jumlalarning qaysi ma’noda ishlatilishi haqida yozilgan kitobdir.

«Ash-Shifo»ga kirgan mantiqning to‘rtinchi qismi «al-Qiyos» deb yuritiladi. Bu asar to‘qqiz maqola va oltmish uch fasldan iborat bo‘lib, mantiqda sillogizm masalasining turli masalalarini o‘z ichiga qamrab olgan.

Ibn Sinoning bu asari Aristotelning «Birinchi analitika» (uning arabchasi «Kitob at-tahlilot al-uvlo»)si asosida yozilgan. Arab olimi Said Zoid «Qiyos»ni yetti yildan ko‘proq vaqt ichida o‘n bir qo‘lyozma asosida nashrga tayyorlagan. Bu qism boshqalariga qaraganda ancha yiriq va hajm jihatidan salmoq-li ko‘rinadi.

«Ash-Shifo»dagi mantiqning beshinchi qismi «al-Burhon» (isbot, dalil) kitobidir. Ibn Sinoning bu asari Aristotelning «Ikkinchi analitika» degan asari asosida yozilgan.

Kitobda muallif dastlab kitobning maqsadi, uning tematikasi ustida to‘xtaydi.

Ibn Sino fikricha, odatda, isbot dalil rang-barang bo‘ladi. Bir narsaning rostligi ochiq-oydin, hech shak-shubhasiz bo‘lsa, bu holda u burhoniy, ya’ni isbotli bo‘ladi. Agar fikr, mulohaza ravshan bo‘lib ko‘rinsa yoki unga yaqin bo‘lsa, bu holda u yo sillogistik — qiyosiy yoki jadaliy — dialektik (tortishuvli) yo sofistik bo‘ladi. Bordi-yu, undan qanoat hosil qilinsa-yu, u tasdiqqa monand bo‘lsa, xitobiy-ritorik bo‘ladi. Bordi-yu, tasdiq bo‘lishiga yaqin kelmasa, yolg‘on bo‘lsa, bu she’riy bo‘ladi. So‘nggi faslda Ibn Sino bu asarining mantiqqa oid boshqa asarlar ichida tutgan o‘rni haqida to‘xtaydi. So‘ng muallif umumiy tarz-da qiyos (sillogizm) printsiplari, noma’lumni ma’lumdan topish usuli kabi masalalar haqida bahs etadi. Asarda yana isbot qoidalari va ularning zarurligi, isbotdagi xatolar, isbotdan turli ilmlarda foydalanish yo‘llari, isbot shakllarining xususiyatlari kabi qator masalalarga to‘xtab o‘tadi.

«Ash-Shifo» mantiq qismining undan keyingi kitobi «al-Jadal»—dialektika yetti maqola va 33 fasldan iborat. Ibn Sinoning bu asari Aristotelning «Topika»si asosida yozilgan. Aristotelning bu asari o‘rta asrlarda arab tiliga bir necha bor tarjima qilingan va Ishoq ibn Hunayn, Yahyo ibn Adiylar bu asarga sharh va muqaddimalar yozganlar. Shu bilan birga, Iskandar Afro‘duziy, Amoniyus, Temistiy kabi faylasuflarning bu asar borasida yozgan sharhlari ham arabchaga tarjima qilingan, buning ustiga Forobiyning ustozi Matto ibn Yunus va Forobiyning shogirdi Yahyo ibn Adiy ham bu asarga sharhlar bitganlar — bular hammasi Aristotel «Topika»sining keng ko‘lamda tarqalishiga xizmat qildi. Ibn Sino ham bu xususda maxsus asar yozgan. Bu asar mavzu jihatidan o‘z ichiga quyidagi masalalarni qamrab olgan: qiyos — sillogizmni bilishning zarurligi, dialektik sillogizm (qiyosiy jadaliy) va uning foydalari, dialektik sillogizm deb atalish sabablari, dialektikaning ta’rifi, so‘-rovchi bilan javob beruvchining maqsadlari, ikkala tomonning bir-biri gapidan qoniqishi, dialektik sillogizm bilan boshqa sillogizm o‘rtasidagi farq, dialektikada malaka hosil qilish kabi masalalar.

«Ash-Shifo» turqumiga kirgan mantiqqa oid asarlarning yettinchisi «as-Safsata?. Ibn Sinoning bu asari 1958 yili Qohirada nashr etilgan. Asarga arab faylasuflaridan Ibrohim Madkur kirish so‘zi yozgan. Kitobning tanqidiy matnini nashrga tayyorlagan Ahmad Fuod al-Ahvoniy bu asar haqida o‘zining mu-fassal tahlilini e’lon qilgan. Kitob ikki maqola va o‘n fasldan iborat. Birinchi maqola to‘rt fasl va ikkinchisi olti fasldan iborat. Unda sofistikaning ta’rifi, ustun kelish masalasi, ma’no jihatdan noto‘g‘ri xulosaga kelish va xato turlari, xislatlari to‘g‘risida, noto‘g‘ri xulosa chiqarishning sabablarini aniqlash va uni rad qilish yo‘llari va boshqa shu mavzudagi masalalar bayon etilgan.

Ibn Sino bu asarini yozishda Aristotelning «Sofistlarcha raddiya bildirish haqida» asariga asoslangan. Bu yerda Aristo-tel sofistlarning o‘z raqibi so‘zining to‘g‘ri yo noto‘g‘ri bo‘lishi, uning gaplari asosli va mantiqli bo‘lish-bo‘lmasligidan qat’i nazar, unga qarshilik ko‘rsatib, uning fikriga raddiya bildi-rishni nazarda tutgan. Bu bilan Aristotel faqat rad etish printsipiga asoslanib ish ko‘rgan sofistlarning fikr qilish usulining o‘zi asossiz ekanligini isbotlamoqchi bo‘lgan.

«Ash-Shifo»dagi mantiqqa oid asarlarning sakkizinchisi «al-Xitoba» (Ritorika)dir. Ibn Sinoning bu asari Aristotelning «Ritorika» asari asosida yozilgan bo‘lib, to‘rt maqola va 29 fasldan iborat.

Kitobda muallif notiqlik san’atining foydasi, bo‘limlari, dialektika bilan ritorika orasidagi farq, notiqning o‘z nutqidan ko‘zlagan maqsadi, so‘z urg‘usi, asosiy e’tibor beriladigan maqsad, ritorikaning ta’rif va tavsifi kabi masalalar haqida bahs etadi. Shu bilan birga, muallif bu asarda inson xulq-atvori, undagi turli-tuman ko‘rinishlar, do‘stlik, uning turlari, vafodorlik, qo‘rqoqlik, dovyuraklik, uyalish va uning turlari, insondagi muruvvat, hasad, himmat, minnat kabi masa-lalarga to‘xtaydi.

«Ash-Shifo»ning mantiq qismi «Fann ash-she’r» («She’r san’ati»—«Poetika») bilan tugaydi.

Ibn Sino «ash-Shifo»ga kirgan Mantiqning «Madxal»— kirish qismida qadimgilar falsafasiga mansub bo‘lgan usullar ha-qida gapirib, kitobda mantiq fanida o‘rtaga qo‘yilgan masalalar ustida to‘xtab o‘tishligini aytib o‘tgan. Shu bilan birga, Ibn Sino tabiatshunoslik, metafizika hamda mantiq sohalariga ko‘p narsalar qo‘shganini qayd etadi.

Ibn Sino bu kitobga ilova sifatida yana «al-Lavohiq» («Qo‘shimchalar») degan boshqa bir asar yozmoqchi bo‘lgan. Alloma bu asarni yozish umrim oxirigacha ham yetadi, deb ko‘rsatgan edi. Chunki unga har yili sharh yozib borilaveradi, shunga ko‘ra ta’rix qo‘yiladi, deb o‘ylagan.

Bu ikki kitobdan tashqari, deydi Ibn Sino, mening yana bir kitobim bor, shu asarda falsafani ta’bimga to‘g‘ri keladigan tarzda, qarashlarimni ro‘yi rost bayon etganman. Bu asarim ishroqiya falsafasi haqidadir, deydi.

Ibn Sinoning ishroqiya falsafasi haqida yozgan asaridan bir qismi Uz SSR FA ShI kitob fondida 2385 raqamli qo‘lyozma ichida mavjud(l. 263—270). Bu asarda ko‘rsatilishicha, narsalarning haqiqatini bilish faqat farosat yo‘li bilan amalga oshadi. S. Mirzaev uni panteizm — vahdati vujud falsafasiga to‘g‘ri keladi, deb ko‘rsatadi. Balki Ibn Sino aytib o‘tgan asariga «Mantiq al-mushriqiyin» ham kirgan bo‘lsa ehtimol. Ammo bu faqat mantiqqa oid va hajmining kichikligi uchun Ibn Sino aytganicha ishroqiya falsafasiga oid asar boshqa bo‘lsa kerak, degan fikrga olib keladi. M. A. F. Mehrenning o‘tgan asr oxirlarida arabcha matn va frantsuzcha tarjimasi bilan nashr etgan «Rasoil fi asror al-hikmat al-mushriqiya» («ishroqiya falsafasi sirlari haqida risolalar») asari (bunda Ibn Sinoning bir necha risolalari mavjud) mazmunan bunga to‘g‘ri keladi. Bu kitob to‘rt qismdan iborat:

I. Hayy ibn Yaqzon (1889);

II. 1) al-Ishorot va at-tanbihot (1891): 2) Risolat at-tayr (1891).

III. 1). Ishq risolasi; 2) Fi mohiyat assalot; 3) Fi maoni ziyorat; 4) Risola fi daf’ al-g‘am min-al-mavt (1894).

IV. Risolat al-qadr (1889).

Bu yerdagi asarlar, ehtimol, ishroqiya falsafasiga oid bo‘lib, Ibn Sino istagan falsafiy fikrlar mana shu turdagi asarlar-ga monand keladiganga o‘xshaydi. Mantiq haqida Ibn Sino «ash-Shifo»dan keyin yana bir qancha asarlar ta’lif qilgan. Bulardan biri «an-Najot»ning mantiq qismidir. Ibn Sino bu asarini «ash-Shifo»ning qisqartmasi deb e’lon qilgan. Kitobda «ash-Shifo»dagi masalalar qisqa-qisqa va ixcham bayon etilgan.

