RIZOUDDIN IBN FAXRUDDIN

AHLU AYOL

TOSHKENT

CHO’LPON NASHRIYOTI

1994

Ushbu elektron kitob www.kitobim.com tomonidan www.ziyouz.com bilan hamkorlikda tayyorlandi. Undan faqatgina shaxsiy mutolaa maqsadida foydalanish mumkin. Tijoriy maqsadlarda foydalanish (sotish, ko'paytirish, tarqatish) qonunan taqiqlanadi.

Noshir: ILHOMJON KARIMOV

Insonlarning dinu dunyolarini tuzatmak matlub bo‘lsa, eng avval go‘zal xulqqa ega bo‘lmoq ila oilalarni tuzatingiz. Oilalar tuzalganidan so‘ng din ham, dunyo ham tuzalur.

RIZOUDDIN IBN FAXRUDDIN

Keng kitobxonlar ommasiga birinchi marta taqdim etilayotgan ushbu kitobchada qiz bolayu ayollarning kundalik hayotlarida zarur bo‘lgan go‘zal xulq va atvor, oila mustahkamligi, shuningdek, iymonu dunyolarining saodatlari uchun rioya qilishlari lozim bo‘lgan muhim vazifalar ibratomuz hikoyalar orqali bayon etiladi. Risolada umr yo‘ldoshini tanlash, nizom va itoat, tangriga qulluq, ota-ona hurmati, ezgulik, ziynat, go‘zal axloq, salomatlikni saqlash, yurt tarbiyasi, nikoh, er bilan xotin o‘rtasidagi birlik va do‘stlik kabi har bir oila bilishi shart bo‘lgan zaruriy bilimlar haqida gap boradi.

Tarjimon va nashrga tayyorlovchi: TESHAVOY ZIYOYEV

Muharrir: ABDULMAJID SHOMIRZAYEV

YO’LDOSH

Ey, bolalar! Dengizlardagi kemalarda, quruqlikdagi temir yo‘llarda, aravayu mashinalarda yuruvchilar yel kabi uchib — oshiqib borurlar. Lekin ushbu ravishda tez yursalarda, yeyurlar, choy ichurlar, yoturlar, tururlar va uxlarlar, o‘ynarlar, kulurlar, qayg‘ururlar va ko‘z yoshi to‘kurlar.

Bunday hollarni juda ko‘pingiz o‘z ko‘zlaringiz ila ko‘rgandirsiz, ko‘rmaganlaringiz kishilardan eshitib bilgandirsiz.

Bu kunda shaharlardagina emas, qishloqlarda ham temir yo‘llarda, kemalarda yurmagan odamlar ozdir. Juda ko‘p xotun-qizlar, yosh bolalar ko‘pmi-ozmi bo‘lsa-da, yururlar.

Yiroq safarlarga chiqqan odamlar o‘zlariga qulay bo‘lgan bir yo‘ldosh ila birgalikda chiqurlar. Agarda uydan chiqqanda qulay yo‘ldosh topilmagan bo‘lsa, paroxod va temir yo‘l vagoniga kirganlaridan so‘ng biror yo‘ldosh toparlar va shuning ila birgalikda borurlar.

Temir yo‘l vagonlarida, kemalarda yuruvchi odamlar ko‘p vaqt o‘zlari yurub-borub turuvlaridan g‘ofil bo‘lurlar, yurib turganliklari - daraxtlarning, tog‘larning ortda qolganlarini ko‘ribgina xotirlariga tushadir.

Biz yo‘lda ekanmiz deyurlar. Qirlarda, sahrolarda ot-arava ila yurgan vaqtlarida “Ham- bunday hol bo‘ladir. Sinab ko‘rgan bo‘lsangiz o‘zingiz ham bilursiz.

DUNYO SAFARI

Dunyoda yashab turuvchi xalqlar ham safar holidadirlar. Yer yuzida yashovchi odamlar, shuningdek hayvonlar ham, har biri bir yoqg‘a qarab safarga chiqqorlar va hech to‘htovsiz borib turadurlar. Bu xalqlar kerak yeb-ichmakda o‘tursinlar, kerak uyg‘oq, kerak uyquda bo‘lsinlar, kema va temir yo‘l vagonlarida bo‘lg‘anlar mi-solida hamisha safardadirlar, borurlar, oldilarida juda yiroq ko‘rilgan narsalar soat sayin yaqin kelib turadir. Yangigina ortlarida qolg‘an narsalar juda yiroq ketgan bo‘ladir.

Temir yo‘llar vagonlari ila suvda suzib yurgan kemalarda oshiqib borganlari kabi dunyo safarida ham xalqlar juda oshiqib bormaqdadirlar.

O’zlarining dunyo safarida ekanlarini bilmagan va oshiqib ketganlarini sezmagan kishilar atroflariga qarasinlar. Shul vaqt o‘zlarining oldinma-ketin yurib turmakda ekanlarini ochiq bilurlar; yoshlar keksa bo‘lganlar, keksalar dunyodan o‘tganlar, yo‘qlar dunyoga kelganlar, dunyoga kelganlar o‘sib, maktablarga bora boshlaganlar.

