www.ziyouz.com kutubxonasi taqdim etadi

 Vasiliy Shukshin

(1929-1974)

Rus yozuvchisi, kinorejissyor, ssenarist. Rossiyada xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi (1969).

Dastlabki hikoyalar to‘plami — «Qishloq odamlari» (1963). 1964 yilda Shukshin ssenariysi asosida «Shunday yigit yashaydi» filmi suratga olingan va ushbu kartina Venetsiyada bo‘lib o‘tgan 16-Xalqaro kinoforumda «Oltin sher» mukofotiga sazovor bo‘lgan.

Shukshinning «Lyubavinlar» (1965) romani, shu roman asosida ishlangan «Lyubavinlarning tugatilishi» (1972) filmida, Stepan Razin hayoti va uning kurashiga oid «Sizga erkinlik bergani keldim» kinoromanida (1971), «Xarakterlar», «Sizning o‘g‘lingiz va akangiz» (1966), «G‘aroyib kishilar» kabi kartinalarida insonning teran ichki kechinmalari, orzu va umid sari talpinishlari, ba’zi bir kimsalarda uchraydigan meshchanlik falsafasining fojiaga olib kelishi mahorat bilan tasvirlangan.

Shukshinning adabiyot va kino sohasidagi faoliyatida turli toifa kishilarining yorqin obrazlari yaratilgan. Shukshinning badiiy adabiyot va kinodagi uslubi ishontirish san’atining kuchi bilan chuqur hayotiylik kasb eta olgan.

Shukshin S. Gerasimovning «Ko‘l bo‘yida» filmidagi Chernix rolining ijrosi uchun Davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan (1971). «Ular Vatan uchun jang qildilar» filmini suratga olish chog‘ida to‘satdan vafot etgan.

Ayrim asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilingan.

Vasiliy Shukshin

TANQIDCHILAR

(hikoya)

Bobo yetmish uch yoshda, Petka esa o‘n uchga kirgandi. Bobo sharttaki va asabiy edi, qulog‘i og‘irligidan azob chekardi. Petka yoshiga qaraganda mustaqil, novcha, uyatchan va o‘jar edi. Ular do‘stlashib qolgandilar

 Ular bu dunyoda hammadan ko‘ra kinoni yaxshi ko‘rishardi. Boboning pensiya puli-ning yarmisi chipta sotib olish uchun ketardi. Odatda oy oxirida pulini sanarkan, bobo Petkaga alamli quvonch bilan e’lon qilardi:

 - Ikkovimiz besh so‘mning boshiga suv quyibmiz!

 Petka odob yuzasidan qiyofasiga taajjublangan tus berdi.

 - Hech qisi yo‘q, boqib olishadi, - dedi bobo ( u Petkaning otasi va onasini ko‘z-da tutayotgandi. Petkaning otasi boboning o‘g‘li edi). - Bu ikkalamizning foydamiz.

 Ular doim birinchi qatorda o‘tirishar, bu yerda bobo yaxshiroq eshita olardi. Lekin baribir u so‘zlarning yarmisini tushuna olmas, aktyorlarning labiga qarab nima deyotgani-ni taxminlardi. Ba’zan bobo hech bir sababsiz to‘satdan xo-xolashga tushardi. Tomosha zalida esa boshqa hech kim kulmasdi. Petka bobosining biqiniga turtar va achchig‘lanib pichirlardi:

 - Senga nima bo‘ldi? Tentakka o‘xshab ...

 - U nima dedi bo‘lmasa? – so‘rardi bobo.

 Petka bobosining naq qulog‘iga shivirlab, aktyorning nima deganini aytardi:

 - Sur’atni pasaytirmasdan.

 - He-he-he, - bobo o‘z ustidan ohista kulardi. - Men boshqacha eshitibman.

 Ba’zan kimdir aybsiz insonni o‘ldirganida bobo yig‘iga tushardi.

- Eh siz ... odamlar! – u alam bilan shivirlardi va ro‘molchasiga burun qoqardi.

 Umuman u ekranda ko‘rgani haqida gapirishni yaxshi ko‘rardi. Kinoda qattiq o‘pishib qolishsa, u jilmayar va pichirlardi:

 - Shaytonning ishi!.. Sen qara, qaragin... Heh!

 Kinoda urushib qolishsa, qo‘llarini stulga tirab olib, berilgancha diqqat bilan mushtlashuvni tomosha qilardi ( aytishlaricha u yoshligida janjallashishga o‘ch bo‘lgan. Va janjallashish qo‘lidan kelgan.)

- Yo‘q, anovinisi bo‘lmag‘ur … e, nima… nimjon. Bunisi bo‘lsa yomon emas, abjir. Bordi-yu, yasamalik bo‘lsa darrov ilg‘ab olardi

 - O-la, - derdi u xafa bo‘lib, - buni yolg‘ondan qilishdi.

 - Qon chiqayapti-ku, - Petka norozi bo‘lardi.

 - Sho-osh-ma ... qon. Nima bo‘pti? Burun deganlari nozik keladi: salgina tushir-sang, darrov qonaydi. Aslida nomiga mushtlashyapti.

 - Nomiga mushtlashyapti emish!

 - Albatta, nomiga-da .

 Ortdagilar ularni turtishdi va jim bo‘lib qolishdi.

 Bahsning kattasi klubdan chiqishgandan so‘ng boshlandi. Gap ayniqsa qishloqqa bag‘ishlangan filmlarga kelganda boboning qattiq jahli chiqardi.

 - Hammasi bo‘lmag‘ur, - derdi u. – Bunaqasi bo‘lmaydi.

 - Nega bo‘lmas ekan ?

 - Nima, seningcha anovi yigitning ishi o‘ziga yarashadimi?

- Qaysi yigitni aytyapsiz?

 - Garmoshka ko‘targan-chi. Derazadan kirmoqchi bo‘lgan yigit-da.

- U derazadan kirgani yo‘q, - Petka bobosining gapini to‘g‘riladi; u film voqealarini boshdan-oxir aniq eslardi, bobosi aralashtirib yuborar va bu Petkaning g‘ashiga tegardi,- U qo‘shiq aytish uchun derazaga rafiga chiqib oldi, xolos.

 - Chiqdimi, axir. Mana men, esimda turibdi, bir marta derazaga chiqqandim…

- Nima u senga yoqmayaptimi?

- Kim?

 - Namuncha kimlading!.. Ana qaysi bir yigit derazaga chiqibdi. Uni o‘zing ayt-madingmi?

- Hech ham bunday emas, - bobo jimjilog‘ining uchini ko‘rsatdi. - Allaqanday bir Vanya-tentak. Ashula aytadi va yurgancha ashula aytadi... Bizda bitta Vanya-tentak boriydi – yurgan yo‘lida ashula aytgani-aytgan edi.

 - Axir u sevib qolgan-ku! - Petka asabiylasha boshladi.

 - Sevsa nima bo‘pti?

 - Sevganiychun ashula aytadi-da.

 - A?

 - Ashula aytishining sababi bor, deyapman !

 - Bunaqalarni qachonlardir kulgiga ko‘mib tashlashardi! Yo‘lini yurolmasdi. Sevar-mishlar ... Sevgan odam, uyaladi. U bo‘lsa qishloqning to‘rt tomonini boshiga ko‘tarib yuribdi... Qaysi ahmoq qiz unga tegadi! U ji-id-diy yigit emas. Esimda turibdi, bizga biron qiz yoqib qolsa, ikki ko‘cha naridan o‘tardik – chunki uyalardik. Sevarmish… Sevsang-sevaver istaganingcha, lekin nega bunday ashula aytib…

 - Nima - nega?

 - Odamlarga kulgi bo‘lib nima? Esimda bor, biz ...

 - Yana "biz, biz". Hozir odamlar boshqacha bo‘lishgan !

 - Nimaga boshqacha bo‘lishgan ekan? Har doim odamlar bir xil bo‘lishgan. Nima sen o‘zimizda bunaqa tentaklarni ko‘p ko‘rganmisan?

 - Bu bir kino-da. O‘xshatish yaxshi emas.

 - Men o‘xshatayotganim yo‘q. Men yigitning harakatlari o‘xshamagan, deyapman, vassalom, - bobo so‘zida turib oldi.

- Ana hammaga yoqyapti-ku! Kulishdi-ku! Men ham kuldim.

 - Sen halli kichkinasan, shuniychun senga kulgili. Mana men duch kelgan narsaga kulavermayman.

 Bobo kattalar bilan san’at borasida kamdan-kam bahslashardi – qo‘lidan kelmasdi. Bahs boshlanishi bilan asabiylashar, haqoratlashga tushardi.

 U bir marta kattalar bilan aytishib qoldi, o‘sha bir martagina ham boshiga g‘avg‘o olib keldi.

 Bu voqea bunday bo‘lgandi.

 Ular – Petka ikkov komediya ko‘rib, klubdan chiqishdi va biri olib-biri qo‘yib uni danagidan mag‘zigacha chaqishga tushishdi.

 - Bilasanmi, odamga nimasi alam qiladi: shaytonlar, anov aktyorlar-da o‘zlari qah-qahlashadi, sen esa o‘tiraverasan, qitiqlashsa-da, kulging kelmaydi! – bobo qattiq achchig‘-landi. – Seni kulging qistadimi nima?

 - Yo‘q - tan oldi Petka. – Faqat bir martagina, ular mashina bilan ag‘darilib ketishganda.

 - Ana ko‘rdingmi! Biz-chi pulini to‘lab qo‘yganmiz – eski pulga ikki so‘mdan! Ularchi, o‘zlari kulishdi, tamom.

 - Muhimi, "Komediya" deb yozishdi.