«An-Najot»ning qo‘limizdagi nusxasi uch qismdan iborat bo‘lib, unda mantiq (1—96-betlar), hikmati tabiiyot (97—195), hikmati ilohiyot (198—310-betlar) kabi bo‘limlar mavjud. Unga matematikaga oid qismlari kirmagan. Bundan tashqari, Ibn Sino falsafaga oid fors tilida «Donishnoma» degan kitob ham yozgan. Ibn Sinoning bu asari rus tiliga tarjima va tahlil etilgan.

Bu haqda al-Juzjoniy o‘z xotiralarida Ibn Sinoning qattiq ishga berilganligi borasida gapirib, uning Isfahonda «Kitob al-Aloiy» degan asarini yozib tugatganini qayd etadi. Asar to‘rt qismdan iborat: mantiq, metafizika, fizika va matematika. Bu asar forsiy tilda yozilgan bo‘lgani uchun unda muallif mantiqning umumiy masalalari, bo‘limlari, uning maqsad va ta’riflari, fikr qilish turlari va yuqorida «ash-Shifo»da bayon etilgan masalalarni ham kiritgan. Muallif «ash-Shifo» bilan «Donishnoma» kitobi mutolaachisi boshqa-boshqa ekanligini nazarda tutib, «Donishnoma» kitobida mantiqning barcha shahobchalarini bayon etishga e’tibor bergan. Agar «ash-Shifo»ning mantiq qismlarida masalalarga keng to‘xtalgan bo‘lsa, bu yerda esa qisqacha to‘xtab o‘tgan, xolos. Bu asarning bir qo‘lyozma nusxasi O‘zSSR FA ShI kitob fondida mavjud.

Ibn Sinoning «ash-Shifo»siga kirgan yirik falsafiy asarlaridan biri «al-Ilohiyot» («Metafizika») kitobidir. Asar o‘n maqola va oltmish bir fasldan iborat. Ibn Sinoning bu asariga Aristotelning «Metafizika» asari asos bo‘lgan. Aristotel asari aslida o‘n to‘rt maqoladan iborat bo‘lib, maqolalar o‘zaro alifbo tartibida joylashgan. Aristotelning bu asaridan o‘n ikki maqola o‘rta asrgacha yetib kelgan va arab tiliga tarjima qilingan, lekin uning so‘nggi ikki maqolasi, ya’ni «M» va «N» yetib kelmagan. Ammo Ibn an-Nadim ko‘rsatishicha, bu asarning so‘nggi ikki maqolasi yunon tilida bor bo‘lib, Iskandar Afruduziy sharhlari ichida mavjud.

Forobiy .va Ibn Ro‘shdda bu asarning arabchaga tarjima bo‘lmagan qismlari bo‘lgan ekan. Demak, bu asarning asl matni yunoncha sharhlar ichida bor bo‘lgan.

Ibn Sinoning bu asari bilan uning «ash-Shifo»si tugalla-nadi. «Al-Ilohiyot» «ash-Shifo»ning oxirgi jumlasi turkumi sanaladi.

Ibn Sino har bir fanga doir yozilgan asarida shu fanning oldiga qo‘yilgan maqsadlari, bu fanning insonga nafi ustida to‘xtaydi. Ibn Sinoning xuddi shu mavzuda UzSSR FA Sharqshunoslik instituti fondida (inv. № 2385) «Risola fil-ilohiyot» risolasi saqlanadi. S. Mirzaev keltirishicha, unda Ibn Sino amaliy va nazariy falsafa, javhar va araz (substantsiya va aktsidentsiya) ta’riflari, muallifning jismlar tuzilishi borasida ilgarigi olimlar qarashiga qarshi bo‘lgan fikrlari, sabab, zaruriyat, oldingi va keyingi deganda tasavvur qilingan tushunchalar, jismlar, bo‘shliq, to‘lalik kabi masalalar, tomonlar, harakatlar va ular sabablari, aqliy va nafsoniy substantsiyalar; vujudning paydo bo‘lishi va parchalanishi, ya’ni buzilishi (kavn va fasod) kabi masalalarga to‘xtab o‘tadi.

Toshkentda, O‘zSSR FA ShI kitob fondida Ibn Sinoning «ash-Shifo» kitobining «al-Ilohiyot» qismi mavjud. Asarda uning nomi «Kitob ash-shifo», «al-Fann as-solisa ashara fil-ilohiyot» («ash-Shifo kitobi», o‘n uchinchi fann «al-Ilohiyot» haqida) deb kelgan. Qo‘lyozma arab tilida 1076 hijriyda, 1666 milodiyda Ibn Fattoh Hasan at-Tabriziy degan kotib qo‘li bilan ko‘chirilgan. Qo‘lyozma 155 varaqdan, har beti 22 qatordan iborat. Bunda kotib ilohiyotni «ash-Shifo»ning o‘n uchinchi fanni (bo‘lagi) deb kelganidan shuni aytish mumkinki, kotib bunda «ash-Shifo» asari tartibini tabiiyotdan boshlab keyin riyoziyot va ilohiyotni yozgan ko‘rinadi. Shunda tabiiyot sakkiz fan, riyoziyot to‘rt fandan iborat bo‘lib, o‘n uchinchisi «al-Ilohiyot» bo‘lishi mumkin. Nemis olimi Alvart katalogida ham «al-Ilohiyot» asari «ash-Shifo»ning o‘n uchinchi bo‘limi bo‘lib kelgan. Bunda ham «al-Fann as-solisa ashara min kitob «ash-Shifo» fil-ilohiyot, ashara maqolot» («ash-Shifo» kitobidan o‘n uchinchi fan «al-Ilohiyot haqida», o‘n maqola) deb kelgan.

O‘zbekiston SSR FA Sharq qo‘lyozmalari to‘plamining uchinchi jildida bu asar qo‘lyozmasiga tavsif yozganlar fikricha, «ash-Shifo»ning to‘qqiz bo‘lakdan iborat mantiq qismi «ash-Shifo»ga taalluqli bo‘lmay, balki o‘z holicha mustaqil asar bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Chunki raqam jihatidan 22 sanalishi kerak bo‘lgan «ash-Shifo»ning «al-Ilohiyot» qismi bu yerda o‘n uchinchi fan bo‘lib kelgan.

Toshkent nusxasi yaxshi saqlangan, har maqola, ba’zan fasllar ham» qizil siyohda ajratib yozilgan. Ushbu satrlar avtori buni 1960 yilgi Qohira nashri bilan solishtirganida matnlar aynan bir xil chiqqan.

Toshkentda, Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan bu nusxa «al-Ilohiyot»ning yaxshi nusxalaridan biridir. Bunda falsafa fanining mavzui, foydasi, mavjudot va uning bo‘laklari, substantsiya va uning qismlari, to‘qqiz kategoriya, bir bilan ko‘p masalasi va uning chegarasi, miqdor masalasi, avval, keyin, tugal va notugallik masalasi, butun bilan bo‘laklar orasidagi tafovut, narsalar va ularning mavjudligi umumiylik bilan xususiylik o‘rtasidagi farq, jins, nav, ta’rif, turlar, sabablar va ularning qismlari, birinchi boshlanma va uni bilish yo‘llari, mutlaq birinchi sabab, nafs va uning turlari, aql, mabda va maod (boshlanma va qaytish) kabi masalalar, davlat va shaharni boshqarish masalasi, nikoh, umumiy qonun-qoidalar, davlatni idora qiluvchilarning vazifasi, siyosat va axloqqa oid masalalar bayon etilgan. S. Mirzaev ham o‘z bibliografiyasida bu asarni o‘n maqoladan iboratligi uchun rim raqamlari bilan o‘n bo‘limga bo‘lib, har bo‘lim mundarijasiga alohida to‘xtab o‘tgan.

Shu bilan Ibn Sinoning «ash-Shifo» asari tugaydi. Al-Juzjoniy yozishicha, bu asar 18 jild bo‘lishi kerak edi. Lekin «ash-Shifo»ning bizgacha yetib kelgan bo‘laklari soni 22 ga boradi. Nemis olimi V. Alvart ham bu asarni 22 kitobdan iborat deb ko‘rsatgan edi. Bundan ko‘rinishicha, mantiq— 9, tabiiyot — 8, riyoziyot — matematika fanlari — 4, ilohiyot—I, hammasi bo‘lib — 22 fanndan iborat. Bunda al-Juzjoniy aytganidan to‘rt fann ortiq.