Bolalar dunyoga kelganlarida hech narsa bilmaslar, bir ishga ham kuchlari yetmas. So‘ngra o‘tira boshlaydir, kuladir, yeyadir, o‘ynaydir va oyoqlarida yuradirlar. Tishlari chiqib, maktablarga boradirlar, o‘qish, yozishni o‘rganadir. Uylanadirlar, ota-ona, so‘ngra buvi va buva bo‘ladirlar. Sochlari oqarib, tishlari tushadir. Bellari bukchayar, kuchlari tugar. Demak, bu narsalar dunyo safarining yomlari (“ yom”-chomar oti )temir yo‘l, suv yo‘llarining oxirgi bekati bo‘lur.

DUNYO SAFARIDA YO’LDOSH

Temir yo‘l vagonlarida, kemalarda yuruvchilarning biror yo‘ldoshga muhtoj ekanliklarini bildik. Shuningdek, dunyo safarida bo‘lgan odamlarda o‘zlari uchun biror yo‘ldoshga muhtoj bo‘ladirlar. O’zlariga bir yo‘ldosh topadirlar. Bu yo‘ldoshga «tiriklik yo‘ldoshi» deyurlar.

Bolalar o‘sib, kishi bo‘lganlaridan boshqalarning tarbiyalaridan qutulib, odam qatoriga kirganlaridan so‘ng bir «tiriklik yo‘ldoshi» saylamak odatdir. Tiriklik yo‘ldoshi erlar uchun xotun va xotunlar uchun er bo‘ladirlar. Bu dunyoning nizomi qadimdan ushbu ravishda kelmish, bundan so‘ng ham shunday bo‘lajakdir.

Demak, ushbu yo‘ldosh tutmoqni uylanmak, xotun olmak va erga tegmak deyurlar. Xotun olmak va erga tsgmak dunyo safari uchun tiriklik yo‘ldoshini saylab olmak demak bo‘ladir.

Temir yo‘l vagonlarida, kemalarda bo‘lgan yo‘ldoshlar ila tiriklik yo‘ldoshlari orasida ayirma juda kattadir. Avvalgisi vaqtli yo‘ldoshginadir. Ammo so‘ngg‘isi bir jonu bir tan bo‘lajak yo‘ldoshdir. Tiriklik yo‘ldoshi umrlik yo‘ldosh bo‘ladir. Har turli qayg‘ular, har turli shodliklar uning ila birga va o‘rtoq bo‘ladir.

NIZOM VA ITOAT

Dunyoda nizomsiz va tartibsiz bir ish yo‘qdir; qushlar o‘zlari uchun uya yasaydirlar. Bu vaqt ona qushlarga ota qushlar yordam beradir.Ona qush uyada o‘tirib bola chiqargan vaqtda ota qush chetdan rizq tashib, uni to‘ydiradir. Bolalar chiqqanidan so‘ng ota qush ila ona qush birlikda bolalarini tarbiya qiladirlar, birlikda uchishga o‘rgaturlar. Bu esa bir nizomdir.

Qumursqani ko‘rmagan va bilmagan bola bo‘lmas. Ushbu juda kichik bo‘lgan maxluq qish kuni uchun ozuqni yoz kuni hozirlab qo‘yadir. Buning ozuqi har turli donlardir. Qish bo‘yicha yetarlik etib, uyasiga donlar yig‘adir. Donlarga suv tegsa, ko‘karur, buziladur. Shuning uchun qumursqalar qish uchun hozirlagan donlarini juda quruq asrashga, nam tegmaslikga tirishurlar. Agarla bir ofat bo‘lib, nam tegsa, issiq va quruq kunlarda uyadan tashib, quyosh nuri tushib turgan yerga yoyib quritadirlar.

Qurib bitganidan so‘ng uyalari ichida bo‘lgan omborlariga tashib qo‘yadirlar.

Ovqat bo‘lajak donlarni birgina qumursqa sudrab olishga kuchi yetmasa boshqalarini yordamga chaqiradur. Qumursqalar hech qaysarlik qilib turmay yordamga boradilar. Donni birgalashib boshoqdan tortib olurlar-da, uyalariga olib ketadirlar. Qaysi biri boshoq ustiga chiqib don tushirib turadir, qaysi biri pastdan shu donlarni uyaga tashiydir.

Qumursqalar og‘ochlarda turuvchi mayda hashoratlarni. tashib, uyalarig‘a olib ketadirlar, ulardan ham o‘zlari uchun bol yasaydurlar. Bu ham nizom.

Qumursqalar nizomg‘a itoat qilmaklari uryadnik (“Uryadnik”— chor Rossiyasida uezd politsiyasidagi eng kichik unvon)

Stanovoy (“Stanovoy”— uezd politsiya boshlig‘i) gorodovoylarning (“Gorodovoy”— mirshab) qamchi, miltiq va zindonlaridan qo‘rqib emas, balki nizom hurmatli bo‘lgani uchundir. Aqlli va ilmli maxluqlar har vaqt nizomni hurmat qiladirlar va hurmatli bo‘lgani uchun unga itoat qiladirlar.

AHLU AYOL

Sizning ota-onangiz, bobo-buvingiz Islom dini o‘rgatgan ravishda bir-biriga tiriklik yo‘ldoshi — er-xotun bo‘lmishdirlar. Ular dunyo safarida bir-biriga yordam etishib boradirlar. Qayg‘uyu hasrat vaqtlarida bir-birini yupatadirlar. Sabr qilishga, Olloh taoloning rahmatiga sig‘inishga bir-birini undaydirlar. Shodlik bo‘lsa, birga baham ko‘radirlar. Boshqa bolalarning ota-onalari ham, buvi-buvalari ham shundaydir. Bobolaru otalar tarbiyasida turuvchilarga «ahlu ayol» deyurlar.