 - Komediya!.. Bunaqangi komediya uchun ularning tishlarini urib sindirish zarur.

 Ular uyga qahru-g‘azabga to‘lib qaytishdi.

 Bu paytda uylarida televizorda qishloq hayotiga oid qandaydir bir film ko‘rib o‘tirishardi.

Uylariga Petkaning xolasi, ya’ni onasining singlisi mehmonlikka kelgandi. Bir o‘zi emas, eri bilan. Ha, shahardan. Mana endi hammasi o‘tirib olib televizor tomosha qilishyapti. ( Bobo va Petka ikkovlonning televizorni hech jinlari suymasdi. " Hali men bo‘ydoq edim, akam, Mikita, uylandi, ana shunda men ularning xonalariga teshikdan mo‘ra-lash uchun borishni yaxshi ko‘rardim. Televizor ularniki-da: nazaringda mo‘ralaganingcha hammasini ko‘rayotgandaysan» - dedi bobo bir-ikki marta televizion ko‘rsatuvlarni tomosha qilgach.)

 Ana, demak, hamma o‘tiribdi, tomosha qilyapti.

 Petka dars tayyorlash uchun tezda dahlizga chiqib ketdi, bobo esa boshqalar bilan birga qoldi, besh daqiqacha televizordagi yaltir-yulturlarga qarab o‘tirdi va hammani o‘ziga qaratdi:

 - Bo‘lmag‘ur narsalar. Bunday bo‘lmaydi.

 Petkaning otasi xafa bo‘ldi:

 - Ota, jim bo‘lgin, xalaqit berma..

 - Yo‘q, bu qiziqarli, - dedi shaharlik xushtakalluf kishi. – Otaxon, nega bunday bo‘lmaydi, deb o‘ylaysiz? Nega bo‘lmas ekan?

 - A?

 - U yaxshi eshitmaydi, - tushuntirdi Petkaning otasi.

 - Men nega bunday bo‘lmaydi, deb so‘rayapman. Sizningcha qanday bo‘ladi? - shahar-lik kishi oldindan negadir jilmayib qo‘yar ekan, baland ovozda takrorladi.

 Bobo unga shubhali ko‘z tashladi:

 - Bunday bo‘lmaydi, ana shunday. Man-na sen unga qarab rostdan ham duradgor deb o‘ylayapsan, lekin men bunday nazar solib, uning hech qanday bir duradgor emasligini darrov bilib oldim. U hatto boltani to‘g‘ri ushlashni bilmaydi.

 - Otam bilan Petka ikkovlari bizning tanqidchilarimiz, - dedi Petkaning otasi boboning so‘zlash ohangini biroz yumshaytirish maqsadida.

 - Qiziq, - shaharlik yana og‘iz ochdi. – Nega siz u boltani to‘g‘ri ushlashni bilmay-di degan qarorga keldingiz?

 - Chunki men bir umr duradgorlik qilganman. "Nega bunday qarorga keldingiz?" emish.

 - Ota, - Petkaning ammasi gapga qo‘shildi, - nima qipti shunga?

 - Nimaga?

 - Menga bu odamning o‘zi qiziqarliroq .Tushundingizmi? Men uning haqiqiy duradgor emasligini bilaman, u – aktyor, lekin menga qiz… menga juda qiziq…

 - Xuddi mana shunaqalar studiyada o‘tirvolib yozishadi, - dedi yana jilmaygancha Petkaning ammasining eri.

 Petkaning ammasi va uning eri o‘ta aqlli va hamma narsani bilishardi. Ular bobo bilan kulgancha gaplashishardi. Bu boboning achchig‘ini chiqardi.

 - Bu senga muhim emas, menga esa muhim, - u qizini og‘iz ochirgani qo‘ymadi, -- Ular senga pufakni puflab o‘tqazishadi, lekin menga o‘tqazisholmaydi.

 - Xa-xa-xa, - shaharlik kishi kuldi. – Haqingni oldingmi?

 Petkaning ammasi ham tirjaydi.

 Petkaning otasi va onasi boboning gaplaridan xijolatga tushishdi.

 - Ota, seni ko‘nglingni topish rosayam qiyin, - dedi Petkaning otasi. – Yaxshisi Petkaning oldiga bor, unga yordamlash. – Petkaning otasi shaharlikka tomon burildi va past tovushda tushuntirdi:

- O‘g‘limga dars tayyorlashga yordam beradi, lekin o‘zi hech narsani bilmaydi. Ikkov-lari tortishgani-tortishgan. Kulging qistaydi!

 - Qiziq chol, - shaharlik Petkaning otasi gapini ma’qulladi.

 Hammalari cholni unutib, yana kino ko‘rishga tushishdi. U orqada xuddi basharasiga tupurib tashlangan odamday turardi. Yana birpas turdi-da Petkaning oldiga ketdi.

 - Kulishyapti, - dedi u Petkaga.

 -Kimlar?

 - Ana... - chol mehmonxona tomon bosh irg‘adi – Mayli, sen qari to‘nka hech narsa-ni bilmaysan deyishyapti. Ular-chi, tushunishadi!

 - E’tibor berma, - maslahat berdi Petka.

 Chol stol yoniga borib o‘tirdi, og‘iz ochmadi. Birozdan so‘ng yana gapga tushdi.

 - Sen ahmoqsan, deyishdi, aqlingni yeb qo‘ygansan…

 - Nima, shunday deyishdimi?!

- Nima?

 - Seni ahmoq deyishdimi?

 - O‘tirib olib kulishgani-kulishgan. Ular juda ko‘p narsani bilishadi-da ! - Pet-kaning ta’biri bilan aytganda bobo tobora «o‘t olardi».

 - E’tibor bermagin, - Petka yana maslahat berdi.

 - Savodxonlar… Kelishdi! – Bobo o‘rnidan turib sandiq titkiladi, pul olib, chiqib ketdi.

 Bir soatdan keyin mast qaytib keldi.

 - O-o! – Petka hayratga tushdi (bobosi kamdan-kam ichardi). – Senga nima bo‘ldi?

 - Tomosha qilishyaptimi? – so‘radi bobo.

 - Tomosha qilishyapti. U yoqqa kirma. Kel, yechintirib qo‘yay. Nega ichding?

 Bobo yog‘och katga og‘ir cho‘kdi.

 - Ular tushunishadi, sen bilan men tushunmaymiz ! – bobo ovozini baralla qo‘ydi -Sen ahmoqsan, bobo, deyishdi! Sen hayotda hech narsani tushunmaysan. Ular-chi, tushuni-shadi! Pullari ko‘pmi?! – bobo endi baqira boshladi. – Puling bijg‘ib yotgan bo‘lsa-da, burningni ko‘tarma! Men bir umr egilib-bukilib halol mehnat qildim. Endi men jim-gina o‘tirishim kerak ekan. Hey, sen o‘zing umringda qo‘lingga bolta ushlaganmisan?! – Bobo eshik bilan gaplashardi, uning ortida televizor ko‘rib o‘tirishardi.

 Petka o‘zini yo‘qotib qo‘ydi..

 - Kerak emas, kerak emas , - u bobosini xotirjam bo‘lishga undardi . – Kel, men seni yechintirib qo‘yaman. Ularni qo‘yaver !..

 - Yo‘q, to‘xta, men unga aytadiganimni aytaman ... – Bobo o‘rnidan turishga urindi, lekin Petka uni ushlab qoldi:

 - Bobojon, kerak emas !

 - Shaharlik ichi po‘k oliftalar . – Bobo tinchlanganday bo‘lib, jimib qoldi.

 Petka uning bitta etigini tortdi.

 Lekin shu payt chol nimagadir bosh chayqadi.

 - Sen mening ustimdan kulmoqchi bo‘lyapsanmi? - uning ko‘zlari yana alamli chaqnab ketdi. – Men senga bitta so‘zni aytishim mumkin!.. – Bobo etikni oldi-da, mehmonxonaga qarab yurdi. Petka uni to‘xtatib qola olmadi.

 Chol mehmonxonaga kirdi-da, qo‘lini siltab etikni televizorga irg‘itdi:

 - Mana sizlarga!.. Sizlarning duradgorlaringizga ham!

 Ekran chil-chil sindi.

 Hamma o‘rnidan irg‘ib turdi. Petkaning ammasi hatto chinqirib yubordi.

 - Masxara qilmoqchi bo‘ldinglarmi! – baqirdi chol. – Sen biron marta qo‘lingga bolta ushlaganmisan?!

 Petkaning otasi cholni qo‘ltiqlashga urindi, lekin u qarshilik ko‘rsatdi. Kursi-lar to‘rt tomonga sharaqlab uchdi. Petkaning ammasi yana chinqirdi va ko‘chaga qarab otildi.

 Petkaning otasi baribir cholni bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi, uning qo‘llarini orqaga qayirdi va sochiq bilan bog‘lashga tushdi.

 - Rosa vaqtingni topding-da, otaginam, meni tilimni qisib qo‘yding, - Petkaning otasi cholning qo‘llarini qattiq bog‘larkan g‘azabini tuta olmadi. – Rahmat senga.

 Petka o‘lgudek qo‘rqdi, u ko‘zini katta ochgancha bo‘layotgan voqealarni kuzatardi. Shaharlik kishi chetda turar va ahyon-ahyon boshini chayqab qo‘yardi. Petkaning onasi shisha siniqlarini yig‘ishtirardi.

 - Tilimni qisib qo‘yding... – Petkaning otasi hadeb bir gapni takrorlardi va tishini gizlatdi.