Ehtimol, al-Juzjoniy «ash-Shifo» tarkibida faqat mantiq (9 qism), tabiiyot (8 qism) va ilohiyot (1 qism)larni nazarda tutgan bo‘lishi mumkin, matematika turkumida kelgan — geometriya, arifmetika, muzika, astronomiya kabi to‘rt qismi esa nazarda tutilmagan ko‘rinadi. Bunda yo dastlab «ash-Shifo» rejalarida matematikasiz yozish nazarda tutilgan — bu to‘rt qism keyin qo‘shilgan, yo bo‘lmasa al-Juzjoniy tuzgan Ibn Sino asarlari ro‘yxati «ash-Shifo» mukammal holga kelmasidan oldin yozilgan bo‘lishi kerak; keyinchalik kotiblar bu holga e’tibor bermay ro‘yxatga «ash-Shifo»ni 18 jild deb ko‘chirib qo‘yaverishgan. Shu bilan hozirgi mavjud ro‘yxatlarning barchasida «ash-Shifo» 18 jild sifatida qolavergan, vaholonki, u 22 jilddan iborat.

O‘zSSR FA ShI fondida falsafaga oid Ibn Sinoning yana bir asari bor, bu «al-Kalimat al-ilohiya» deb ataladi. Bu ham institutning 2385 raqamli «Rasoil al-hukamo» asari ichida bo‘lib, bir varaqdan iborat (41 a-b varaq), bunda ham falsafa terminlari ishlatilib, ilohiyot falsafasi haqida fikr yuritiladi.

Bu fondda yana Ibn Sinoning «al-Fayz al-ilohiy» (2385/U) degan asari ham bo‘lib, bu ham tematik jihatdan falsafaga oiddir.

Ibn Sinoning falsafaga oid yirik asarlaridan yana biri «Kitob al-ishorot fil-mantiq val-hikmat»dir.

Bu asarni muallif umrining eng so‘nggi yillarida yozgan Asarning qo‘lyozma nusxalari keng tarqalgan ko‘rinadi. O‘zSSR FA ShI fondida (inv. № 2213) bu asarning 1340 yilda ko‘chirilgan ajoyib nusxasi saqlanadi. Xuddi shu nusxadan xattot Yunusxon Hakimjonov ko‘chirgan nusxa (inv. № 13086) ham shu fondda mavjud.

Bu asar ham aslida uch qismdan: mantiq, tabiiyot, moba’dattabia—metafizikadan iborat. Bu qismlarda ham Ibn Sino o‘zining falsafaga oid boshqa asarlarida keltirilgan masalalarni boshqacha yo‘sinda qaytaradi; chunonchi, dastlab mantiqning foydasi, beshta umumiy tushuncha, mantiqda jumlalar va ularning turlari, unda jumlaning tasdiq etilishi-etilmasligi nuqtai nazardan farq, qiyoslar va ularning turlari, jismlar, zamon va makon, boshlanma, saodat, oriflar maqomi — o‘rni kabi mavzular bayon etiladi.

Bu asarga alloma Nasiruddin at-Tusiy (vafoti 1273) va Fax-ruddin ar-Roziy (vafoti 1209)lar atroflicha sharh yozishgan va ularning bu asarlari qo‘lyozma va bosma nusxalarda keng tarqalgan. Bu sharhlar «Hall mushkulot al-ishorot» yoki «Sharh al-ishorot» nomlari bilan mashhur. Undan tashqari, bu asarni sharhlashda at-Tusiy bilan ar-Roziy o‘rtasida paydo bo‘lgan fikrlar asosida mulohaza yuritib Qutbiddin ar-Roziy at-Taxtoniy (vafoti 1364) «al-Muhokomot bayna al-imom va an-Nasir fi sharh al-Ishorot» («Imom Faxruddin ar-Roziy va at-Tusiy o‘rtasida paydo bo‘lgan «al-Ishorot» sharhi muhokamasi»). degan asar yozib, ar-Roziy bilan at-Tusiy mulohazalarini muhokama qilgan. Natijada «Hoshiya sharh al-ishorot»82 degan asar ham vujudga kelgan. Bu zikr qilingan sharhlarning ba’zilari nashr ham etilgan. Ibn Sinoning «al-Ishorot va at-tanbihot» asari XIX asrdan boshlab G‘arb mamlakatlarida o‘rganila boshlandi. Hatto sharqshunos Forje XIX asr oxirida uni frantsuz tiliga tarjima qilib nashr etdi. 1951 yili A. Guashon bu asarni frantsuzchaga boshqatdan tarjima etib nashr ettirdi.

Sharqshunos M. A. F. Mehren bu asarning uch bobini frantsuzcha tarjimasi bilan arabcha matnini Leydenda nashr etdi:

I — Baxt-saodat shodligi haqida (1 — 10-betlar).

II — oriflar maqomi haqida (11—22-betlar).

III — oyatlar siri haqida (23—41-betlar).

Bulardan tashqari, Ibn Sinoning falsafaga oid hajmi katta va kichik juda ko‘p asarlari — risola va savollarga yozilgan javoblar tariqasida bitilgan ta’liflari bor. Bunday risolalardan bir qismi nashr ham etilgan. Bulardan biri Ibn Sinoning falsafa va tabiiyotga bag‘ishlangan to‘qqiz risolasidir. Bu risolalarning dastlabkisi «at-Tabiiyot min uyun al-hikma» («Hikmat chashmalaridan bo‘lgan tabiiyot», 2—36 sah.) asaridir. Ikkinchisi «Fil-ajrom al-ulviya» («Osmon jismlari haqida», 39—59), uchinchisi «Fi-l-qivo al-insoniya va idrokotiho» («In-soniy quvvatlar va uning idroklari», 60—70), to‘rtinchisi «Fi-l-hudud» («Ta’riflar», 71—102), beshinchisi «Fi aqsom al-ulum al-aqliya» («Aqliy ilmlar qismlari», 104—118), oltinchi «Fi isbot an-nubuvva» («Payg‘ambarlikning isboti haqida, 119— 132), yettinchisi «al-Nayruziya», 133—131), deb ataladi, sakkizinchisi «Fil-ahd» («Burch haqida» risoladir, 142—151), to‘qqizinchisi «Fi ilm al-axloq» («Axloq haqida» risoladir, 152—156).

Kichik risolalarning boshqa bir qismi Misrda Sabriy Kurdiy nashr etgan to‘plamda bosilgan. Bular quyidagilardir:

1. «Risolat sirr al-qadar» («Qadar siri haqida risola» 244—249).

2. «Risolat al-mabda va al-maod» («Boshlanish va qaytish ha-qida risola», 250—255).

Ibn Sino tarjimai holida bu asar Jurjonda ekanligida yozilgan deb ko‘rsatilgan. Ammo bu yerda risola emas, kitob deyilgan, sal quyiroqda «Maod kitobi» ham borligi ko‘rsatilgan.

Hindistonning Haydarobod shahrida «Doirat al-maorif al-usmoniya» jamiyati tomonidan 1935 yili nashr etilgan Ibn Sinoning «Majmuat ar-rasoil» («Risolalar to‘plami»)da ham yuqoridagi ikki to‘plamga kirmagan asarlar chop etilgan: bular quyidagilar:

1. «Fi-l-fe’l va-l-infiol va aqsomuho» («Harakat, teskari harakat va uning qismlari», 1 —11).

2. «ar-Risolat al-arshiya fi tavhid taolo va sifotuho» («Arsh haqida risola, bu tangri taoloning yagonaligi va sifatlari haqida», 1 —19).

3. «Fi-s-saoda» («Baxt-saodat haqida», 1—22).

Bulardan tashqari, Ibn Sinoning «Risola fi taqsim al-mavjudot» («Mavjudotning bo‘linishi haqida risola») degan asari ham bo‘lib uning bir qo‘lyozma nusxasi Toshkentda, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti kitob fondida mav-jud (inv. № 2422DX).

Bu asar o‘zbek va rus tillariga tarjima qilingan. Yana Ibn Sinoning Toshkentda, Sharqshunoslik institutida (inv. № 2385/XX1X) «Tafsir kitob «uslujiyo» min al-ansof» («Uslujiyo» kitobiga yozilgan tafsir») degan asari saqlanadi. Bu asar S. .Mirzaevning ko‘rsatishicha, Aristotelning hamma asarlarini sharh qilgan «Ansof» nomli kitobidan bir qismi bo‘lib, Aristotel ilohiyotini tafsir qiladi. Asar Ibn Sinoning metafizika sohasidagi fikri Aristotelning bu sohadagi fikridan qanchalik farq qilishini ko‘rsatishga yaxshi material bo‘la oladi».

Yana shu O‘zSSR FA ShI fondida yuqorida zikr qilingan 2385 raqamli qo‘lyozmada «Risolat al-arus» degan asar saqlanadi. Bu ham allomaning falsafiy asarlari qatoriga kirib, uning yalohiyot va tabiiyotga oid fikrlarini bayon etadi. Bulardan tash-qari, allomaning «ar-Risolat al-adhoviya» («Qurbonlik haqida risola») asari ham borki, bu ham Ibn Sino dunyoqarashini bayon etgan asarlar qatoriga kiradi. Bu kitob muallif muqaddimasi va yetti fasldan iborat.