Qushlar, qumursqalar va boshqa maxluqlar dunyoda nizom ila turganlari kabi ahlu ayol ham bir nizom bo‘yicha turadir.

Nizomni yuritish uchun ahlu ayol ichida uryadniklar, stanovoylar bo‘lmas, lekin ular o‘z insoflari ila ahlu ayol nizomlarini o‘rniga keltirurlar. Ilmliyu aqlli xalqlar nizomlarni boshqalardan qo‘rqib emas, balki nizom hurmatli bo‘lgani uchun uning huzurida bosh bukib, bo‘ysunib turadirlar.

Nizomlarga itoat qilmoq uchun kerakli bo‘lg‘an xizmatlarni vazifalarni bilib turish lozim. O’z vazifasini o‘zi bilmagan odam naqadar tirishsa-da, nizomlarni o‘rniga keltira olmas. Shuning uchun bu kitobda yosh qiz bolalar, katta qizlar va xotunlarning vazifalari bayon qilinadir. Shularni bilgan va o‘rinlariga keltirganlar ham ahlu ayol nizomi bo‘lur. Go‘zal hayot kechirilur.

OLLOH TAOLOGA QULLUQ

Eng kichik vaqtidan boshlab bolalarning vazifalari Olloh taolo hazratini suymak va unga qulluq qilmakni o‘rganmakdir. Olloh taolo qilishga buyurgan ishlarni o‘rniga keltirib, qilmaslikka buyurgan narsalardan tiyilib turmak qulluq qilmak bo‘ladir.

Olloh taoloni suygan va qulluq etgan ahlu ayol ichida nizomlar tuzuk bo‘ladir, umrlar barakali va foydali bo‘ladir.

Bandalarning qulluq etganlaridan Olloh taolo hazratiga bir foyda yo‘q, qulluq etmasalar, zarar ham yo‘q. Shunday bo‘lsa-da, qulluq etuv bandaning ustidagi burchdir. Har kim o‘zining ustida bo‘lgan burchini vaqtida o‘tashi lozim. Qulluq etuv sababidan odam bolasi o‘zining “banda” ekanini, Olloh taoloning xo‘ja bo‘lganini ko‘rsatgan bo‘ladir.

OTA-ONAGA HURMAT

Ota-onaga itoat etmak va ularga har vaqt hurmat ko‘rsatmak eng ulug‘ bir vazifadir. Ota-onalariga hurmat etuvchilar dunyoda baxtli va oxiratda savobli bo‘ladirlar. Shuning uchun ota-onaga itoat etmak va hurmat ila bo‘lmaqni Olloh taolo hazrati farz qilmishdir.

Ota-onasiga hurmat etgan bolalarning, bir kun kelur, o‘zlari ota-ona bo‘lganlaridan so‘ng o‘z bolalari ham itoat qilurlar, o‘z bolalaridan hurmat ko‘rurlar. Ota-onasiga hurmat qilmagan bolalar kimlarni hurmat qilurlar?

Naqadar baxtga va buyuk martabalarga erishgan bo‘lsangiz-da, ota-onalaringizni hech bir vaqt unutmangiz! Ularg‘a itoatli bo‘lib, hurmat qilingiz! Nasihatlarini tinglab,rizoliklarini olingiz, muhtojliqlarini, hasratu qayg‘ularini tugatishga tirishingiz! Yiroq yerda bo‘lsalar, har vaqt xat yozib yuborib turingiz! Mumkin bo‘lganda ziyorat qilingiz! Vafot qilgan bo‘lsalar, xayru duo aylangiz, Qur’oni sharif o‘qib sadaqalar berib, ularga bag‘ishlangiz!

Ota-onaning bolalarining yordamlariga eng muhtoj bo‘lg‘on kunlari qaruliq vaqtlari bo‘ladir. Shunday qilib, bu vaqt ota-onalarga yana ortiq suvratda hurmat qo‘rsatmak kerak.

Ota-onani har vaqt hurmat etmak vazifa bo‘lsa-da, qari bo‘lgan ota-onalarning hurmatlari yana ulug‘dir. Olloh taolo bularg‘a hurmat etmak to‘g‘risida Qur’oni sharifda alohida nasihat qiladir.

Ota-onani hurmat qilmak vazifa bo‘lg‘anidek, har bir qarindosh-urug‘larni, muallimu murabbiylarni, ulug‘u qarilarni ham hurmat qilmak ham vazifadir. Bu vazifa to‘g‘risida kamchilik etmaslik lozim.

O’zidan ulug‘larga hurmat ko‘rsatgan odamlarga o‘zidan kichiklar hurmat ko‘rsatadurlar. Odam nima eksa shuni o‘radir.

Ota-onaga itoatsizlik, qarindosh, qabila va ulug‘larga hurmatsizlik bolalarning har biri uchun ayb bo‘lsa-da, bu ishlar qiz bolalar uchun ko‘proq katta aybdir.