 Chol yerga qarab yotar, bo‘yalgan polga soqolini ishqar va baqirardi:

 - Sen mening ustimdan kulavergin, men esa senga – bitta so‘zni aytaman!.. Bu so‘zni aytganimdan so‘ng ovozing o‘chadi. Agar sen aytganingday men ahmoq bo‘lsam…

 - Nima men shunday dedimmi? – so‘radi shaharlik kishi.

 - U bilan gaplashmang, - dedi Petkaning onasi. - Hozir uning qulog‘i butkul tom bitgan. Vijdonsiz.

 - Meni siz bilan bitta dasturxon atrofiga o‘tirishimni istamaysiz, ha, mayli! Lekin sen menga... Bu… mayliga! – chol baqirdi. – Lekin sen menga aytginchi – umringda bitta daraxt kesganmisan? A-a!.. Ana shunday. Sen meni duradgorlikni tushunmaydi de-yapsan! Qishloqdagi uylarning yarmini men o‘z qo‘llarim bilan qurganman!..

 - Rosa vaqtini topib tilimni qisding, Xudoyim olsin seni, tilimni qisding, -g‘uldullardi Petkaning otasi.

 U gapirib turarkan Petkaning ammasi va milisa xodimi, shu qishloqlik Yermolay Kibyakov kirib kelishdi.

 - O‘hu-u! – dedi Yermolay yoyilib kularkan. – Timofey amaki, nega bunday qilding? A?

 - Xursandchiligimni naq burnimdan chiqardi, - dedi Petkaning otasi o‘rnidan turar ekan.

 Milisa «hm-hm»ladi, kafti bilan jag‘ini siladi va Petkaning otasiga qaradi. U rozi bo‘lib bosh irg‘adi va dedi:

 - Shunday qilish kerak. O‘sha yerda tong ottirsin-chi…

 Yermolay furajkasini boshidan oldi, uni avaylab mixga ildi, planshetdan bir varaq qog‘oz oldi va stol yoniga kelib o‘tirdi.

 Chol jimib qoldi.

 Petkaning otasi bo‘lgan voqeani qo‘shib-chatmasdan hikoya qildi. Yermolay qorayib ketgan dag‘al kafti bilan xumdek boshidagi yog‘ bosgan sochini siladi, yo‘taldi va stolga ko‘kragini tiragancha, boshini chap tarafga qiyshaytirib, yozishga tushdi.

 "Grajdanin Novoskoltsev Timofey Makarich, bir ming ..."

 - U nechanchi yil tug‘ilgan?

 - To‘qsoninchi yilda .

 "... Bir ming sakkiz yuz to‘qsoninchi yilda tug‘ilgan, sobiq duradgor, hozir pensiyaga chiqqan. Ajralib turadigan belgisi yo‘q. Yuqorida ko‘rsatilgan Timofey joriy yil yigirma beshinchi sentyabrida uyiga o‘tkir araq ichgan holda kelgan. Bu paytda uning oila-si televizor ko‘rib o‘tirgan bo‘lgan. Mehmonlar ham bo‘lishgan..."

 - Nima degan kinofilm edi ?

 - Bilmayman. Televizor qo‘yganimizda kino boshlangandi, - tushuntirdi Petka-ning otasi. – Kolxoz haqida .

"... Filmning nomini eslashmaydi. Bir narsani bilishadi: kolxoz haqida. Timo-fey ham televizor ko‘ra boshlagan. Keyin u: " Bunday duradgorlar bo‘lmaydi", degan. Hamma Timofeydan o‘zini tutib olishini so‘ragan. Lekin u tutaqib, o‘z bilganidan qol-magan. U yana bunday duradgorlar bo‘lmaydi, hammasi yolg‘on, degan. "Duradgorlarning qo‘li bunday bo‘lmaydi, hech qachon". Va qo‘llarini qarsillatib ura boshlagan. Undan yana bir marta o‘zini tutib olishini so‘rashgan. Shunda Timofey o‘ng oyog‘idagi etigini yechgan

 ( bichimi - 43-45 , yungi to‘kilgan) va televizorga qarab otgan.

 Albatta, dunyodagi bor narsani, ya’ni odatda ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan nar-salarni irg‘itdi.

 KIBYAKOV, milisa katta leytenanti".

 Yermolay o‘rnidan turdi, protokolni ikki qatladi, planshetiga yashirdi.

 - Timofey amaki, ketdik!

 Petka nima yuz berayotganini haligicha anglab yetmasdi. Lekin Kibyakov va otasi ikkovlon bobosini yotgan yeridan turg‘azishayotganda uni qafasga olib ketishayotganini tushundi. U dodlab yig‘ladi va bobosini himoya qilish uchun otildi:

 - Uni qaerga opketyapsizlar?! Bobojon, seni qaerga opketishyapti!.. Ota, bunday qilma, kerak emas!..

 Otasi Petkani itarib tashladi, Kibyakov bo‘lsa, kula boshladi:

 - Bobongga achinyapsanmi? Hoz-zir biz uni turmaga tiqamiz. Hoz-zir...

 Petka yanada qattiqroq yig‘ladi.

 Onasi uni burchak tomon olib ketdi va yupata boshladi:

 - Sen nimaga yig‘laysan, unga hech narsa bo‘lmaydi! U yerda bir kecha yotadi va qaytib keladi. Ertaga o‘zi uyalib qoladi. Yig‘lamagin, o‘g‘lim.

 Cholning etigini kiygazishdi va uydan olib chiqib ketishdi. Petka piqillab yig‘-ladi. Shaharlik ammasi ham Petkani yupatishga tushdi:

 - Petenka, senga nima bo‘ldi? Uni hushgakeltirgichga olib ketishdi, hushgakeltir-gich-ga! U tezda qaytib keladi. Bizda, Moskvada qancha odamni hushgakeltirgichga olib ketishlarini bilasanmi!..

 Petka milisani ammasining o‘zi olib kelganini esladi, uni qattiq itarib tash-ladi, pechka ustiga chiqib oldi va yostiqqa yuzini bosgancha uzoq-uzoq yig‘ladi.

Ruschadan O‘rinboy Usmon tarjimasi

Vasiliy Shukshin

OYDINDAGI SUHBATLAR

(hikoya)

Marya Selezneva bolalar bog‘chasida ishlardi, lekin undan allaqanday bir xas-talik tarqatuvchi tayoqchalar topishdi-da, o‘zingizga boshqa ish toping, qayta ixtisos-lashing, deyishdi

 - Qaerdan ish topaman? - achchig‘landi Marya. - Pensiyaga bor-yo‘g‘i bir yarim yil qolgan bo‘lsa. «Boshqa ish top», deyish oson - og‘izning bir chetidan chiqib ketadi. Nima men sizlarga to‘ng‘izmanmi… u yonimdan bu yonimga ag‘darilgani? – u «qayta ixtisos-lashing»ni « u yoningizga qayta ag‘dariling» tarzidagi hazil deya tushundi.

 Maryaning ustidan bir kulishdi-bir kulishdi... Va keyin qishloq magazini - «sel-mag»ga qorovullik qilishni taklif etishdi Marya o‘ylab ko‘rgach, bunga ko‘ndi.

 Ana shunday qilib u selmagni qo‘riqlay boshladi.

 Baev degan bir chol tunlari uning oldiga kelishga o‘rgandi. Baev umrini idoralar-da g‘imirsish bilan o‘tkazdi – bir qarasang qishloq jamoatida, undan keyin teri tayyor-lash idorasida, yana bir ko‘rsang, kolxoz boshqaruvida – qaerda bo‘lmasin, cho‘t soqqa-larini shiqillatardi, butun hayoti davomida uning u yon-bu yon surgan soqqalari jamlan-sa, katta bir uydan ham balandroq bo‘lar. U ko‘zga tashlanmaydigan bir odamgina edi, hech qachon safning oldiga chiqmagan, biron-bir marta bo‘lsin, odamlar og‘ziga tushadigan ah-moqlik qilmagan, lekin bir umr biron aql talab etiladigan foydali ishni ham eplama-gan.

 Shunday qilib na katta-yu na kichik qadam tashlab, oltmish uch yoshgacha yetib keldi, ana shunday odam edi u. Ikki qiz, bir o‘g‘il o‘stirdi, tuzukkina uy qurib oldi… Borib-borib, bunday qarashsa – bu Baev deganlari aqlli ekan! Qaranglar-a, shuncha yoshga yetib bir mar-tagina «oh» chekmabdi, hamma narsaga erishibdi, bari joyida va yaxshi. Baev aslida kal-lasi tupa-tuzuk ishlaydigan erkakligiga o‘zi ham ishonib qoldi va turli suhbatlarda o‘zining aqlli ekanligiga ishora qila boshladi. Lekin u xoh aqlli erkaklar bo‘lsin, xoh aqlli ayollar bo‘lsin, esini tanigandan buyon ularni yoqtirmasdi, hech qachon ular bilan bahslashmasdi, bu odamlarning o‘zidan har taraflama ustunligini xotirjamgina tan olardi. Lekin mana endi uning yuragi g‘alati tepa boshladi – bundan biron xavf ko‘rmay qoldi va yurak tepishi kech bo‘lsa-da, uni bir fikrga boshladi - u noyob bir aql egasi.

 Keyingi paytlarda Baevga uyqusizlik azob berardi, shundanmi, u magazin qoro-vuli Maryaning oldiga suhbatlashish uchun borishga odatlandi.

 Marya tunda sartaroshxonada o‘tirardi. Ya’ni Marya tunda kunduzi soch-soqol Oli-nadigan uychada o‘tirardi, chunki uning oynalaridan selmag kaftdagiday ko‘rinardi.