Ushbu asarning forscha tarjimasi (tarjimoni noma’lum) 1971 yili Tyohronda nashr etildi. Yana Ibn Sinoning Toshkentda, Sharqshunoslik instituti fondida boshqa falsafiy asarlari ham saqlanadi. «Risolat ra’i muhassal» («Kerak fikrlarni o‘z ichiga olgan risola»), «Risolat al-uqul» («Aqllar haqida risola»), «Risolat fi tazkiyat an-nafs» («Nafsni pokiza tutish haqida risola»), «Fi ahvol an-nafs» («Nafs ahvoli haqida»), «Al-mabohis an-nafsoniya» («Nafsoniy bahslar») kabi risolalari saqlanadi. Bu so‘nggi risolani Ibn Sino o‘z vaqtida somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (976—997) Somoniyga bag‘ishlab yozgan, u «Hadiyat ar-rais» nomi bilan ma’lum bo‘lgan. Asar muqaddimasida amir Nuh ibn Mansurga bag‘ishlangan satrlar va unga uzoq umrlar tilab yozilgan tilaklar ham bor. Kitob o‘n fasldan iborat. Ibn Sino tarjimai holi qismida eslab o‘tganimizdek, bu asar allomaning dastlab yozgan falsafiy asarlaridandir. Chunki bu asar bag‘ishlangan amir 997 yili vafot etgan, asar esa uning hayot vaqtida yozib taqdim etilgan. Demak, Ibn Sino o‘n yetti yoshigacha ham falsafiy asar yozgan ekan.

Ibn Sinoning kichik falsafiy asarlari qatoriga uning keyinchalik «Ahvol an-nafs» degan nom bilan bosilgan to‘rt risolasi ham kiradi. Bu risolaning dastlabkisi «Ahvol an-nafs» («Nafs ahvoli haqida») deb nomlanadi. Bu to‘plamda yana «Risola fi ma’rifat an-nafs an-notiqa va ahvolaho» («Gapiruvchi — notiqa nafs va uning ahvolini bilish haqida risola»), «Risola fil-kalom alo an-nafs an-notiqa» («Notiqa nafs haqida bir necha so‘z») risolasi ham bor.

Shuningdek, falsafiy risolalar qatoriga bulardan tashqari «al-Masoil al-ma’duda» («Sanoqli, ya’ni bir necha masalalar»), «Risolat ba’z al-afozil ila ulamo madinat as-salom fi ma’qulot ash-shayx ar-rais» («Kategoriyalar haqida Bag‘dod olimlariga yuborilgan risola») kabi asarlarni ham kiritish mumkin.

Bulardan tashqari, Ibn Sino falsafiy qarashlari uning za-mondoshlari bilan olib borgan yozishmalarida ham aks etgan. Bu xil yozishmalarning bir qismi UzSSR FA ShI fondida, qolganlari esa dunyoning boshqa turli fondlarida saqlanadi, ularning bir qismi nashr ham etilgan. Ibn Sino bularda o‘z davri taqozo etgan ko‘p masalalarga munosabatini bildirgan. Ularning biri «Aristotelning «Osmon haqida»gi kitobiga doir Beruniyning o‘nta savoli va unga Ibn Sinoning javobi» dir.

Ibn Sino bilan Beruniy o‘rtasida bo‘lgan savol-javoblarga bag‘ishlab mutaxassislar qator maqolalar yozdilar. Masalan,. sharqshunos olim Yu. N. Zavadozskiyning bu to‘g‘rida yozgan maqo-lasini keltirish mumkin.sh

Yana bu yozishmalarga Abu Sa’d ibn Abulxayr (vafoti 440/1049) savoliga shayx Abu Ali yozgan javobi, Bahmanyor savollariga yozilgan javoblar, Ibn Sinodan so‘ralgan o‘n savolga uning javobi, «Risolat madinat as-salomiya maa javobihi» («Madinat as-salomiya— Bag‘dodga yozilgan javobi») kabi Shayx asarlarini kiritish mumkin.

Undan tashqari, Ibn Sino diniy mavzularda ham asarlar yozgan. Bular, alloma davrida ko‘pchilikni qiziqtirgan masalalar, unga berilgan savollarga javoblar tariqasida yozilgan risolalardir. Chunonchi, bunday asar qo‘lyozmalarining bir qismi O‘zSSR FA ShI kitob fondida saqlanadi. Bunday asarlardan ba’zi birlarini yuqorida eslatib ham o‘tdik. Ulardan yana biri «Me’rojga oid risola»dir («Risolat me’rojiya»). Yana shu xildagi asarlardan «Risola fi anna lo mahofa lilmavt» («O‘limning xavfi yo‘qligi haqida risola»), «Asror as-salot» («Namoz sirlari»), «Tafsir suvrat sabbix isma rabbik», «Tafsir suvrat qul huvollohu ahad», «Tafsir suvrat al-falaq», «Tafsir suvrat annos», «Tafsir suvrat tavhid, «Risola lo saodata va lo shaqovata fi hazal-olam alal-itloq» («Bu dunyoda mutlaq baxt va baxtsizlik yo‘q degan risola»), «Tafsir suvrat auzu birabin-nos», yuqorida eslatilgan «Payg‘ambarlikning isboti haqida risola» kabilar.

Bulardan tashqari, Ibn Sino axloq masalasiga ham asarlar bag‘ishlagan, ba’zi asarlarda bu xususda to‘xtab o‘tgan. Bu xil asarlarga Ibn Sinoning yuqorida zikr qilingan «Axloqqa oid risola», «Burch haqida risola», «Turar joyni boshqarish choralari» («Tadbir al-manozil yo «Tadbir manzil»), «Nafsni pokiza tutish to‘g‘risida», «Badanni boshqarish» («Siyosat al-badan»), «Ansof-adolat kitobi», «al-Birr .va al-ism» kabi asarlarini ham kiritish mumkin. Ibn Sinoning axloq masalasiga uning «ash-Shifo»sidagi ba’zi bir bo‘limlarni, «al-Ilohiyot»ning so‘nggi fasllarini ham qo‘shish mumkin. Allomaning o‘zi axloqqa oid asarlarini «amaliy hikmat»ga kiritgan. Bulardan tashqari, Ibn Sino bu to‘g‘rida o‘zining «Tib qonunlari», «Tibbiy doston» (urjuza), «Hayy ibn Yaqzon», «Qush risolasi», «Hikmat chashmalari» va boshqa asarlarida ham to‘xtab o‘tgan.

* * *

Buyuk entsiklopedist Abu Ali ibn Sinoning ijodiy faoliyati juda xilma-xil va rang-barangdir. Olim o‘z davridagi mavjud bo‘lgan hamma fanlarda salmoqli mehnat qilgan.

Ibn Sino dunyoda buyuk tabib sifatida mashhur bo‘lsada, olimlar nazdida buyuk faylasuf sifatida ham hurmatli. Uning insonga birinchi navbatda hayotiy zarur bo‘lgan tibbiy asarlari olim nomini dastlab butun dunyoga taratdi, lekin Ibn Sino tabibgina bo‘lib qolmasdan, o‘z davrining buyuk mutafakkiri, keyingi asrlar fani, madaniyati, adabiyotiga salmoqli ta’sir ko‘rsata olgan buyuk siymo edi. Uning aniq fan sohalaridagi asarlari, falsafa va adabiyot bobidagi katta xizmatlari haqli ravishda uni jahon fani va madaniyatining ajoyib bir namoyandasi deyishga huquq beradi, uning ijodi jahon madaniyati erishgan yutuqlar qatoriga kiradi. Haqiqatan ham, olim ijodida fan va san’at birlashib, o‘zining ajoyib mahsulini bergan edi. U chinakam bir tabiatshunos faylasuf edi.

Ibn Sino ijodidagi ajoyib xususiyatlardan biri shu ediki, u asarlarida o‘z davrining juda ko‘p ilg‘or g‘oyalarini aks ettira oldi. Ibn Sino o‘zidan oldin o‘tgan faylasuflar ta’limotidagi taraqqiyparvar an’analarni o‘zlashtirishga va zamonasi olib kelgan ilm-fan dalolati bilan bu an’analarni ijodiy ravishda rivojlantirishga harakat qildi. Garchi uning o‘zi ba’zi masalalarda idealist bo‘lib va uning ko‘p ilg‘or fikrlari diniy idealistik qobiqda berilgan bo‘lsa ham, olim aytmoqchi bo‘lgan asosiy fikr, maqsad o‘z davriga nisbatan ancha ilg‘or bo‘lgan.

Ibn Sino dunyoqarashida ismoilizm ta’siri bo‘lgach ko‘rinadi. Al-Bayhaqiyning ko‘rsatishicha, Ibn Sino otasi «Ihvon as-safo» risolasini o‘qir va bu ta’limotga qiziqib qarar ekan. Ismoilizm asli qarmatlar harakati bilan bog‘liq.

IX asrda paydo bo‘lgan qarmatlar harakati ko‘pchilik hunarmandlar o‘rtasida tarqalgan edi. Bu harakat aslida abbosiylar. xalifaligiga qarshi qaratilgan edi. Chunki qarmatlar abbosiylar xalifaligini g‘ayri qonuniy deb bilardilar. Ular tushunchasicha, Muhammad(SAV)dan keyin uning o‘rnini egallaydigan o‘rinbosar faqat Ali va uning bolalari, kelajakda esa bu o‘rinni bolalarining avlodlari egallashi kerak edi. Mana shu tariqa ular Alidan so‘ng uning avlodidan yettinchisi bo‘lmish Ismoil taxtga o‘tirishi kerak, deb bilishar va Ali avlodlarini imom deb atalgani jihatdan bu yerda ham imom Ismoil deb atashar edi. Bu oqim tarafdorlari Yaqin va Urta Sharq bo‘y-lab targ‘ibot ishlarini kengaytirib yuborgan edi. Bularning bir qismi Misrda ham yashirin ravishda targ‘ibot olib borardi. Shu sababdan bu oqim tarafdorlarini «Doiy-l-misriyin»— Misr targ‘ibotchilari, ismoiliylar oqimi deb atashgan. Bu oqim tarafdorlari dunyoda ilm-ma’rifat o‘rganishni, zahmatkashlar orzu-tilaklariga erishishini ham ilgari surgan edi.