EZGULIK QILMAK

Dunyoda rohat qilib yashamakni istagan odamlar ezgu ko‘ngilli va boshqalarga ezgulik qiluvchi bo‘ladir. Ezgu ko‘ngilli va xalqlarga ezgulik qiluvchilarning ichi qayg‘uli bo‘lmas, doim rohatda bo‘lib dunyo suradirlar.

Ezgu ko‘ngilli odamlar Olloh taolo oldida va bandalar oldida bo‘lg‘an burchlarini ado qiladirlar. Shuning uchun ko‘ngillari azoblanmas.

Odam bolalarini suymak va qo‘ldan kelgani qadar ularg‘a yordam qilmakni sharafli dinimiz buyuradur. Bu ravishda bo‘lganlarga oxiratda savoblar va’da etilgandir.

Tanda bo‘lgan a’zolarning biri og‘risa, butun badan xasta bo‘lur. Shuningdek, odam bolalaridan biriga qayg‘u va hasrat kelganini bilg‘an odamlarning har biri birlikda qayg‘uruvi, hasratlarini o‘rtoqlashuvi lozim. Chunki dunyoda bo‘lgan odamlar-da, bir tanda bo‘lg‘on a’zolar ravishindadir. Bu esa, ezgulik etmak bo‘lur.

Xalqlarg‘a suyukli bo‘lmaqni har kim istar, bunda bo‘lg‘an lazzatni har kim sezar. Lekin suyukli bo‘lmak uchun birgina yo‘l bordir. U ham bo‘lsa, boshqalarg‘a ezgulik etmakdir. Ezgulik etuvchilarni har kim sevar va ularga mahabbat qo‘yur.

MAKTAB VA O’QIMAK

O’qishni, yozishni bilgan kishilarni mevali daraxtlarga o‘xshaturlar. Mevali daraxt mevalari ila xalqlarni rizqlantirub turganlari kabi o‘qish-yozishni bil-gan odamlar ham o‘zlarining ilmlari ila xalqlarni rizqlantirub turadirlar. Shuning uchun o‘qish-yozishni yosh bola vaqtidan boshlab o‘rganish lozim.

O’tgan umrni qaytarib bo‘lmas. Umr eng qimmatli bir davlatdir. Demak bu qimmatli bo‘lgan davlatning qadrini bilish kerak. Odam uchun ishonchli bo‘lgan kamolat faqat ilmdir. Ilmdan boshqa kamolatlarning hech biri ishonchli emasdir. Bugun bor, ertaga yo‘q.

O’qigan narsalarni yaxshi anglash, anglagan narsalarni go‘zal xotirlash lozim. O’qimoqning foydasi faqat shul vaqtdagina bo‘lur. Yo‘qsa, anglar-anglamas o‘qimak-dan ma’no chiqmas.

Odam ham, hayvon ham insondir, lekin hayvonligi yemak ila, insonligi esa, o‘qimak ila bo‘lur. O’qimagan kimsalarning to‘rt oyoqli hayvonlardan ayirmalari yo‘qdir. Buni esa, har kim biladir.

O’qimak o‘runlari maktablardir. Maktablarda o‘qish-yozishga, Olloh taolo hazratiga qulluq etishga o‘rgaturlar. Xalqlar ila qatnasha biluv, ular ila muomala qiluv ravishlari ham maktablarda o‘rgatiladir. O’qituvchilar, ya’ni muallimu muallimalar bolalarni hayvonlikdan chiqarib inson qilish uchun tirishuvchilardir. Ushbuning uchun maktabni ham muallimu muallimlarni suymak va ko‘ngil qo‘yib o‘qimak kerak.

NAZOFAT — POKLIK

Qo‘l, yuz, kiyim-kechak, kitob, yozuv va boshqa har turli narsalarni kirsiz, changsiz tutmaq nazofatu poklik bo‘lur. Bu narsalari kir bo‘lg‘an kimsalardan odamlar nafrat qilurlar, bezurlar.

Pok bo‘lmaq, pok yurmakni Islom dini buyurur. Odamlar-da, pok bo‘lgan va pok yurganlarni sevarlar. Shuning uchun nazofatu poklikka yosh vaqtdan o‘rganish va odatlanish lozim.

Poklikka o‘rganuv va odat qiluv ko‘proq qiz bolalar uchun keraklidir. Chunki qizlar vaqti kelib, katta bo‘lub yurt xizmatlari ila shug‘ullanajaklar, ahlu ayol butunlay bularning tarbiyalarida bo‘lajakdirlar.

Nazofatu poklik eng maqtovli bir sifat ekani ma’lumdir. Eng jirkanchu iflos odamlar-da, nazofatu poklikni sevadirlar, iflosu najis kishilardan irganadirlar.

Nazofatsizu iflos odamlarning go‘zalliklari ham ko‘zga ko‘rinmas. Naqadar go‘zal bo‘lsa ham iflos odamlardan xalqlar nafrat qiladirlar. Ularning yaqinla-rida yurishni ham yoqtirmaslar.

Qizlar uchun eng zo‘r jihoz va eng ulug‘ boydik nazofatu poklikdir. Buni har vaqt xotirda tutish va har vaqt shunga amal qilish lozim.

Poklik soat sayin sabun ila yuvinib turmaq emas, har kun kirlarni, pol va boshqa yurt narsalarini xonim ketma-ket yuvmak ham emas, balki har narsani o‘zi-ning hojat vaqtida yuvmak, yuvilgan a’zo va narsalarni sof holicha tutmaqdir. Bo‘lmasa, o‘rdak sifat bir yoqdan yuvinub, ikkinchi yoqdan ifloslanub turmak poklik bo‘lmas.