 Sartaroshxona joylashgan uychada o‘tkir atir hidi anqir, xona issiq va qandaydir bir o‘ta qulay edi. Yana qo‘rqinchli emasdi. Selmag va uycha orasidagi maydon boshdan-oyoq yop-yorug‘, tunlari esa oydin edi. Ajib bir go‘zal tunlar edi - oy ko‘kdan arg‘amchida tortib tushirilgandayin – u ana shunday yaqin va katta edi. Kunduzi qor erir, tunga borib esa, tosh qotardi. Muz atrofga yoyilgan moviy nurda g‘oyatda chiroyli yaltillardi.

Uychada chiroqni yoqishmasdi, faqatgina devor va shiftda pechkadan yonayotgan o‘tdan taralayotgan nur dog‘lari o‘yinga tushardi. Va bu tez oqayotgan yorug‘ chehralar bir-biriga qorishib ketar, ajralar, tebranar va shivirlashardi.

 Ana shu tarzda bu ajoyib tebranayotgan kashtali dunyochada o‘tirish ham, suhbat-lashish ham maroqli edi. Derazadan tashqarida katta bir hayot kechayotganini va uning qo‘y-nida o‘zing ham borligini his etayotganday bo‘larding. Va ertaga yana bir kun boshlanadi, sen unda ham borsan va balki biron-bir yaxshi voqea sodir bo‘ladi. Agar aqlli yashasang, yaxshilikka ishonishing mumkin.

 - Odamlarchi, ular faqat bugungi kunni o‘ylab yashashadi, Baev mulohaza yuritardi. –Hayotda esa hech bir narsani nazardan qochirmaslik kerak. Qat’iy reja!.. – Baev qiyofasiga ma’noli tus berdi, bunda uning yuqori labi qaergadir, burni tomonga qarab tortildi, ko‘zi esa qisildi - go‘yoki hozir u «nim-ma» deydiganday tuyuldi. – Reja! Qaysi bir aql-li xo‘jayin oldindan nimasi borligini va qancha turishini bilmasdan uy buzishga tusha-di. Hisob-kitob ishida buni reja deydilar. Birda yashab turgan kulbamizni buzishga shaylandim – ko‘ngil kengroq, kattaroq uyda yashashni tusab qoldi, lekin bunday kallani ishlatsam, yarmiga kuchim yetadimi-yo‘qmi? O‘ttiz yoshinggacha olovday yashaysan, undan keyin – daming chiqib qolibdi.

Marya quvvatlab bosh chayqadi.

 Chindan ham Baev aqlliga o‘xshaydi, idoralarda o‘tirib kuchini behuda sarflama-gan, uni bir umr uchun saqlagan – ana shundan u hozirda to‘q, tiqmachoqdek, yana kamida yigirma besh yillik umrni mo‘ljallab turibdi.

 - Abjirlar ham ko‘p-da ! Men birda bemorxonada yotgandim … meni u yerga Neverov olib borgandi, urush paytida ijroqo‘mga rais edi, esladingmi?

 - Yo‘q. Unaqalardan nechtasi …

 - Neverov, Vasiliy Ilich. O‘shanda sut yetkazib berishni eplasholmaganmi - u nima qilishini bilmay qolgan, tiriklay go‘rga ko‘mishsa ham mayli edi. Men bir marta uning kabinetiga kirdim va dedim: "Vasiliy Ilich, sut yetkazib berish topshirig‘ini bajarish-ni o‘rgatishimni istaysizmi?" - "Qani", - dedi u . " Bizda-chi kolxozchilar hammasini topshirishdimi?" - " Hammasini topshirishgandayin , - dedi u. - Nimaydi?" Men so‘zim-da davom etdim: "Siz tekshirib ko‘ring, ha, tekshirib ko‘ringchi, hammasini topshirishgan-mikan?"

 - Eh, o‘shanda qancha sut eltib topshirardik ! – esladi Marya. – He, shunday sigirni sog‘ishing bilanoq topshirgan paytlarimiz bo‘lgan. Bolalarga bir piyoladan berarding, qolganini sut olib ketuvchilar idishiga quyarding. Haligi reja deganlari ham qanday edi-ya… qip-qizil ahmoqona!

 - Sen gaplarimni eshit! - Baev olis yillardagi kashfiyotini eslarkan jonlanib ketdi. - " Hammasini topshirishganmi? Yo yo‘qmi?" U bir qizni chaqirdi: " Ma’lumotni, - dedi , - olib kel". Ko‘rib chiqdik: deyarli hammasini topshirishgan, gapirishga arzimagani qolgan ." Mana, - dedi, - deyarli hammasi". - " Endi bunday qilamiz, - bu gapni men unga aytdim, - keling, mulohaza yuritamiz: davlat topshirig‘iga mana shuncha yetmaydi, hozir qanchaligini eslolmayman, shundaymi? Kolxozchilar o‘zlarida deyarli borini topshi-rishgan ... Sutni qaerdan olamiz?" U menga: "Sen, - dedi, - mening miyamni… eshit-ganing, bo‘ladigan gapni gapir!" U olamda yo‘q so‘kong‘ich edi. Men qo‘limga cho‘t oldim : keling, bir hisoblaylik. Aytaylik, sen sut yig‘adiganlarga besh yuz litr topshirishing kerak. - Baev xayolidagi cho‘tda xayolidagi besh donani surdi, Maryaga toqat bilan va mulo-yim boqdi. - Shundaymi? Bu sening sigiring sutida yog‘ shuncha-shuncha bo‘lishi hisobidan. – Baev xayolidagi yana bir necha soqqani oldingilaridan balandroqda surdi. – Lekin sigiringni sutidagi yog‘ besh yuz litrga yetadigan darajada emasligi, undan pastligi aniq bo‘ldi. Tushunyapsanmi? Unda sen besh yuz litr emas, aytaylik, besh yuz yetmish besh litr olib borishing zarur. Tushundingmi?

 Marya hozircha tushunib yetmadi.

 - O‘shanda u ham tushunmadi : menga qarab ko‘zlarini pirpiratdi : tushunmayapman, nima demoqchisan. Hammadan, dedim, bir foizdan yog‘lilikni olib tashlang - ana sizga - qo‘shimcha sut. Siz bu sutni kolxozchilardan olinayotgan davlat topshirig‘idek ko‘rsatasiz. Sut bo‘lsa bo‘lgani, uni qog‘ozda istaganingcha o‘zgartirish mumkin. Eh, u o‘shanda xursand-ligidan o‘tirgani joy topolmay qoldi. Og‘zingga siqqanini so‘ra, deydi. Bilasanmi, nima dedim: meni shahar bemorxonasiga yotqizishga olib bor. Olib bordi.

 Marya davlat topshirig‘ini bajarishdagi qiyin ahvoldan qanday chiqa olishgan-larini haligacha hech aqliga sig‘dira olmasdi.

 - Yo Xudo-ya! – hayajonlandi Baev. – Mana sen besh yuz litringni olib bording, keyin senga grajdanka Selezneva hali yana yetmish besh litr gardaningda turibdi, deyisha-di. Sen albatta, nega ekan, deysan. Menga o‘xshagan qo‘lida cho‘t, qandaydir bittasi keling birga hisoblaymiz, deydi… Yog‘ga kelganda xatoga yo‘l qo‘yilibdi-da. Xodim qaramagan-da… Men bo‘lsam – bemorxonadaman. Hozirdayam u yerga qishloqdan borganlarni yaqin yo‘latishmaydi. Men esam qanday bir paytda bemorxonada yotdim.

- Nega endi?.. Og‘rib qoldingmi, niyma?

 - Senga nima desamikan... Yo‘q. Menda bir qusur boridi: o‘shandayam ko‘zim… deyar-li ko‘r edim. Anna shuning uchun urushga olishmagan. Lekin men bemorxonaga buning uchun emas… qanday ifodalasam ekan… Shahar bemorxonasida yotishni ko‘nglim tusab qoldi. Esimdan chiqqan emas, unda yosh yigit edim, lekin bir narsani o‘ylaganim-o‘ylagan edim: shahar bemorxonasiga qanday qilib yotsam ekan? Ana shunda o‘sha voqea qo‘l kelib qoldi. Ha. Bemorxonaga bordim, demak, menga koyka ajratilgan, hamma narsa yog‘ tushsa, yalagudek, choyshablar, koyka oldida javoncha ... Palatada tag‘g‘in beshta jo‘rttaga inqillagan yotibdi, har qaysi har xil sabab bilan, bittasining qo‘li mayib, boshqasining boshi o‘rab tashlan-gan, bitta traktorchini kuragining yarmi kuyib ketgan, benzin yongan yerga o‘zini uribdi-chi. Anna shunnaqa. Ha, mayli, deb o‘ylayman, mening orzum amalga oshadi.

 - Han nimma, hech bir sababsiz yotishmi, bo‘lgani shumi? - Maryaning aqli yetmasdi.

 - Bo‘lgani. Qani, bu yerda menga qanday qarasharkin, deya o‘ylayman. Boshqacha qarashadi deya eshitganim bor-da. Hech qanday bir maxsus qarashni ko‘rmadim - faqat "Nimadan bezovtasiz? Qaeringiz og‘riyapti?" deb so‘rashgani-so‘rashgan. Yuragim og‘riyapti, kel, qo‘lingdan kelsa, unga davo topgin, deyman. Hamma yerimni mushtlab chiqishdi, quloq tutishdi, biron-bir natija yo‘q.. E, bemorxona haqida gapirib nima, odamlarga kelay-lik… Demak, men palataga kirganimda o‘sha mollar yotishgandi… Men ularga yaxshilikcha

«Xo‘sh, salom, yigitlar!» dedim. Va yo‘l charchog‘i yengib, birpasgina mizg‘imoqchi bo‘ldim: yo‘l uzoq edi-da, arava chayqab tashlagandi. Birpasgina mizg‘ib olay, dedim.