Ibn Sino o‘z tarjimai holida otasining ismoiliylar tarafdori ekanini eslaydi, lekin u o‘zida bunga rag‘bati bo‘lmaganini» yozadi. Ibn Sinoning fan va ma’rifatni chuqur o‘rganishi uning ismoilzm vakillariga nisbatan ham progressivroq yo‘l tutganini ko‘rsatadi. Har qalay, Ibn Sino yoshlik chog‘laridayoq ismoiliylar oqimiga yaqin bo‘lgan. Ibn Sinoning falsafaga bo‘lgan intilishlari ham shundan guvohlik beradi. Uning o‘n yoshidan boshlab-ilohiyotga tegishli kitoblarni, qonunshunoslikni o‘rganishi, hadis ilmi, tafsirlardan bahramand bo‘lishi, keyinchalik mantiq sohasini chuqur egallashi falsafani mukammal o‘rganishini ko‘rsatadi. «Har qalay,— deb yozgan edi Yu. N. Zavadovskiy,— ulug‘ olimning yoshligida ismoiliylar doirasiga juda yaqin turganligiga ikkilanilmasa ham bo‘ladi. Bu holatni uning falsafa va fanlarga bo‘lgan maylining juda erta uyg‘onganligining o‘zi ham juda yaxshi izohlay oladi» («Zavadovskiy Yu. N., disserta-tsiya, 118-bet).

Ibn Sino o‘zining «al-Ishorot» kitobida yuqorida keltirganimiz parchada shogirdlarga qarata, hali yetilmagan odamlarga hamma gapni aytavermaslikni uqtiradi. Shu jihatdan Ibn Sinoning shogirdlarini ham sir-asrorni yashirishga chaqirganligi ajablanarli emas.

U haqiqiy gumanist sifatida inson aqlining har tomonlama rivojlanishiga, tabiat sirlari va haqiqatni bilish mumkinligiga ishongan. Shuning uchun ham olim odamlarni bir-biri bilan do‘st-inoq bo‘lib yashashga, insonlarni pastlikka eltadigan adovat o‘chog‘ini quritishga chaqiradi. Insonlar bir-biri bilan sofdil-samimiy bo‘lsa, bir yoqadan bosh chiqarsa, har qanday mushkulliklar osonlashishiga, har qanday qiyinchilik hal bo‘lishiga va haqiqat sirlarini ochish mumkinligiga qattiq ishonadi.

Ibn Sino fanning ko‘p sohalaridan xabardor edi. U ximiya, geologiya, mineralogiya singari tabiatshunoslik sohalarida ham qalam tebratdi. U jismlar harakati, minerallarning tarkibi va uning xususiyati, tog‘larning paydo bo‘lishi, meteoritlar tarkibi, jonli moddalarning kelib chiqishi, o‘simlik va hayvonlar hayoti va ularning tuzilishi kabi qator masalalar ustida bosh qotirdi, holi qudrat asarlar yozdi. Allomaning tabiatshunoslikka oid qarashlarining aksariyati uning «ash-Shifo» kitobida bayon etilgan. Bunda o‘sha davrning fizika, ximiya, botanika, zoologiya, geologiya, mineralogiya kabi fanlariga oid ma’lumotlar bu entsiklopedik asarida qamrab olingan.

Xullas, matematika va mantiq, tabiiyot va astronomiya, metafizika va axloq, siyosat va ijtimoiy bilimlar — Ibn Sino dunyoqarashining materialistik pozitsiyasini ko‘rsatib turuvchi tomonlardan edi. Umuman, Ibn Sino o‘zining tabiatga doir asarlarida harakatda va o‘zgarishda bo‘lgan jismlarni, zamon, o‘rin, yer, falak va uning aylanma harakati, modda va jism, jismdagi zichlik va torlik, issiqlik va sovuqlik va ularning jismlarga ta’siri, yog‘inlar, momaqaldiroq, yashin, shamol kabi masalalar haqida o‘z fikrini bayon etadi.

Ibn Sino borliqni klassifikatsiya qildi, bu borada «Mav-judotning bo‘linishi haqida risola» degan asar yozdi, Unda alloma butun borliqni, ya’ni yer, osmon jismlari, hissiy va aqliy narsalarning hammasini birga qo‘shib formal logika asosida klassifikatsiya qildi. Undan tashqari, alloma «Aqliy ilmlar bo‘linishi»degan asarida o‘z davridagi mavjud ilmlarni klassifikatsiya qildi. U falsafani barcha fanlarning asosi deb qaradi. Shundan u aqliy ilmlarni hikmat — falsafa ilmlari deb olib, ularni nazariy va amaliy qismlarga bo‘ldi. Uz navba-tida, nazariy hikmatni uchga bo‘ladi, quyi ilm — tabiiy fanlar, o‘rtacha ilm — matematika fanlari (geometriya, arifmetika, astronomiya, muzika) va nihoyat, oliy ilm — metafizika. Bularning birinchisi bo‘lgan tabiiyot jismlarning moddiyligi va harakatiga daxldor bo‘lgan narsalar bilan shug‘ullanadi. Masalan, osmon jismlari, to‘rt element va ulardan hosil bo‘ladigan narsalar, ularga xos bo‘lgan har xil ko‘rinishlar — harakat va beharakatlik, ularning paydo bo‘lishi, o‘zgarishi va yo‘q bo‘lishi haqida gap boradi. Ikkinchisi matematika fanlari bo‘lib, modda va harakatda bo‘lgan ob’ektlar bilan shug‘ullanadi. Bunda yuzaga keladigan narsalar modda va harakatga bog‘liq bo‘ladi, lekin ha-rakat chegarasi unga bog‘liq bo‘lmaydi. Chunonchi, unda moddaning kvadrat, sharsimon, konussimon shakl olishi, aylanishi, soni va unga xos bo‘lgan narsalar haqida fikr bayon etiladi. Masalan, sharning nimaligini tushunish uchun uning nimadan — yog‘ochdan yo oltindanmi, yo kumushdanmi yasalganini bilish shart emas. Yeki, masalan, inoon deganda, albatta, uning shakli, suvrati va eti bilan birga tasavvur qilinadi. Uchinchisi — metafizika esa, muallif iborasi bilan aytilganda, borlig‘i modda va harakatga muhtoj bo‘lmagan ob’ektlar bilan shug‘ullanadi, bunga esa mohiyat, birlik, ko‘plik, sabab va natija, umumiy va xususiy kabi narsalar kiradi.

Amaliy hikmat uch qism (axloq, iqtisod va siyosatga)ga bo‘linib, birinchisi, bitta shaxsga aloqali bo‘lib, unda baxtga erishish uchun inson fe’l-atvori qanday bo‘lishi haqida, ikkinchisi, insonlarning oilada, xo‘jalik ishlarida bir-biri bilan aloqa va munosabatlari qanday bo‘lishi va, nihoyat, uchinchisi, shahar yo o‘lka miqyosida kishilarning bir-biri bilan munosabatlari qanday bo‘lishi haqida gap boradi. So‘nggisida siyosatlar, davlatni idora etish xususida gap boradi. Bu uchala turkum ham o‘z navbatida maydalanib, kichik-kichik shoxobchalarga bo‘linib ketadi.

Ibn Sinoning o‘z zamonidagi yirik olimlar bilan bo‘lgan yozishmalari ham uning dunyoqarashini bilishda katta ahamiyatga ega. Ularda Ibn Sino falsafaga oid masalalar, narsalar tabiatining haqiqati, borliq, yo‘qlik, mantiq va astronomiyaga oid masalalarga to‘xtaladi.

Ibn Sino dunyoqarashi antik davr faylasuflari, jumladan, Aristotel va Platonlarning asarlarini o‘rganish asosida shakllandi. Ko‘p masalalarda Ibn Sino ularning qarashlarini davom ettirdi, yangi fikrlar bilan boyitdi.

Ibn Sino Aristotel g‘oyalariga asoslanib o‘z davri uchun yangi, original va progressiv qarashlarni targ‘ib qildi. Aristotel falsafiy sistemasining materialistik tendentsiyalari Ibn Sino falsafasida o‘z rivojini topdi.

Qadimgi yunon va o‘rta asr Sharqi ilmiy yutuqlarini umumlashtirgan Ibn Sinoning ilmiy merosi jahon fani rivojida katta o‘rin egallaydi. Buyuk mutafakkir Ibn Sino tabiatshunoslik va falsafa fani tarmoqlarini o‘rganishda juda ulkan hissa qo‘shish bilan birga, o‘z ijodida o‘rta asr ilmiy bilimlarining barcha tarmoqlarini o‘z ichiga olgan yagona sistema yaratdi, ularni o‘rganish yo‘llarini ham belgilab berdi.

Ibn Sinoning falsafasi tabiatni bilishga qaratilgandir, ya’ni tabiat hodisalarini kuzatish, faktik bilimlarni to‘plab, umumlashtirib, oqilona tanqidiy o‘rganishni talab qiladi.

Ibn Sino tushunchasida bilimlarni chuqur o‘rganish orqali, xudoni bilish mumkin degan fikr yotadi. Haqiqiy musulmon, mavjud bilimlarni egallasagina haqiqiy musulmon bo‘la oladi, deb tushunadi. O‘sha davrda ilm olishga chaqirishning birdan-bir yaxshi usuli ham shu edi. Ibn Sino o‘zining asarlariga «ash-Shifo», «an-Najot» deb nom qo‘yishining boisi ham ana shundadir.