ZIYNAT

Qiz bolalar va xotunlar uchun ziynatlarning eng yaxshisi, yuqorida so‘zlaganimiz, poklik ham nazofatdur. Bunga har vaqt e’tibor qilib turish kerak. Takabburlik qilish niyati ila bo‘lmasa, boshqa turli ziynatlardan-da, shariat man’ etmaydir. Shunday bo‘lsa ham ba’zi bir ziynatlar bordirki, musulmon qizlari va xotunlari uchun muvofiq bo‘lmas.

Boshqa bir xotun-qizning sochini boshida chambarak qilmoq, betu qo‘llarni upa-eliklar bilan bo‘yab yurmak, tishlarga tish qorasini surtmaq, sochlarni bor bo‘yicha yoyib yurmaq muvofiq bo‘lmag‘an ziynatlardandir. (Ulama) sochlar kasal odamlardan va o‘lgan xotun-qizlardan kesilib olingandir, ba’zi vaqt ovqat topa olmay yurgan faqir xotun-qizlar o‘z sochlarini ochdan o‘lmaslik uchun sotadurlar. Kasallarning sochlarini taqib, kasal yuqishi va shuning sabablaridan kasal bo‘lishi mumkin. Och, o‘lar darajasiga kelgan faqirlarning sochlarini taqib chiroyli bo‘lib yurmak odamgarchilikdan bo‘lmas.

Upa-eliklarga va boshqa bo‘yoqlarga ko‘pincha zaharli narsalar qo‘shilg‘an bo‘ladir. Bu og‘ular tanga va aqlga zarar keltiradir. Shuning uchun ham betu qo‘llarni bo‘yab yurmakdan saqlanish lozim.

Tish uchun eng foydali narsa o‘zlarining tishlarida bo‘lg‘an yaltiroqlaridir. Tish qarosi va boshqa narsalar surtish sababidan bu yaltiroqlik bitadir-da, tish buzilar, tuzimsizga aylanadi. Tishning xizmati eng ko‘p bo‘lgani uchun mumkin qadar, uni saqlamoq, tishlarida bo‘lg‘an yaltiroqlarini salomat tutish kerak bo‘ladir.

Soch o‘rimlariga tangalar tizib qo‘ymoq, katta cho‘lpilar’ (Cho‘lpi — ziynat uchun soch o‘rumlariga osib qo‘yiladigan kumush yoki oltin tanga ) osmoq, bo‘yinga kumush tangadan bo‘yinturuq (xasila) taqmoq, tor kuylak va boshqa kiyimlar kiyib yurmak, bellarini qisib bog‘lamak zararli narsalardir.

GO’ZAL AXLOQ

Odam bolasining bahosi, qadru hurmati axloqig‘a qarab bilinur. Go‘zal axloqli kimsalar eng mo‘‘tabar bo‘lib, axloqsizlar esa xalq qoshida qadrsiz bo‘lurlar. Odam bolasining yosh chog‘ida o‘rgangan odobi qabriga qadar birga yo‘ldosh bo‘lib boradur. Shuning uchun go‘zal axloqni yosh vaqtida o‘rgatish kerak.

Go‘zal axloq har bir kishi uchun kerakli bo‘lsa-da, qiz bolalar uchun ko‘proq keraklidir. Ahloqsiz qizlar xalq orasida yaxshi ism chiqara olmaslar, e’tiborlari ham bo‘lmas.

Go‘zal xulqlarning onasi hayo ila iffatdir. Bir qizda agar hayo ila iffat bo‘lsa, xulqlarning har biri bo‘ladir.

Takabbur bo‘lmaq, yolg‘on so‘zlamoq, so‘z yurtmaq, orsizu nomussiz bo‘lmak, Islom adablarini e’tiborsiz tutmaq ham hayosizlik, ham iffatsizlik bo‘ladir.

SALOMATLIKNI SAQLAMAQ

Odam bolasining eng zo‘r boyligi o‘zining tani-jonining salomat bo‘lmog‘idir. Odam bolasi ushbu zo‘r boyliqning qadrini ko‘p vaqt bilmay o‘tkazadir. Tani salo-mat bo‘lmagan odam butun dunyoga xoja bo‘lsa-da, ko‘ziga ko‘rinmas, ozgina bo‘lsa ham rohat ko‘rmas. Eng ko‘p kasalliklar nimadan kelib chiqishi ma’lumdir. Shularni bilib, o‘zini ehtiyot qiluvchilar ko‘p vaqt salomat kun o‘tkazadirlar. Shuning uchun kasalliklarga sabab bo‘la turgan narsalardan saqlanmoq lozim.

Tan qizigan holda sovuq suv ichmak, terlagan holda sovuq havoga chiqmaq, ko‘mir isi bor yerda o‘tirmak, yog‘li narsalarni ham go‘sht ko‘p yemak, araq ichmak, ko‘knori chekmak kasallik keltiruvchi sabablar bo‘lgani ma’lumdir.