Ko‘zim ilinibdi, demak, u qo‘tir echkilar menga nima deyishdi de: "Analiz olish zarur". - "Qanaqa analiz ?" - " Najas, - deyishdi, - to‘qqiz yuz gramm va yana haligi ko‘pik-langan ter". Men taajjubga tushdim, albatta, lekin ...

 Ana shunda Maryaning ich-ichidan kulgi otilib chiqdi, qo‘zlaridan yosh tirqirab otilgancha kuldi. Baev ham avvaliga «hm-hm»lab turdi, lekin keyin Maryaning kulgidan to‘xtatishini kutib qiyofasi jiddiylashdi.

 - Ha, nima bo‘ldi keyin? - Marya ko‘zini jun ro‘moli uchi bilan artgancha so‘radi . -

Aytganlarini to‘plab berdingmi?

 - Avvaliga ular terlarini to‘plashga, ha, artishga tushishdi, - Baev davom etdi, u hikoyasi masxaraga aylanganidan norozi edi, u saboq chikaradigan xulosa topishga intil-di. – Ustimga to‘shaklar yopishdi, ustidan ikkita ko‘rpa tashlashdi, ko‘pikni bo‘lsa qo‘l-tig‘im ostidan siqib chiqarishga urinishdi, nimaymish, ter tomchilarmish. Qaragin, odam-larning kallasini nima egallagan: kasallikka solyapti, deyishadi-da! Qaragin, o‘ylab ko‘rsalar bo‘lmasmidi – dahshatli urush ketayotgan bo‘lsa, ularni, mexanizatorlar kabi hozircha bronda tutib turishibdi: bunday paytda so‘lib-sarg‘ayganlikka olgin-da bu dunyo-da yo‘kdayin og‘zingga tolqon sol. Yo‘q, ular qayoqdagi jin urgur gaplarni o‘ylab topisha-di. U yotganicha o‘ylaydi, hayoti oldinda, uni qanday qilib bo‘lsada rejalashtirish, izmi-da bor narsani hisoblashi kerak, aytishlaricha?.. Sen nima! U tish qayraydi va o‘ylanib o‘tirgandan ko‘ra yotgancha qotib-qotib kulgan ma’qul deydi.

 Marya to‘qqiz yuz gramm haqida eslab qoldi va yana xoxoladi. U Baevning hozirgi-dayin jiddiy gaplaridan so‘ng kulish yaxshi emasligini tushunardi, lekin baribir o‘zini kulgidan to‘xtata olmasdi.

 - Shunnaqqa, qanday qip … anovini ?.. Yig‘ib beroldingmi? - ayol yana ko‘zlarini artdi. - Nima qilayin, o‘zimga kuchim yetmayapti, Nikolay Ferapontich, sen meni kechir, lekin rosa kulgili-da, To‘qqiz yuz grammni yig‘ib berdingmi-yo‘qmi?

 - Nima-nima, biz shunaqamizda – o‘zimizga kuchimiz yetmaydi-da, - Baev ranjidi, - Entak-tentak yashaymiz – o‘zimizga kuchimiz yetmaydi, ichamiz- sayoq yuramiz - o‘zimizga kuchi-miz yetmaydi, fosiq ishlarga qo‘l uramiz – yana o‘zimizga kuchimiz yetmaydi. Ana mening kuyovim, ishni ajralishgacha olib bordi, yaramas so‘yloq, o‘ziga kuchi yetmaydi. Ayg‘irlar. Razillar. - Baev jahli chiqqanidan qizarib-bo‘zardi. – Bir katta mixni olsang-da, ular-ning klubiga borsang, hammasini qatorlashtirib mix bilan teshsang. Qah-qahlashni o‘r-ganishibdi-da? Oyoqlari tuproq sochishni o‘rganishibdi-da?.. Ana endi boshingni eggin, men senga yashashni o‘rgataman! Sassiq takalar.

 O‘rtaga sukunut cho‘kdi. Marya og‘ir uh tortdi: unda-da qizi bor, uning oilaviy hayoti ham bo‘lmagan.

 - Sen ularga qanday yordam berasan ? – dedi ayol - . Mayli, ko‘ngling taskin topsin, lekin aytgin, qanday yordam berasan?

 - Hech qanday, - Baevning baqirishiga sal qoldi. - Masalalarini o‘zlari hal qilib olishsin.

 Ular yana jim qolishdi.

 Baev hidlanadigan tamaki solingan shishacha oldi, burun kataklariga tortdi – birinchisiga, ikkinchisiga, - xiralashgan kichkina ko‘zlarini pirpiratdi va ro‘molchaga maza qilib aksa urdi.

 - Ko‘zingga foydasi bormi o‘zi? - Marya tamaki halqachalariga ishora etib so‘radi.

 - Agar bu bo‘lmaganda allaqachon ko‘r bo‘lib qolardim. Faqat shu tamaki ushlab turibdi-da.

 - Ko‘zing qachon xiralashib qoldi, qaerda? Urug‘laringda hammaning ko‘zi o‘tkir edi-ku.

 - O‘tkir... – Baev nafasini ichiga yutdi. – Hammasining ko‘zi o‘tkir, lekin hammasi ham aqlli emas. – Baev shishachani cho‘ntagiga yashirdi, o‘ylangancha jim qoldi. - Marhum otam meni nima qilganini na qalam bilan yozib bo‘ladi, na…nima deydilar?.. Mening maktabga bormasligim uchun u o‘ylab topgan ishlarni aqlingga sig‘dira olmaysan. Men esa o‘lgiday o‘qishni istardim. O‘shshanda diniy maktab edi… Ruhoniy otaxon otamning ol-diga kelib, qobiliyatli bola, maktabga borsin, dedi. Keyin! Mening otamga faqat… Yomonlikni eslash gunoh, lekin … tag‘in… Men qanchalik iltimos qilmadim, oyog‘ining tagiga yotib oldim, nola qilib, ko‘z yosh to‘kdim – maktabga borishga ijozat bering! U Piy-mani tokchaga otadi va tamom. Pech yonida o‘tir, oyog‘ingni issiq qilgin – otamning topgan gapi shu. Eh-h!.. - Baev achchig‘langancha yana jim qoldi. - Shunaqqa, hamma uyquga ketgach, qorachiroqni yoqamanda, pech burchagiga tiqilaman va o‘qiyveraman-o‘qiyveraman. Tun bo‘yi o‘qib chiqaman – ana shunda ko‘zimdan nur qochgan-da.

 - Shunaqqa qilib, nega otang seni bunday?..

 - Buni o‘zidan so‘ragin! O‘qish erkaklarning ishi emasmish.O‘jar, savodsiz odam edi. Bir umr men uning qilguliklarini yuragimda saqlab keldim.. Esimda turibdi, o‘la-yotganda: "Kechir, Kolka, o‘qishingga to‘sqinlik qildim ...", dedi. Bunday paytlarda nima deyish kerakligini yaxshi bilaman, lekin til aylanmaydi. "Mayli, - deyman, - o‘tganni qaytarib bo‘larmidi." Ana shunday yuragim tosh qotdi! Chunki uning tili achchiq edi! Mening kallam esa joyida edi! Ba’zan, she’rni ikki marta o‘qisam, hech bir tutilmasdan yoddan sharillataverdim.

 - Ko‘rdingmi, agar «kechir» degan bo‘lsa, keyin tushunib yetibdi-da.

 - Ha, keyin- keyin-da ... Mening oldimga kelishadi-da, " Xudo haqqi, ariza yozib bergin», deyishadi yo boshqa bir narsani iltimos qilishadi, qup-quruqqa emas, bitta tovuqmi yo o‘nta tuxummi, ba’zan yung… ikki funtcha olib kelishadi... Men o‘tiramanda, yozishga tushaman, iltimosnoma yozish men uchun tupurgandek bir gap: bir joyida qattiq olaman, boshqa yerida bo‘yoqni quyuqlashtiraman, zarur bo‘lsa, o‘zingni uvolgina ko‘rsatasan, yo bo‘lmasa, yuqori tashkilotlar haqida gap qistirib o‘tasan… Buni katta bir ilm deydi-lar. Yozib bo‘lib, iltimoschining qo‘liga tutqazasan: "Ma, oyog‘ingni qo‘lingga olib, yo‘lga tush". Bu inson og‘zi qulog‘iga yetib ketyapti. Bir soatmi-yarim soatdami tovuqlik bo‘lib olganingni ham sezmaydi. Otam esa buni ko‘rib turadi, burnini tortadi - albatta o‘zi-ning aybini biladi-da. Ha, seni-ya, o‘ylayman, o‘qigani qo‘yganingdami, men hozir… Mayli. Unda tovuqning o‘zi nari tursin, hidi bormidi! Axir, men hammasiga o‘zim o‘qib-o‘rganib erishdim - avval hisobchi, so‘ng buxgalter bo‘ldim. Hozirgi dangasalarni o‘qit-gandek meni o‘n yil o‘qitganlarida, men nimalar qilmagan … bilmadim. Eh-h! Mayli. – Baevga chindan ham alam qilayotgandi, hatto ko‘zlari yoshlandi, u bukilgan ko‘rsatkich bar-mog‘i bilan artib oldi. - Hozir nimasini aytasan. Albatta, alam qiladi… Mana endi hammasi o‘tdi-ketdi - bu qo‘llarimdan qancha ish o‘tganini bir tasavvur qilib ko‘rgin! Axir meni boshqa tumanlarga revizor qilib jo‘natishdi! Boryapman, xayolimdan ketmaydi: kattalar mening bizda bittasi hazillashgandayin – cherkov diniy maktabi – ChDB da bor-yo‘g‘i bir yarim sinf o‘qiganimni bilishgandami. Bor-yo‘g‘i bir yarim qish bordi-keldi qildim, sizlar bo‘lsangiz, boshqalarni taftish qilishga jo‘natyapsiz! Indamadim-qo‘y-dim…

 - Xudo senga o‘qish uchun bir intilish baxsh etgan ekan-ku! - Marya chinakamiga hur-mat bilan so‘zladi. - Bu intilish qaerdan paydo bo‘lgan?