Ibn Sino dunyoqarashida yaqqol ko‘zga tashlanadigan tomonlardan biri shuki, u tajriba, dalillarga asosan fikr yuritadi. Bunda esa mantiq insonni to‘g‘ri fikr yuritishga chorlaydi, zero, u nazariy va amaliy hikmatni o‘rganish yo‘lida kamchiliklarni bartaraf qiladigan fandir. Uningcha, har bir mulohaza mantiqqa asoslangan, mantiqiy bo‘lishi kerak, inson aql-zakovati mantiqqa asoslangan bo‘lgani va to‘g‘ri fikr qilishi natijasida dunyoni, uni o‘rganishga bag‘ishlangan barcha fanlarni egallashi kerak bo‘ladi.

Ibn Sino, bir tomondan, reaktsion ruhoniylar siqig‘iga uchragan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, mutaassib shohlar fitnasiga yo‘liqadi. Ulug‘ olim bo‘lib yetishgan bo‘lsa ham, hatto vaqtincha shohlar iltifotiga sazovor bo‘lgan bo‘lsa ham, u o‘ziga doimiy qo‘nim topa olmaganidan, o‘z qadrini biladigan topolmaganidan zorlangan satrlar yozadi.

Olim dunyoda yuz berayotgan adolatsizlik, norozilik va tengsizlikni ko‘radi. Ularni o‘zicha mushohada qiladi, ammo ularning sabablarini topolmaydi, hayronlik daryosiga sho‘ng‘ib, olamni tushuna olmaganini, dunyo-borliq falsafasi bilan boshi qotganini bir ruboiysida yozadi:

«Eh koshki edi, men o‘zimning kimligimni, olamda nima uchun tentirab yurganimni bilsam edim. Agar kelajagim xayrli bo‘lsa edi, mayli, tinchgina, bemalol tirikligimni qilaverardim. Bordi-yu, agar unday bo‘lmasa, yuz-ko‘z bilan yig‘lardim».

Olim insonning paydo bo‘lishi, uning istiqboli haqida bosh qotiradi. Bu masalalarga garchi idealistik bo‘lsa ham o‘zicha javob berishga harakat qiladi. Ibn Sino zamonasiga ko‘ra, o‘zining ilg‘or bo‘lgan fikrlarini diniy qobiqda turib mulohaza qiladi. O‘sha muhitdan chiqolmay o‘ylaydi, bosh qotiradi.

Faylasuf inson haqida, uning kelajagi, nega tug‘ilib, nega o‘layotgani, dunyonnng qonun-qoidalari haqida mushohada qiladi, uning fikri doimo hayot muammolari bilan band edi. U qaysi o‘lka yo shaharga bormasin, hamma yerda ham ahvol bir xil ekani, hamma yerda ham adolatsizlik, insoniy huquq oyoqosti qilinayotganini ko‘radi. Hamma joyda ham odamlar Ibn Sino kabi dunyoga kelganidan hayron, boshi qotganday:

«Men ko‘p joylarni kezdim va ,olam ahvoliga qaradim, unda hayronlik kaftini iyagiga tirovchidan yoki pushaymonlik barmog‘ini tishlab turuvchidan boshqani ko‘rmadim».

Bunday hollar, albatta, olimning dunyoqarashiga ta’sir etmay qolmadi. Uning sarson-sargardonligi, quvg‘inlikda yurishlari undagi idealizmni rivojlantirishga sabab bo‘ldi. Chunki «Ideyalar, tasavvur va ong hosil qilish dastavval moddiy faoliyatiga va odamlarning moddiy munosabatlariga, real hayot tiliga bevosita bog‘lanib ketadi. Tasanvurlarning hosil bo‘lishi, tafakkur, odamlarning ma’naviy axloqlari bunda hali odamlarning moddiy munosabatlarining bevosita mahsulidir. «Bu narsa u yoki bu xalqning siyosati, qonunlari, axloqi, dini, metafizikasi tilida va hokazolarida ifodalanadigan ma’naviy ishlab chiqarishga ham taalluqlidir. Hatto odamlar miyasida hosil bo‘ladigan tumanli narsalar ham ularning moddiy hayot jarayonining zarur mahsulidir».

Bu davrda al-Kindiy, Muhammad Muso Xorazmiy, Farg‘oniy, forobiy, ar-Roziy kabi ilg‘or siymolarning ilg‘or fikrlari kurtak otgan edi.

Ibn Sino o‘zining ko‘p qirrali ijodida fanning turli tarmoqlarini qamrab ololganligi tabiatni yaxshiroq tushunishga, insonga va uning tabiatiga yana ham chuqurroq kirib borishga imkon berdi. U o‘z umrida ko‘p adolatsizliklarni, darbadarlikni ko‘rdi; har xil tabaqa kishilari bilan munosabatda bo‘ldi. U elementar fanlardan tortib inson ruhigacha bo‘lgan jarayonni kuzatdi, insonning og‘ir turmush ahvolini ko‘rib, dunyoqarashi kamol topdi. O‘rta asr sharoitida, ayniqsa Ibn Sinodek bir joyda qat’iy qo‘nim topaolmay, shaharma-shahar kezib yurgan holda bunday keng bir fikrga ega bo‘lish ancha mushkul edi. Olimni bunday shuhratga olib kelgan sabablardan biri ham shu ediki, u o‘z davrining eng ilg‘or progressiv g‘oyalariga ergashib, ilg‘or g‘oyalarni o‘z fikri va xulosalari bilan boyitdi. Bu hol fan va san’at tarixida katta ahamiyat kasb etdi.

Fan zahmatkashi Jordano Bruno Ibn Sinoni buyuk grek faylasufi Aristotel va vrachi Galenlar qatoriga qo‘yib, hurmat bilan tilga oladi, nemis faylasufi materialist Feyerbax Ibn Sino «mashhur tabib va filosof deb» ehtirom bilan zikr qildi. K. Marks o‘zining «Nemis ideologiyasi» asarida Ibn Sinoni hurmat bilan eslaydi. Ibn Sino ta’limoti Sharqning yirik namoyandalariga va erkin fikr rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Umar Xayyom Ibn Sinodan minnatdor edi. Nosir Xisravning (1004—1088) tangriga nisbatan qo‘zg‘olg‘an «asabi» Ibn Sino g‘oyalaridan suv ichgan edi.

Ibn Sino o‘zi o‘ylagan niyatiga yetgan edi. U o‘z ijodi orqali insonlarda ilm-ma’rifatga nisbatan hurmat va intilish uyg‘ota oldi. Insonning yaxshi xususiyatlarini yanada rivojlanishiga, bilim va tafakkur bilan ish ko‘rishiga katta xizmat ko‘rsatdi. Shuning uchun ham buyuk olimning insoniyat jamiyati oldida qilgan xizmati cheksizdir. Uning o‘tkir fikri, zo‘r fantaziyasi aks etgan ilmiy-falsafiy merosi — bular hammasi buyuk siymo — Sino o‘g‘li, ya’ni Ibn Sinoga qo‘yilgan ajoyib haykaldir. Bu «haykal» bilan olimimiz hozir ham ma’rifat yo‘lida xizmat qilmoqda.

BIBLIOGRAFIYA

ASOSIY MANBA VA ADABIYOTLAR

Abdullaev I. (Yatimat ad-daxr) — istochnik po istorii araboyazichnoy literaturom narodov Mavarannaxra i Xorasana, avtoreferat na soiskanie uchenoy stepeni doktora filologicheskix nauk, M., 1977.

Abdullaev I. Ibn Sino davrida adabiy muhit, «Sharq yulduzi», 11-son. Abu Ali ibn Sino. Falsafiy qissalar, to‘plovchi va tarjimon A: Irisov G‘. G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, Toshkent, 1963.

Abu Ali ibn Sino. She’rlar, tarjimon Sh. Shomuhamedov, to‘plovchi va muqaddima yozuvchi A. Irisov, O‘zSSR «Fan» nashriyoty, Toshkent, 1965.

Abu Ali ibn Sino. Fonetika haqida risola (nutq tovushlari hosil bo‘lishining sabablari), arabchadan o‘zbekchaga Q. Mahmudov, A. Mahmudov tarjimasi, mas’ul muharrir A. Irisov, «O‘zbekiston» nashriyoti, Toshkent, 1979.

Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki, I—V knigi, Tashkent, 1954-1960.

Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari, I—V kitob, Toshkent, 1954—1961.

Abu Ali ibn Sina. Matematicheskie glavi «Knigi znaniya» («Danishname») Izdatelstvo «Irfon», Dushanbe, 1967.

Abu Ali ibn Sina. Danishname, perevod na russkiy yazik A. Bogdutdinova (Kniga znaniya), Stalinobod, 1957.

Abu Ali ibni Sino. Majmo‘an she’rho, Stalinobod, 1953.

Abu Bakr Roziy va uning shogirdi yozib qoldirgan kasalliklar tarixi. Kirish, tarjima, izoh va ko‘rsatkichlar H. Hikmatullaevniki, O‘zSSR FA nashriyoti «Fan», mas’ul muharrir U. I. Karimov, A. Asqarov, Toshkent. 1974.

Abu Mansur as-Saolibiy. Iatimat ad-dahr fi mahosin ahl al-asr (Asr ahlining fozillari haqida zamonasining durdonasi), tadqiq qiluvchi, tarjimon, izoh va ko‘rsatkichlar tuzuvchi I. Abdullaev, mas’ul muharrir U. I. Karimov, UzSSR «Fan» nashriyoti, Toshkent, 1976.