O’shandoq tanu kiyimlarni pokiza yuritmaq, o‘rinlarni pok tutmoq, tahorat olmoq va g‘usl qilmoq (G’usl qilmoq — cho‘milmoq),farz namozlarni, farz ro‘zalarni tutmaq, uy ichida bo‘lgan xizmatlarni boshqarmaq salomatlikning eng zo‘r sabablaridandir.

Xotin-qizlar yurt qarovchilari bo‘lganliklaridan kasal bo‘lib qolganlarni tarbiya etmak xizmati ham ko‘p vaqt ular ustida bo‘ladir. Yurt ichida to‘satdan bir odam kasal bo‘lib qolsa, kasallarni tarbiya qilishga o‘rganmagan xotin-qizlar dovdirab qoladirlar.

Shuning uchun kasalliklarning sabablarini bir oz bilmoq -kerak bo‘lgani kabi, kasal bo‘lib yotuvchilarni tarbiya qilmoq ravishlarini ko‘proq qiz bolalar bil-mag‘i lozim.

YURT TARBIYASI

Yurtlarni, uylarni tarbiya etib tutmaq xotunlar ustidagi xizmatdir. Yurt tarbiyasi eng zo‘r va mashaqqatli xizmat bo‘lgani uchun uni yosh chog‘ida, bola vaqtida bilib o‘rgana boshlash kerak. Bola chog‘ida, qiz vaqtida yurt tarbiya qilishga o‘rganmagan kishi xotun bo‘lgach o‘lguncha tirishsa-da, o‘rganib ololmas.

Pichoq, ochqich, gugurt, qaychi, lampa, qalam, siyoh, qog‘oz kabi narsalar, xususan oshxona asboblarining har biri o‘ziga bir belgili o‘rinda bo‘lishi, kerak vaqtlar-da shu narsalarni o‘rinlaridan olib, o‘rinlariga qo‘yish kerak.

Samovaru choynak, pichoqu sochiq, qoshiqu kosa kabi yemoq-ichmoq narsalarining sof va oshxona ham uyning boshqa o‘rinlari pok bo‘lmag‘i shul yurtda bo‘lg‘an xotun-qizlarning uquvlarini bildirib turadir.

Yurt tarbiyasi ilmini bilmak, ishlar uchungina emas, balki ishlata bilmoq uchun ham kerakdir. O’zlari yurt tarbiyasi ilmini bilmagan xotunlar naqadar ko‘p xizmatchi xotunlarni tutsalar-da, uylarida tartib bo‘lmas.

Har bir yurt tarbiya eta bilmak ilmini qiz vaqtida va bola chog‘ida bilmog‘i lozimdir.

Farz va haromlarni, makruhu sunnatlarni o‘rganganliklaridan so‘ng qizlar uchun bilish lozim bo‘lgan ilmlar: tikuvchilik, kashta tikmak, kir yuva bilmak, osh pishira bilmak, choy hozirlamoq, uy yig‘ishtira bilmak ilmlaridir.

Har bir qiz eng avval o‘z kiiimlarini o‘zi bichib, o‘zi tikishi, o‘zi tikib gul solishi lozim. Er kishilar uchun «kiyim tikib bersangiz» deb, boshqalarga yalinib yurishlari ayb bo‘lmasa-da, qizlar uchun bu ish zo‘r aybdir. Tikuv-bichuvni bilmagan qizlarni odamlar hisobidan chiqarib, hayvonlar daftariga yozarlar.

Osh pishirish, choy hozirlash, uy yig‘ishtirishni bilmak ham qizlar uchun kerakli ilmlardir. Kelajak kunlarda o‘zlariga kerakli bo‘lg‘usi ilmlarni har kim yosh vaqtida bilmag‘i lozim. Qizlarning kelajak kunda o‘zlari uchun kerakli hunarlari tikuv, bichuv, pishiruv, uy yig‘ishtiruv kabi narsalar bo‘lajakdir.

Ushbu hunarlarni biluv to‘g‘risida boy bolalari ila faqir bolalari, boy xotunlari ila faqir xotunlari bir tekis bo‘lib, oralarida ayirma yo‘qdir.

Ey, qizlar! Yurt kutmak, tikmaq-bichmaq, qiyom pishirmaq, har turli ovqatlar pishirmaq, uy yig‘ishtirib, kir yuvishga o‘rganib o‘singiz! Bu narsalar o‘zingiz uchun eng ulug‘ hunar bo‘ladir. Bularning foydalarini o‘zingiz ko‘rursiz. Bu ishlar to‘g‘risida boshqalarga yalinib yurishlardan qutulursiz. Bu ishlarni kambag‘al bo‘lsangiz ham, boy bo‘lsangiz ham o‘zingiz qilursiz. Ishlamaq ayb emas, salomat bo‘la turib tek yotmak aybdir, buni yaxshi bilingiz!

Bu yerga qadar yozganlarimizning ko‘pi qizlariing bola, go‘dak vaqtlariga maxsus hollar edi. Ammo bundan so‘ng yozajaklarimiz qizlarning o‘sib, ulg‘ayganlaridan so‘ng bo‘lajak hollar haqida bo‘ladir.

IZDIVOJ- NIKOH

Dunyoda yashovchi odamlar agar tanlari salomat bo‘lsa, o‘zlari uchun tiriklik yo‘ldoshi saylashga, izdivoju nikoh qilurg‘a majbur bo‘ladirlar. Bu esa, har kimga ma’lumdir.