 - Kuzatuvchanlik, - Baev tushuntirdi. – Men esimni taniganimdan buyon bir narsani bilaman – har doim kuzatuvchan edim. Do‘mboqqina bolaligimda tizzamgacha suvga kirib turgan paytim ko‘p bo‘lgan. Esingdami, qishloq yaqinida ko‘l bor edi? Ramenskoe deb ata-shardi- suvga tushardim va turaverardim. Yarim kungacha harakatsiz turardim – suvda nimalar bo‘layotganini kuzatardim. Bu Xudo tomonidan beriladi. Bu hech qachon odamlar tomonidan emas. Men otamdan aqlli maslahat o‘rniga tepki olardim, xolos.

 - Qaranglar-a, - Marya yana hurmat bilan so‘zladi. - Menga esa, nima bo‘lsa, bari-bir! Ko‘chada o‘ynab to‘ymasdim. Kun bo‘yi ko‘chadan uyga kirgim kelmasdi.

 - Men gunoh ish deb o‘ylayman... – Baev atrofga qarab oldi va ovozini pasaytirdi. - Men o‘ylayman: marhum onam meni boshqa birontasidan orttirganmi yo?

 - Yo Xudoyim! – Marya hayajonga tushdi, lekin u ham past ovozda so‘zlandi va at-rofga alanglashiga oz qoldi. – Anisya xolla-ya! Ferapontich, nimalar deyapsan...

Xudoyim! Senmi, sen otangga o‘xshaysan. Faqat sen to‘laroq va soqoling yo‘q, bo‘lmasa… Nima bo‘ldi senga, Xudoni o‘yla! U bu ishni … kim bilan qilishi mumkin?

 - Endi-ii!.. - Baev yana shishachani qo‘liga oldi. - Mening kallamni ishlashi kimga tortgan ekan? Men bir narsani o‘ylayman : amerikaliklar-chi o‘shshanda bizda hammayoqni qazib tashlashgandi – tog‘larda nimadir qidirishardi... E, it biladimi! Ular-chi… anovi… tinib-tinchimas xalq…

 - Shunaqqa, o‘xshaysanmi o‘zi?

 - Endi-ii!.. O‘xshayman! Kichikligingdan bir odam atrofida uymalashaversang, o‘xshab qolasan. Ana it xo‘jayiniga o‘xshab boradi-yu, odam-chi… E, it biladimi! Balki, bo‘ynimga gunoh yuklarman. Lekin otam ikkovimizning qarashlarimiz osmon bilan yercha.

Yuragim sezib turadi: mening xamirturushim dehqoncha emas. Tug‘ilganimdan buyon na shudgorlashga, na ekishga… biron-bir dehqonchilikka havasim yo‘q.. Sharobga ham hech qachon ko‘ngil qo‘ymaganman - Baev dehqon zotidan emasligini isbotlash uchun qattiq tirishmasdan, ko‘proq mulohaza yuritar va ikkilanardi. - Agar bunday o‘ylab qaraganda, nega bu narsalar menda yo‘q? Men yer olish uchun intilishim kerak edi yo bayram kunlari… olishib-solishib yurishim. Yo‘q! O‘zimning polizimizda g‘imirlashni yoqtirmayman. Men idorada o‘tirish uchun yaratilganman …

 - Shunaqqaqip, o‘tirib kelishgan - issiqqinada va hurmatda,- Marya o‘rnidan turdi.

 - O‘tir ! - Baev hayajonlanib baqirdi. - Nega sen erkak o‘rniga tun bo‘yi ishlab chiqasan? Idorada o‘tir va vaqt o‘tkazaver.

 - Vaqt o‘tkazaver...

 - An-na! Kalla bo‘lishi kerak? Mana men kalla to‘g‘risida gapiryapman. Agar kelib chiqishim dehqon bo‘lsa, bu kallani qaydan olganman?

 - Nima, seningcha, dehqonlardan katta odamlar chiqmaganmi? Ana urushda…

 - U-u-urushda! – Baev ayolning gapini bo‘ldi. - nagan ko‘tarib va tomoq yirtib chopib yurish – bu hali eng buyuk donolik emas. Tomoqyirtarlar bizda ko‘p bo‘lgan emas. Birgina Vanya Kisani olgin... Bolaligidan qo‘lida pichoq edi. Boshi turmadan chiqmasdi, yurakkasal. Ana shuyam botirlarning botiri sanalardi…

 - O‘xshatishni qoyillatding-da!

 - O‘xshataman-da? Botirlikda Kisadan o‘tadigan bo‘lganmi?.. Bironta shunaqasi bormi?

 - Kisa - qaroqchi. Qaroqchi, bo‘lgan-turgani qaroqchi. Men yaxshi erkaklar haqida gapiraman. Ana Ivan Kozlovni olgin... Oddiy askar edi, komandir bo‘ldi. Ordenining sanog‘iga yetmaysan, o‘shshanda fotosuratini yuborganda butun qishloq tomosha qilishga chopgandik.

 - Bu ... shunchaki bir, - Baev chuqur nafas oldi. U chalasavod Maryaning o‘ziga teng emasligini yashirmasdi, u bilan bahslashib nima, baribir o‘zining kalta o‘yi bilan biron nimaning tagiga yetmasa. – Albatta, komandir, ordenlar … shaqar-shuqur, g‘archillaydigan etik…Bularning hammasi ta’sir ko‘rsatadi. Lekin baribir boshni hech qanday orden bilan almashtira olmaysan. Balki bosh degani bordir, balki … shunday - shapka kiyadi-gan bir narsadir.

 Baev Marya bilan ana shunday suhbatlashardi. Uchgacha, to‘rtgacha o‘tirishardi. Ko‘pincha nimagalardir kelisha olishmas, gaplari qochib qolib, qizishishar, lekin tinch-gina xayrlashishardi. Baev maydon orqali jo‘nab qolardi, to‘g‘ri kesib chiqsa – uyi, Marya esa divanga cho‘zilib, tong otguncha xotirjam uxlardi. So‘ngra – sershovqin, sertashvish, samarasiz kun boshlanardi... Va so‘ng yana tun yer uzra qora chodirini yozar, yana suhbat, o‘yga cho‘mish, eslash – turmushning tinchgina, zo‘rg‘a ilg‘ab qolinadigan shodliklariga sho‘ng‘ish istagi yetaklab ketardi.

 ... Birda Baev Marya bilan tungi uchlargacha suhbatlashib o‘tirishdi. Baev xushbo‘y ermagi – tamakining oxirgi qismini valeryanka tomchilariga qo‘shib burniga tiqdi-da, ketishga chog‘landi. Ana shunda Marya, do‘kon ayvonchasiga bir kishi kirib borayotganini ko‘rdi.... Kirdi, qulfni tortdi va ortiga o‘grildi. Marya kursiga qapishib ketdi.

 - Ferapontich, - Marya dahshatga tushib shivirladi, - qaragin!

 Baev tikilib qaradi va qo‘rquvdan yuzi burishib ketdi.

 Ayvonchadagi odam depsindi, yana qulfga qo‘l cho‘zdi… Temirning sharaqlagani eshitildi.

 - Ot! - Baev Maryaga pichirladi. - Ot!.. To‘g‘ri derazadan o‘q uz!

 Marya qimirlamadi. U derazadan ko‘z uzmasdi..

 - Ot! - Baev yana undadi.

 - Men qanday qip otaman?! Tirik odamga... "Ot!" Qanday?! Nima demoqchisan?

 Ayvonchadagi odam uycha derazasi tomon qaradi, pastga tushdi va to‘g‘ri Maryalar tomon yo‘naldi.

 - Yetti olam xo‘jayini, o‘zing asragin, - Marya shivirladi, - qiyomat yaqinlashyapti. Xudoyim, gunohkor bandangni o‘zing kechir…

 Baev bo‘lsa shivirlashga ham majol topolmas, faqat barmoqlari bilan miltiqqa va derazaga imo qilar – otgin, dermidi.

 Deraza tagida qorni g‘archillatgan qadam tovushi eshitildi... Notanish odam to‘x-tab, derazadan tikildi. Ana shunda Marya uni tanidi. Shodon qichqirdi:

 - E, bu Petka-ku! Petka Sibirsev!

 - Nimaga hech kim yo‘q ? – so‘radi Petka .

 - Kir, kiraqol! - Marya qo‘l silkidi. – Makkor, yaramas! Hozir naq yuragim yorilib ketadi, deb qo‘rqdim. Yarim tunda tentirab yuradigan shayton! Boshog‘riq tutib qolib kun bilan tunning farqiga bormay qolgan u.

 Petka ichkari kirdi.

 - Nima hozzir tunmi? – so‘radi u.

 - Qip-qizil tentak-ku bu! - Marya yana koyindi. - Sen nima do‘konga choraktalikka keldingmi?

Petka tunligini hayrat va alam bilan angladi.

 - Uxlab qolibman ...

 Nihoyat Baevning qo‘l-oyog‘i harakatga keldi, bir-ikki marta tamaki hidladi, ak-sirmadi, ro‘molchaga burun qoqdi.