Abu Nasr Forobiy. She’r san’ati, Toshkent, 1969, arabchadan tarjima, izoh va muqaddimalar muallifi A. Irisov, redaktor B. Hasanov.

Abu Rayxan Beruni. Izbrannie, t. I—VI, Izd-vo AN O‘zSSR, Tashkent, 1957— 1975.

Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar, I tom, tarjimon A. Rasulov. Izohlarni I. Abdullaev va A. Rasuloa tuzgan, mas’ul muharrir I. Abdullaev, 0. Fayzullaev, Toshkent, O‘zSSR «Fan» nashriyoti, 1968.

Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar, II tom, arabchadan A. Rasulov. Yu. Hakimjonov, G‘. Jalolov tarjimasi, mas’ul muharrir G‘. Jalolov va A. Irisov, so‘z boshi va izohlar A. Irisovnji, Toshkent, O‘zSSR, «Fan» nashriyoti, 1965. Abul-Fazl Bayhaqiy. Istoriya Mas’uda, perevod s persidskogo, vvedenie, kommentarii i prilojeniya A. K. Arendsa, M., 1969.

Azimdjanova S. A. Vostokovedenie. «Nauka v Uzbekistane», II, «Obshestvennie nauki», Tashkent, 1974, s. 226—250.

Azimdjanova S. A., Voronovskiy D. G. Sobranie Vostochnnx rukopisey AN UzSSR, Vostochnie fondi krupneyshix bibliotek Sovetskogo Soyuza, M. 1963.

Azimdjanova S. A. Vostochnme rukopisi IV AN UzSSR i ix izuchenie, «Trudi IV AN UzSSR», vsh. 3, Tashkent, 1954.

Azimdjanova S. A. Izuchenie naslediya Ibn Sinn v Uzbekistane, «Izvestiya AN UzSSR», № 6, 1954.

Antologiya mirovoy filosofii. M., 1969.

Antichnne ritoriki. Sobranie tekstov, stati, kommentarii i obshaya redaktsiya prof. A. A. Taxogodi, Izd-vo MGU, 1978.

Arends A. K. Vostochnme predshestvenniki Ibn Sinn i znachenie ix trudov dlya izucheniya «Qanona», «Materialm pervoy Vsesoyuznoy konferentsii». Arzumetov Yu. S. Meditsinskie vzglyadi Ibn Sina po materialam «Qanona vrachebnoy nauki» o pecheni, avtoreferat kandidatskoy dissertatsii, Tashkent, 1964.

Aristotel. Izbrannme proizvedeniya, t. I—II, M., 1976. Aristotel. Poetika, M., 1957.

Asmus V. Metafizika Aristotelya, Aristotel, t. I, M., 1976. Atabekov Yu. A., Sokolova Ye. S, Xamidullin Sh. X. Ibn Sino byusti (Byust Ibn Sina), «O‘zbekiston» nashriyoti (rus va o‘zbek tillarida), Toshkent, 1969.

Axadova M. Fiziko-matematicheskie sochineniya Ibn Sinn, avtoreferat kand. diss, Tashkent, 1965.

Axvlediani V. G. Foneticheskiy traktat Avitsenni, «Metsniereba», Tbilisi, 1966.

Bertels Ye. E. Avitsenna i persidskaya literatura, «Izvestiya AN SSSR», otdelenie obodestvennnx nauk, № 1—2, 1938.

Beruniy bilan Ibn Sinoning savol-javoblari, arabchadan M. Abdurahmonov, A. Rasulovlar tarjimasi, mas’ul muharrir S. Mutallibov, O‘zSSR FA nashriyoti, Toshkent, 1950.

Belenntskiy A. Geologo-mineralogicheskiy traktat Ibn Sinm, «Izvestiya AN TadjSSR», otdeleniya obshestvennix nauk, Stalinabad, № 4, 1953.

Baltaev M. N. Voprosi gioseologii i logiki v proizvedeniyax Ibn Sinn i yego shkoli, Dushanbe, 1965.

Boltaev M. N. Aqddahoi falsafii Abu Ali ibni Sino, Dushanbe, 1969.

Bartold V. V. Rabotn po istoricheskoy geografii i istorii Irana, Soch., t. VIII, M., 1974.

Bartold V. V. Rabotn po istorii islama i arabskogo xalifata, Soch., VI, M., 1966.

Bartold V. V. Rabotm po otdelnnm problemam istorii Sredney Azii, Soch., t. II, ch. 2, M„ 1964.

Bartold V. V. Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Soch., t. I, M., 1963.

Baratov M. B. Velikiy uchenmy entsiklopedist i mnslitel Vostoka, ONU, № 2, 1979, s. 20—28. Baratov N. Ibn Sino etikasi, Toshkent, 1969.

Boldmrev A. N. Ocherki iz jizni geratskogo obvdestva, «Trudn otdela istorii kulturm i iskusstva Vostoka», t. IV, L., 1947.

Boldmrev A. N. Ocherki iz jizni geratskogo obshestva na rubeje XV—XVI vv.

«Trudn otdela Vostoka (Gos. ermitaj)», t. IV, L., 1947.

Braginskiy I. S. Iz istorii tadjikskoy narodnoy poezii, M., 1956.

Borisov A. Ya Avitsenna kak vrach i filosof, «Izvestiya AN SSSR», otdelenie obshestvennnx nauk, № 1—2, 1938.

Borodullin D. R. Lektsii po istorii meditsinm, M., 1955.

Bogoutdinova A. Epoxa Abu Ali Sina i formirovanie yego nauchnыx vzglyadov; Ibn Sina. Danishname, Stalinabad, 1957.

Bogoutdinov A. M. Velikiy mnslitel srednevekovya, «Vestnik AN SSSR», № 6, 1952.

Bulgakov P. G. Sokrashenie «Kanona» Avitsennn v sobranii arabskix rukopisey gos. publichnoy biblioteki im. M. Ye. Saltikova X Sedrina, «Trudi gos. publichnoy biblioteki im. M. Ye. Saltikova - Sedrina», II (V), Vostochniy sbornik, L., 1957.

Bulgakov P. G. Jizn i trudi Beruni, pod red. I. M. Mushnova, Tashkent,1972.

Bixovskiy B. E. Filosofskoe nasledie Ibn Sinn, «Voprosn filosofii», № 5, 1955.

Voronovskiy D. G. «Qanon meditsinskiy znaniy» Ibn Sina, sb. «Ibn Sina», s. 57—59.

Gintsburg I. I. Arabskaya meditsina v proizvedeniyax Avitsennn «Kanon» i «Urdjuza» po yevreyskim rukopisyam Instituta Vostokovedeniya AN SSSR, «Trudi vtoroy sessii assotsiatsii arabistov 19—23 sentyabrya 1937 g.», Izd-vo AN SSSR, M.—L., 1941.

Grigoryan S. N. Velikie mmsliteli Sredney Azii, M., 1958.

Grigoryan S. N. Srednevekovaya filosofiya narodov Blijnego i Srednego Vostoka, M., 1966.

Grigoryan S. N. Srednevekovaya filosofiya Sredney Azii, Irana i Arabskogo Vostoka, avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni doktora filosofskix nauk, M., 1965.

Djumaev V. Xirurgiya Abu Ali ibn Sinm i yee istoricheskie istoki, Tashkent, 1965.

Abu Ubayd Abdulvohid Al-Juzjoniy. Ibn Sino haqida (arabchadan A. Irisov tarjimasi), «Guliston», № 6, 1979.

Jumaev V. Q. Abu Ali ibn Sinoning umumiy klinik qarashlari va ularning nazariy asoslari; Ibn Sino, Tib krnunlari, III kitob, 2-t., 1960.

Jumaev V. Q. «Tib qonunlari»ning to‘rtinchi kitobi haqida, Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari, IV kitob, 1960.

Djumabaev Yu. Iz istorii eticheskoy misli v Sredney Azii, Izd-vo «Fan» UzSSR, Tashkent, 1975.

Djuraev Sh. Idei Ibn Sinm ob elementax protivorechiya, avtoref. kand. diss, Tashkent, 1976.

Zavadovskiy Yu. N. Materialn dlya biobibliografii Abu Ali ibn Sinn, j-l «Izvestiya otdeleniya obvdestvennmx nauk», № 2, 1958.

Zavadovskiy Yu. N. Abu Ali ibn Sina (opmt kriticheskoy biografii), dissertatsiya na soiskanie uch. stepeni kand. ist. nauk, Tashkent, 1958.

Zavadovskiy Yu. N. Abu Ali ibn Sina (opit kriticheskoy biografii), avtoref. na soiskan. uch. st. kand. istor. nauk, Tashkent, 1958.

Zakuev A. K. Psixologiya Ibn Sina, Baku, 1958.

Zaxidov V. Yu. Tri titana, Izd-vo «Fan» UzSSR, Tashkent, 1973.

Zubov V. P. Aristotel, M„ 1963.

Ibn Sina. Materiali nauchnoy sessii akademii nauk UzSSR, Tashkent, 1953.

Ibn Sino. Tarjimai hol (arabchadan A. Irisov tarjimasi), j-l «Guliston», № 6, 197.

Ibn Sino. Zilzila to‘g‘risida (arabchadan Sh. Shoislomov tarjimasi), j-l «Guliston» № 3 (15), 1968.

Izbrannne proizvedeniya mnsliteley stran Blijnego i Srednego Vostoka (X—XIV), M., 1961.