Xalqlar bozorg‘a borgan vaqtlarida ham o‘zlarining yo‘ldoshlari yaxshi, o‘zlariga yararlik ravishda bo‘lmag‘ini orzu qiladurlar, ko‘ngillariga yoqmagan odamlar ila birlikda yuruvdan saqlanadirlar. Holbuki, tiriklik yo‘ldoshi besh-o‘n chaqirim yerdagi bozorga borish uchun yoki uch to‘rt tovlik1(Tovlik — bir kecha-kunduz) birlikda yurish uchun saylangan yo‘ldosh emas, balki umr boricha birlikda turub, birlikda kun o‘tkazajak yo‘ldosh bo‘ladir.Yo‘ldoshning yaxshi bo‘luvini tekshirishmak yetmas. Balki yo‘ldoshlarning xulqini, fe’lini bilishga tirishmak lozim bo‘lgani kabi, o‘zining unga yo‘ldosh yarab, yaramaganini-da tekshirish lozim.

Ushbu sababdan erga teguvchi qiz erining o‘ziga muvofiq bo‘lib-bo‘lmasligini hamda o‘zining shul erga muvofiq bo‘lib-bo‘lmasligini hisobga olmog‘i kerakdir.

Erga teguvchi qizlar uchun kerak bo‘lgan tekshiruvlar, xotin oluvchi erlarsa ham kerak bo‘ladir. Shuning uchun xotun ila erning kim ekanliklarini va bularning bir biri haqida bo‘lg‘an vazifalari bu yerda so‘zlanur.

XOTUN KIM?

Xotun, shar’iy sharif bo‘yincha, bir erning tiriklik yo‘ldoshidir. Erining uyiga va yurtiga xoja bo‘lib turuvchidir.

Xotun erining mollarini saqlovchi, pulini oz harajat qilishga ijtihod qiluvchi, erining, bolalarining tanlarini va ko‘ngillarini tarbiyalab o‘stiruvchi, erida bo‘lgan buzuq xulqlarni, buzuq fe’llarni bitirishga sabab bo‘luvchidir.

Xotun erining qattiq ko‘nglini yumshatuvchi, butun adlu ayolni bir yerda birlashtirib turuvchi, erining molidan qisib qolib ahlu ayol boshiga kelajak qora kunlar uchun ozmi-ko‘pmi mol yig‘uvchidir, Xotun qo‘g‘irchoq emasdurki, o‘ynab-o‘ynab turilmas, xotun kiyim emasdurki, bugun kiyilib ertaga yechilmas. Xotun hayvon emasdurki yoqsa asrab, yoqmasa bozorga olib borib sotilmas. Xotun xodima emasdurki, yaxshi,xizmat qilsa asrab, yaxshi xizmat qilmasa quvib yuborilmas. Balki xotun umrlik bir yo‘ldoshdir.

ER KIM?

Er, shar’iy sharif bo‘yincha, xotunni o‘ziga yo‘ldosh bo‘lish uchun qabul etib oluvchidir. Ota-onasidan, qarindoshu qabilasidan, tug‘ilgan, o‘sgan yerlaridan ayrilib o‘ziga yor bo‘lgan xotunini shariat buyurgan ravishda hurmat qiluvchi va go‘zal tarbiya etuvchidir.

Er xotunni mashaqqatlardan, zahmatlardan himoya etuvchidir. Xotunining yangilishib qilgan ishlarini kechirib, yaxshi nasihatlar beruvchi va har vaqt xotunini shafqat qanoatlari ostida tarbiya etib turuvchidir.

Er xotuniga qarshi har vaqt marhamatli bo‘lur. Xotunining kuchi yetmagan hizmatlarni bajarishga zo‘rlamas. Xotuniga qarshi qattiq ko‘ngilli bo‘lmoqdan va uydan chiqib ketganida, qaerga ketganini aytmay va bildirmay yurmakdan saqlanadir.

Er o‘zining xoja bilib, har vaqt o‘z murodini amalg‘a oshirishga tirishuvchi bo‘lmay, balki shariatu aqlg‘a xilof bo‘lmagan yerlarda xotunlarining murodlarini ham o‘rniga keltiruvchidir. Bor-yo‘q narsalar haqida xotunini bezovta qiluvchi emasdur.

Er ila xotunning kimlar ekanliklarini bilgandan so‘ng, nikoh adablarini bilmoq kerak. Er ila xotunning o‘zlari va bolalari uchun foydali bo‘lajak nikohlarda ikki tarafdan rag‘bat, xulq va tabiatda muvofaqat (Muvofaqat — muvofiqlik) yoshlarda munosabat, kufvlik (Kufvlik — tenglik) shaxsiy hollarda bir-biridan yiroqliq bo‘lish kerakdir. Ushbu besh turli narsa haqida ayrim-ayrim- suvratda bahs etiladi.

RAG’BAT

Er ila xotun nikohni orzu etsalar va o‘zlari uchun kerakli bir narsa deb bilsalargina izdivoj bo‘lmog‘i lozim. Yo‘qsa, har ikkisi yoki ikkisidan biri o‘zi uchun nikohni zarur topmasa va uning haqlarini o‘rniga keltururlik bo‘lmasa, ul vaqt nikohdan foyda ko‘rilmas.