 - Ha-a, - dedi u. - Esini yo‘qotganicha ichadimi odam, tun bilan kunning farqiga bormay qolsa-ya…

 Petka Sibirsev uzun taxta «eshak»ka o‘tirdi, boshini ushladi.

 - Shunchalikka boradimi! - Marya haligacha hayratlanardi. – Otib qo‘yganimda nima bo‘lardi?

 Petka boshini ko‘tardi, Maryaga qaradi - yo uning nima deyotganini tushunmadi, yo gapiga tuzuk ahamiyat bermadi.

 - Uning boshi og‘riyapti, - Baev kuyinganday so‘zlandi. - Eh-h... Odamlar! - Baev ro‘molcha bilan lablaridan tamaki changini qoqdi, ko‘zlarini artdi. - Nabiram menga bir kitobchani o‘qib beryapti: Aleksandr Nevskiyning rus yerini himoya qilganini... Yaxshi yozilgan, lekin men undagi bironta so‘zga ishonmayman.

 Marya va Petka cholga o‘girilishdi.

 - Ishonmayman! - Baev bor kuchini jag‘iga to‘plab baqirdi. - Yozgan odam o‘ylab top-gan... va jaraq-jaraq pul olgan .

 - Qandayiga? – Marya tushunmadi.

 - Yolg‘onni eshvorgan! Nima, aldashmaydimi?

 - Axir bu tarixiy voqea-ku - dedi Petka. – Qanday qilib yolg‘on to‘qishi mumkin? Albatta, u o‘t-betini bo‘yagan, lekin bu bo‘lgan voqea.

 - Bo‘lmagan.

 - Shundaymi! – Petka og‘riyotgan boshini tebratdi. - Hm...

 - Xo‘p, unda kimlar bilan birga himoya qilgan? Senga o‘xshagan jangchilar bilan-mi?

 Petka yana cholga qaradi ... Lekin indamadi.

 - Agar sizlar bilan biron nima qila olmayotgan bo‘lishsa – to‘rt tomonda turib tarbiya qilayotgan, aqlingizni o‘stirayotgan … har tomonlama kurashayotgan bo‘lishsa, - u paytda ongni qanday o‘stirish mumkin bo‘lgan?

 Petka cho‘ntagiga qo‘l tiqdi - chekishga bir nima izladi, lekin na papiros, na gugurt topdi.

 - Gazetaga yoz - maslahat berdi u. – Inkor et.

 Shunday dedi-da, o‘rnidan shartta turib uychadan chiqib ketdi.

Marya va Baev derazadan Petkaning yurishini kuzatib turishdi. Yigitning oyoq-lari ostida tungi ayozda muzlagan qorning shisha sinayotganday qarsillashi eshitildi, birozdan so‘ng do‘kon muyulishi tarafda burilgach, uning qadam tovushi yanada qattiqroq eshitildi.

 - Ular to‘y qilishmoqda, shekilli, - dedi Marya. – Petkaning singlisi anovinga… anovinga… oti nimaydi… o‘shanga tegyapti. Akasi agronom qizimiz deb kelgandi-ku… Oti nimaydi?

 - Men ularni qaerdan taniyman? Tanishniyam istamayman… Qayoqdagi qalang‘i-qasang‘ilar . – Baev birdaniga bo‘shashib ketganini, ayniqsa oyoqlari bo‘shashayotganini – xuddi paxtaga o‘xshab qolganini his qildi. Nima bo‘lganda ham u qattiq qo‘rqqandi, - Shunaqayam ichadimi odam, tun bilan kunni ajratolmasa!

 - Qaragin, tunlar ham qanday yop-yorug‘. Balki uyqusidan sapchib turgandir, qarasa, atrof yorug‘ va do‘konga chopgan.

 - Bu ey-y... u oyni quyosh deb o‘ylaganmi?

 Marya kuldi:

 - Qattiq maishat qilishgan ko‘rinadi.

Baevning qorni tatalab qoldi, u shosha-pisha tamaki shishachasi og‘zini yopdi-da, cho‘ntagigi yashirib, qo‘zg‘aldi.

 - Men borayin. Sen navbatchilikni tinchgina o‘tkazib olgin.

 - Salomat bo‘l, Ferapontich. Ertaga kelgin, men kartoshka olib kelaman, pishira-miz

 - Pishiramiz, pishiramiz, - dedi Baev. Va tezda tashqariga chiqdi.

 Marya uning maydonni kesib o‘tganini va ko‘cha tarafga yurganini ko‘rdi. U oyoq-lari ostiga qaragancha shoshib-pishib borardi. Uning oyoqlari ostida ham muz g‘archillar-di, lekin yumshoqqina – Baev valenka kiyib olgandi.

 Atrof esa musaffo, shundayin sokin va musaffo edi - kichkina bir narsa bo‘lsa-da, ko‘rishing, past ovoz bo‘lsa-da, eshitishing mumkin edi. Lekin negadir xotirjam emas edi. Ko‘krakdanimadir bezovta qilayotgandayin. Xuddi yuragingga qaynoq bir narsani tegizishayotganday, tovoningga ham, chakkangga ham ohista urishayotgandayin. Va quloq-laringda siltab-siltab qon shang‘illaydi. Bo‘lgani shu, yerda esa, boshqa hech narsa eshitil-maydi. Oy bo‘lsa arg‘amchiga osilib turadi.

 Ruschadan O‘rinboy Usmon tarjimasi

Vasiliy Shukshin

QUYOSH, CHOL VA QIZ

(hikoya) 

Jazirama kunlar. Yer ham qizigan, qurigan o‘t-alaflar oyoq ostida shitirlaydi. Daraxt yaproqlari go‘yo o‘zidan issiq harorat chiqarayotgandek.

Kechga yaqin salqin tusha boshlaydi. Har kuni shu paytlarda qartaygan bir chol tezoqar Katuni bo‘yiga chiqib, to‘nka yoniga o‘tirib oladi-da, quyosh botishini sukut bilan kuzatib o‘tiradi.

Tog‘ ortiga cho‘kayotgan quyosh nihoyatda katta, qip-qizil.

Chol qimirlamaydi. Oftobdan qorayib, etlari tirishgan qo‘llar tizza ustida bemajol. Yuzi ham bujmaygan, namlangan ko‘zlari nursiz. Ingichka bo‘yni ustidagi kichkina oppoq kalla qimirlamaydi. Ko‘k chit ko‘ylak ostidan yelka suyaklari bo‘rtib turibdi.

Bu hol har kuni takrorlanadi.

Shunday kunlardan birida chol orqa tomondan ovoz eshitib qoldi:

- Salom, buvajon!

Chol bosh irg‘adi.

Uning yoniga yassi chamadoncha ko‘targan qiz o‘tirdi.

- Dam olyapsizmi?

- Dam olyapman, - bosh irg‘adi chol, qiz tomonga qayrilib ham qo‘ymay.

- Men sizni chizsam maylimi? - so‘radi qiz.

- Qanaqasiga?

- Rasmingizni chizsam?

Chol quyoshga termulganicha bir muncha muddat jim qoldi, kipriksiz qizg‘ish qovoqlari uchib qo‘yardi. So‘ng:

- Chizadigan joyim qolibdimi mening? - dedi.

- Nega endi? - Qiz biroz o‘ng‘aysizlandi. - Ko‘rinishingiz bir chiroyli, buvajon.

- O’lay deb turgan bo‘lsam...

Qiz cholga ancha tikilib turdi. Keyin yumshoq barmoqlari bilan cholning quruqshagan jigarrang qo‘lini asta silab dedi:

- Yo‘q, siz juda ham chiroylisiz, buvajon. Rost!

Chol bemajol jilmaydi.

- Unaqa bo‘lsa, chizsang chizaver.

Qiz chamadonini ochdi.

Chol kaftini og‘ziga qilib yo‘talib oldi.

- Shaharlik bo‘lsang kerak-a?

- Ha, shaharlikman.

- Bu ishingga haq to‘lashsa kerak?

- Yaxshi chiqsa, to‘lashadi.

- Harakat qilish kerak.

- Harakat qilyapman.

Jim qolishdi.

Qiz cholning yuziga tikila-tikila chizyapti.

- Buvajon, siz shu yerlikmisiz?

- Shu yerlik.

- Shu yerda tug‘ilgansizmi?

- Shu yerda, shu yerda.

- Necha yoshga bordingiz?

- Saksonga.

- Oh-ho!

- Ha, yetishib qoldim, - yana behol iljaydi chol. - Sen nechaga kirding?

- Yigirma beshga.

Yana jim qolishdi.

- Quyosh qanday-a?! - sekin xitob qildi chol.

- Qanday? - tushunmadi qiz.

- Kattako-on.

- Ha-a, bu yerda manzara juda chiroyli ekan.

- Suvga qara, qaragin... Narigi qirg‘oqqa qara...

- Ha, ha.

- Xuddi qon qo‘shilganday.

Darhaqiqat, shunday. Qiz narigi qirg‘oqqa nazar tashladi.

- Ajoyib!

Quyosh Oltoy cho‘qqilarini yoritib, asta-sekin uzoq ko‘kimtir olamga botib borardi. U cho‘kkan sari, tog‘ qoyalari yaqqolroq ko‘rinadi. Ular go‘yoki oldinga surilib kelayotgandek edi. Daryo bilan tog‘ oralig‘idagi vodiyning qora-qizg‘ish tusi so‘nib bormoqda. Tog‘ tomondan yumshoq soya tushib kelmoqda. Quyosh Boburxon tizmasining ortiga yashiringan zahotiyoq, o‘sha tomondan ko‘kimtir osmonga yorqin alanga nurlari taraldi. Ko‘p davom etmadi - alanga ham so‘ndi. Xuddi shu onda o‘sha tomonlarda tong nurlari charaqlagan.