Inog‘omjonova F. Abu Ali ibn Sinoning musiqiy risolalari, «Sharq yulduzi», № 8, 1973.

Irisov A. Ibn Sinoning «Salomon va Ibsol» qissasi, UzSSR «Fan» nashriyoti, 1973.

Irisov A. Abu Ali ibn Sino, UzSSR FA nashriyoti, Toshkent, 1960.

Irisov A. Ibn Sino adib va ma’rifatparvar, Toshkent, 1961.

Irisov A. Povest «Salaman i Ibsal» Ibn Sinn, avtoreferat kand. diss, Tashkent, 1961.

Qodirov A. Abu Ali ibn Sino, Toshkent, 1953.

Karasik V. M. «Tib qonunlari» va qadimgi meditsinada dori bilan davolash sistemalari, Ibn Sino, Tib qonunlari, II, Toshkent, 1956.

Karasik V. M. «Qanon vrachebnoy nauki» i sistemn lekarstvennoy terapii v staroy meditsine, «Qanon», II.

Karimov U. I. Klassifikatsiya nauk po Ibn Sine, «Materiali».

Karimov U. I. K voprosu o vzglyadax Ibn Sinn na ximiyu, sb. «Ibn Sina».

Karimov U. «Qonun» Ibn Sinoning o‘lmas asari, «Fan va turmush», № 3.

Karimov U. Ibn Sino va Beruniy asarlari, «Fan va turmush», № 2, 1960.

Karimov U. Buyuk alloma, «Sharq yulduzi», № 1, 1979.

Karimov U. Kimyogarlar orzusi, «Fan va t.urmush», № 11, 1966.

Lunin B. V. Bibliograficheskiy ukazatel sovetskop literaturm ob Abu Ali Ibn Sine i izdanii yego proizvedeniy (1918—1978), j-l «Obshestvennne nauki v Uzbekistane», № 4, 1979.

«Materiali pervoy Vsesoyuznoy nauchnoy konferentsii vostokovedov v g. Tashkente ot 4—1.1 iyulya 1957 g.», Izd-vo AN UzSSR, Tashkent, 1958.

Materiali po istorii progressivnoy obshestvenno-filosofskoy mыsli v Uzbekistane, pod redaktsiey akad. AN UzSSR I. I. Muminova i M. M. Xayrullaeva, Tashkent, 1976.

Materiali po istorii progressivnoy obshestvenno-filosofskoy mыsli v Uzbekistane, pod redaktsiey akad. AN UzSSR I. M. Muminova, Tashkent, 1957.

Mirzaev A. Hikoyatho oid ba Ibni Sino va shaxsiyati U, Stalnyaobod, 1953.

Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi, tarjima A. Rasulovniki, mas’ul muharrir A. O‘rinboev, UzSSR «Fan» nashriyoti, Toshkent, 1966.

Muminov I. M. 06 istokax materialisticheskix tendentsiy v filosofii Sredney Azii i Kazaxstana v X—XI i XIV—XV vv. «Trudm III mejdunarodnogo kongressa po istorii nauki», M., 1974.

Muminov I. M. Vыdayuщiesya mыsliteli Sredney Azii, M., 1966.

Muminov I. M. K voprosam istorii razvitiya obshestvenno-filosofskoy mыsli v Uzbekistane (X — nach. XX vv.), «Trudn UzGU», Novaya seriya, vmp. 54, Samarkand, 1954.

Munirov K. Sokroviщnitsa Vostochnix rukopisey, Vneshtorgizdat, M., 1962.

Nizami Aruzi Samarkandi. Sobranie redkostey ili chetire besedi, perevod s persidskogo S. I. Baevskogo i 3. N. Vorojeykinoy, pod redaktsiey A. N. Boldireea, «Izd-vo Vostochnoy lit-rы», M., 1963.

Ocherki istorii obshestvenno-filosofskoy msli v Uzbekistane, Izd-vo AN UzSSR, «Fan», Tashkent, 1977.

Petrov B. D. Ibn Sina — klinitsist, Kanon, t. Sh/I, t. IV. Netrov B. D. Ibn Sino — «Qonun»ning yaratuvchisi (o‘zbekchaga V. Q. Jumaev tarjimasi), Abu Ali ibn Sino, Tib qonunlari, I. Petrov B. D. Ibn Sina, Izd-vo «Meditsina» UzSSR, Tashkent, 1976.

Pigulevskaya N. V., Yakubovskiy A. Yu., Petrushevskiy I. P., Stroeva L. V., Belenitskiy A. M. Istoriya Irana s drevneyshix vremen do kontsa XVIII v., Izd-vo LGU, 1958.

Raynov T. I. Velikie uchenne Uzbekistana (IX—XI vv.), Tashkent, 1943.

Rasulev A. Avtoreferat o nauchnыx rabotax starshego nauchnogo sotrudnika

IV AN UzSSR, predstavlennыx na soiskanie uchenoy stepeni kandidata filologicheskix nauk, Tashkent, 1961.

Romadin V. A. Velikiy uchenmy Sredney Azii Ibn Sina (Avitsenna), M., 1952.

Rahimov S. Abu Ali ibn Sino ta’lim va tarbiya haqida, «O‘qituvchi» Toshkent, 1967.

Raximov S. Pedagogichyoskie idei Abu Ali ibn Sinm, avtoreferat kand. diss, Tashkent, 1964.

Sadriddin Ayniy. Shayxurrais Abu Ali Sino, Stalinobod, 1939.

Semenov A. A. Abu Ali ibn Sina (Avitsenna), Stalinabad, 1953.

Serebryakov S. B. Traktat Ibn Sinn o lyubvi, issledovanie, perevod i prilojeniya, Tbilisi, 1976.

Sobranie Vostochnыx rukopisey AN UzSSR, t. I—X, Tashkent, 1952—1976;

I—V pod redaktsiey i pri uchastii A. A. Semenova; t. VI, VIII, X pod red. A. A. Semenova i D. G. Voronovskogo; t. VII, IX pod red. i pri uchastii A. Urunbaeva i L. M. Yepifanovoy. Sultanov U. Filosofskie i sotsialno-eticheskie vzglyadi Abu Ali ibn Sinn, avtoref. kand. diss, Dushanbe, 1972.

Talabov E. Abu Ali ibn Sino. Sog‘liqni saqlashga doir risolalari, mas’ul muharrir U. I. Karimov, Toshkent, 1978.

Talabov E. T. Traktati po gigiene Ibn Sinn, avtoref. kand. diss, Tashkent, 1973.

Ternovskiy V. N. Ibn Sina, M., Izd-vo «Nauka», 1969.

Ternovskiy V. N. Predislovie k I knige «Kanona vrachebnoy nauki» Ibn Sinn, Tashkent, 1954.

«Trudm vtoroy sessii assotsiatsii arabistov 19—23 okt. 1937 g.», pod red. I predisloviem I. Yu. Krachkovskogo, M.—L., 1941.

Filshtinskiy I. M. Arabskaya literatura v srednie veka, M., 1977.

Xayrullaev M. Uyg‘onish davri va Sharq mutafakkiri, 1971.

Xayrullaev M. Pedagogicheskie i psixologicheskie vzglyadы Ibn Sina, Tashkent, 1957.

Xayrullaev M., Mutallibov S. A. Teoriya sujdeniya Farabi i yee vliyanie na logicheskie vozzreniya Ibn Sinn, ONU, № 8, 1979.

Shaislamov U. Urdjuza fittib Ibn Sine, avtoreferat kandidatskoy dissertatsii, Tashkent, 1973.

Shoislamov Sh. Ibn Sinoning tib haqidagi she’riy asari, mas’ul muharrir U. I. Karimov, Toshkent, 1972.

Shad P. Teoriya poznaniya Ibn Sinn. «Iz istorii filosofii», M., 1957.

Shad P. Filosofiya Ibn Sino. Avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni kandidata filosofskix nauk, M., 1957.

Shaxsuvaryan A. O. Abu Ali ibn Sina (Avitsenna) i mirovaya literatura, Avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni kandidata filologicheskix nauk, Yerevan, 1955.

Shlionskiy A. E. Poema o meditsine Avitsennы, avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni kand. filologicheskix nauk, Dushanbe, 1969.

Shmidt A. E. Rukopisi proizvedeniy Avitsennm v Gosudarstvennoy publichnoy biblioteke UzSSR («Trudi vtoroy sessii assotsiatsii arabistov»), M.— L., 1941.

Sharipov A. Filosofskie perepiski Beruni i Ibn Sinn, «Voprosi filosofii», № Yu, 1978. Sharipov A. Maloizvestnne stranitsn perepiski mejdu Beruni i Ibn Sinoy, ONU, № 11, 1965.

Yakubovskiy A. Yu. Ibn Sina, sb. «Ibn Sina», «Materiali nauchnoy sessii AN UzSSR, posvyavdennoy 1000-letnemu yubileyu Ibn Sinn», Izd-vo AN UzSSR, Tashkent, 1953.

O‘zbek sovet entsiklopediyasi. 1—13-tomlar, Toshkent, 1971—79.

«O‘zbekistonda progressiv ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixiga doir materiallar», O‘zSSR FA nashriyoti, Toshkent, 1959. Hikmatullaev H. Abu Ali ibn Sinoning «Yurak dorilari» nomli risolasi, mas’ul muharrir U. I. Karimov, O‘zSSR «Fan» nashriyoti, Toshkent, 1966.

Hikmatullaev H. Traktat Abu Ali ibn Sinn «O serdechnix lekarstvax», avtoreferat kandidatskoy dissertatsii, Tashkent, 1964.