- Ketdi quyosh, - xo‘rsindi chol.

Qiz qog‘ozlarini chamadonchasiga joyladi.

Bir muncha vaqt jim o‘tirishdi - mayda to‘lqinlarning qirg‘oq bo‘ylab taralayotgan shildirashini tinglab.

Vodiy uzra parcha-parcha tuman suza boshladi.

Yaqindagi o‘rmon tomonda qandaydir tungi qush asta qiyqirdi. Unga javoban daryo¬ning narigi tomonidan ham qushlar ovozi eshitildi.

- Yaxshi, - deb qo‘ydi chol bosiq ovoz bilan.

Shu damda qiz tez kunlarda qadrdon shahriga qaytib ketishini va o‘zi bilan bir talay rasmlarni olib borishini o‘ylab ketdi. Shu jumladan, mana shu buvaning rasmi ham bo‘ladi. Uni kutib olajak do‘sti, iqtidorli, haqiqiy rassom yana koyiydi: «Yana shu bujmaygan basharalar. Kimga kerak? Sibirliklar... Sovuq iqlim va og‘ir mehnatdan hammasi shunaqaligini barcha biladi-ku!»

Qiz o‘zining iqtidor bobida maqtanadigan joyi yo‘qligini yaxshi biladi. Lekin u ro‘parasida munkayib o‘tirgan cholning mashaqqatli o‘tmishini ko‘z oldiga keltira oladi. Uning qo‘llari shunday darak emasmi?.. Ajinlar ham!

«Ishlash kerak! Ishlash, ishlash...»

- Bu yerga ertaga ham kelasizmi, buva? - so‘radi qiz.

- Kelaman.

Qiz o‘rnidan qo‘zg‘alib, qishloq tomon yo‘l oldi.

Chol esa yana biroz sohilda o‘tirdi. So‘ng u ham ketdi.

Uyga kelib, odatdagidek o‘zi o‘rganib qolgan burchakka, pech yoniga o‘tirdi va jimgina kuta boshladi - qachon o‘g‘li ishdan qaytib kelishini va kechki ovqatga o‘tirishlarini.

O’g‘il doimo charchab kelar va g‘am-shikoyatdan boshqa gapi yo‘q edi. Kelin ham o‘shqirib, taqir-tuqir qilgani qilgan. Nabiralar voyaga yetib, shaharga ketib qolishgan. Ularsiz uy g‘urbatxona.

Kechki ovqat. Sutga bo‘lka to‘g‘rab, cholning oldiga qo‘yishadi. Stol chetida o‘tirgancha, qoshiqni taraqlatmaslik uchun ehtiyotlik bilan ovqat icha boshlaydi chol. Hamma jim. So‘ng uyquga yotishadi. Gaplashgani gap yo‘q. Hamma gap allaqachon gapirib bo‘lingan.

Chol pech ustiga chiqadi. O’g‘il bilan kelin esa ichkari xonaga kirib ketishadi.

* * *

Ertasi kuni kechda chol bilan qiz yana to‘nka yonida o‘tirishardi. Qiz oshiqish bilan chizar, chol esa quyoshga tikilganicha, hikoya qilardi.

- Yaxshi yashardik, noshukrlik qilmayman. Men duradgorlik qilardim, ish doimo yetarli. O’g‘illarim ham duradgorlik qilishardi. To‘rttasini urush yedi. Ikkitasi qoldi. Hozir bittasi bilan turaman. Stepan bilan. Vanya esa shaharda, Biyskda yashaydi, yangi qurilishda prorab. Yozishicha, tuzuk yashayotgan emish. Mehmonga kelib ketishdi. Nabiralar bir talay. Hammasi meni yaxshi ko‘rishadi. Lekin, barchasi u shahar, bu shaharda...

Qiz cholning qo‘llarini chizmoqda, shoshilib-shoshilib. Asabiylishadi, o‘chirib, qayta-qayta chizadi.

- Qiyinchilikda yashagan bo‘lsanglar kerak? - o‘ylanib so‘radi u.

- Nima? Qiyinchilik? - chol hayron bo‘ladi. - Aytdimku senga, yaxshi yashaganmiz, deb.

- O’g‘illaringizni yo‘qotganingizga achinasizmi?

- Achinish - gap ekanmi?! - yana hayron bo‘ladi chol. - To‘rtta azamatni berib qo‘yish - hazilmas-ku!

Qiz ham hayron - shuncha yo‘qotishga qaramay, chol o‘zini xotirjam tutishiga.

Quyosh yana tog‘lar ortiga cho‘kmoqda. Yana jimgina alanga taralmoqda ufqda.

- Yomg‘ir yog‘adi ertaga, - deb qo‘ydi chol.

Qiz yorug‘ osmonga boqib:

- Qaerdan bildingiz?

- Hamma a’zolarim zirqirab og‘riyapti.

- Ko‘kda bulut yo‘q-ku?

Chol indamadi.

- Ertaga ham kelasizmi, buva?

- Bilmadim, - o‘ylanibroq javob qildi chol. - Hamma yerim og‘riq.

- Buva, mana bu toshni sizlarda nomi nima? - Qiz kamzulining cho‘ntagidan tillasimon yaraqlab turgan oq tosh chiqardi.

- Qanaqa tosh? - so‘radi chol, hamon tog‘ tomon tikilganicha.

 Qiz unga toshni uzatdi. Chol qayrilib ham qaramay qo‘l cho‘zdi.

- Bumi? - chol qarab-qaramasdanoq ko‘rib, qaqshagan barmoqlarida toshni aylantirarkan. - Chaqmoq tosh. Urush yillari gugurt yo‘q, nuqul shunda olov chiqarardik.

Qizning miyasiga yalt etib: «Ko‘rmaydi shekilli?» degan gumon keldi. U nima deyishini bilmay cholga yon tomondan boqib turib qoldi. Chol esa hamon quyosh botgan tomon termulardi. O’ychanlik bilan tikilardi...

- Ma, toshingni olib qo‘y, - qizga qaytardi chol. - Bundan ham chiroylilari uchraydi. Ba’zan oppoqlari, tiniqranglari uchraydi, shunday tiniqki, ichidagi dog‘lari ham ko‘rinib turadi. Yana, tuxumsimonlari ham bo‘ladi, hakkaning tuxumiga o‘xshash, yonlari xol-xol. Maynanikiga o‘xshaganlari ham uchrab qoladi, ko‘m-ko‘k, ular ham sepkillik.

Qiz hamon cholga tikilgancha turardi. So‘ragani jur’at qilmadi: ojizmi yo yo‘q?

- Buvajon, qaerda yashaysiz?

- Uncha uzoqmas. Manavi Ivan Kolokolnikovniki, - daryo qirg‘og‘idagi uyni ko‘rsatdi chol. - Orqasida Volokitinlarniki, keyin Zinovbevlarniki, ana undan ke¬yin, muyulishdan keyin bizniki. Biror zarurat bo‘lsa - kiraver, bemalol... Nabiralar oldimizdaligida qanday gavjum edi-ya...

- Rahmat.

- Men ketdim endi, hamma yog‘im zirqirab ketyapti.

Chol o‘rnidan turib, so‘qmoq bo‘ylab ketdi.

Qiz uning ortidan, tor ko‘chaga burilib ketmaguncha qarab turdi. Chol biror marta ham qoqilmay, bir tekis borardi. U shoshilmay, oyoq ostiga qarab bosardi.

«Yo‘q, ojiz emas, - tushundi qiz. - Sal-pal xiralashgan bo‘lsa kerak ko‘zi».

Ertasi kuni chol sohilda ko‘rinmadi. Qiz yolg‘iz holda, chol haqida o‘ylardi: «Uning hayoti oddiy, ayni paytda sodda kechmagan. Bir ajib narsa bo‘lsa kerak, qandaydir idrok etib bo‘lmaydigan. Quyosh ham oddiy ko‘rinadi, ertalab chiqadi, oqshom botadi. Ammo bu oddiylik ortida...» U chizmalarini ko‘zdan kechira boshladi. Yuragida g‘ashlik sezdi.

Chol keyingi, ikkinchi, uchinchi kunlar ham ko‘rinmadi.

Qiz uning uyini qidirib ketdi.

Topdi. Kattagina uyning hovlisida, bostirma salqinida ellik yoshlar chamasidagi bir erkak taxta randalardi.

- Salom, - so‘rashdi qiz.

Odam belini tiklab, qizga tikilib, boshmaldog‘i bilan peshona terini artarkan, bosh irg‘adi:

- Salomat bo‘l.

- Haligi... Bir buva bor edi, shu yerda turadi shekilli...

Erkak qizga g‘alati-i qilib razm solgach:

- Ha, shu yerda yashardi, - deb ishini davom ettirdi. Birozdan so‘ng qo‘shimcha qildi: - Mana, unga uy yasayapman.

- Nima, vafot qildimi?

- O’ldi. - Odam randasini bir-ikki yurgizib, yana tiklandi. - Biror ishing bormidi?

- Men... Men uning rasmini chizgandim.

- Ha-a, shunaqami, - ishini davom ettirdi erkak.

Ancha sukutdan so‘ng qiz so‘radi.

- U ko‘rmidi?

- Ko‘r edi.

- Ancha bo‘lganmidi?

- O’n yilcha. Nimaydi?

- Shunday... o‘zim.

Qiz tashqariga yurdi. Ko‘chaga chiqib, beixtiyor chetan devorga suyanib yig‘lab yubordi... 