Buning ustiga izdivoj etuvchi yigit ila qiz bir-biriga rag‘batlari va ko‘ngillari ila bir-birini yoqtirib orzu qilishlari lozim. Har ikkisi yoki biri ikkinchisini ko‘ngli ila sevmasa, ul nikohdan foyda bo‘lmas. Oralarida bir-biriga rag‘bat va bir-biriga muhabbat bo‘lmagan qiz ila yigitni nikoh ila bir yerga yig‘ib qo‘ymaq, bir-biriga dushman bo‘lgan ikki odamni bir xonaga qamab qo‘ymoq shaklidagi bir ishdir.

Kaptar ila qarchig‘ay, chumchuq ila yapaloqqush (Yapaloqqush — boyo‘g‘li) bir qafasda yashay olmaslar, it ila tulki, mushuk ila kirpi bir xonada kun ko‘ra olmaslar. Oralarida har ikki tarafdan bir-biriga rag‘batu muhabbat bo‘lmagan er ila xotun ham tiriklik eta olmaslar. Tiriklik etsalar ham rohat yuzin ko‘rmaslar, balki butun umrlari zoru mungli, qayg‘uyu hasrat ila o‘tar.

Yuzning go‘zal va qiyofaning muloyim bo‘lmaqlari muhabbatu rag‘bat tushuvga sabab bo‘lgani uchun izdivoj etajak qizu yig‘it bir-birlarining yuz-qo‘llarini, sochlarini qanday holda bo‘lsa-da qaramak va ko‘rmaklari uchun shar’iy sharif izn bergandir.

Agarda ko‘rmak mumkin bo‘lmasa, ul vaqt ishonchli bo‘lg‘an biluvchilardan, ko‘ruvchilardan so‘rash, bilish lozim. Buni yengil hisoblamaq yaxshi emas.

O’zlari eshitmagan, bilmagan, o‘zlari orzu etmagan va muhabbati tushmagan yigitlarga qizlarni zo‘rlab berishga hech kimning haqqi yo‘qdir.

Qizlarni zo‘rlab nikohlovchilar, bir-biriga muvofiq emasliklarini bila turib, ikki orada dushmanlik qilib, ikki tarafni aldab kelishtiruvchilar, nikoh aqdlarini yurituvchilar shar’iy sharif hukmiga ko‘ra eng ulug‘ zolimlaru xoindirlar. Dunyoda bo‘lmasa ham ushbu gunohlarning og‘irligini oxiratda Olloh taolo huzurida ko‘rajakdirlar.

Bir qizni o‘zi orzu etmagan odamiga zo‘ralab bermak, shu qizni o‘ldirmak barobarida qattiq ko‘ngillilik bo‘ladir. O’ldirmak qayg‘usi bir soatda bo‘lib o‘tadir, ammo bu ravishda zo‘rlab bermak sababli qiz bolalardan umr bo‘yicha o‘lim qayg‘usini tatib turuvchilari ko‘p bo‘ladir.

MUVOFAQAT

Izdivoj etajak qizu yigit xulqu tabiatda bir-biriga muvofiq bo‘lishi kerak. Bir-birining xulqu tabiatlarini yoqtirmagan kimsalar bir chaqirim yerga-da, birga bora olmaslar. Endi xulqu tabiatlari bir-biriga muvofiq bo‘lmagan qiz ila yigit, dunyo safarida qanday qilib birlikda bo‘la olsunlar va qanday qilib bir jonu bir tan bo‘la olsunlar?

Bir martaba yuzlarini, bo‘ylarini ko‘rmak ila yigitu qiz bir-birining xulqu fe’llarini butunlay bilib va sinab ololmaslar. Shuning uchun bu to‘g‘rida bilgan-lardan yaxshi va uzoq vaqtlar so‘rashishga, ustiga ustak bilib olishga tirishish lozim.

Sutini sog‘ib ichajak bir sigir olganlarida odamlar uzoq vaqt shu sigir haqida bilganlardan so‘rashurlar, yurtlariga qorovul bo‘lib yollanuvchilarni yurt xojilari mazkur odamni tekshirurlar, endi umr boricha birlikda turajak va birlikda dunyo kutajak odam haqida so‘rashmaq va holini ochiq bilmak uchun ijtihod qilmoq ko‘proq lozimdir.

Xulqu fe’llarning birdigini ko‘rish o‘rniga er bo‘lajak yigitning molini, kiyimu jihozlarini, ota-onasini tekshiruvigagina qanoat qilsa, oxiri umri bo‘yicha o‘kinur va o‘z-o‘zini qarg‘ab o‘tadir.

Hulqu tabiatlari muvofiq ko‘rilmagan holda yolg‘iz molu boyliklarga qiziqib, shuhratu darajani nazarga olib izdivoj etuvchilar va qizlarini nikoh etuvchilar odam bolasi ila savdo qiluvchilardir. Chunki bu kabi nikohlar durust ma’nosi ila nikohu izdivoj emasdir.

YOSHLARDA MUNOSABAT

Nikoh qilajak kimsalar juda qari yoki juda yosh bo‘lmasligi, buning ila barobar oralarida izdivoj bo‘lajak qiz ila yigit yoshlari bir-biriga muvofiq bo‘lmog‘i kerak.

Nikoh qilinajak qiz ila yigit yoshlari orasida munosabat bo‘lmag‘ini tabiatning o‘zi majbur qiladir. Tabiatga hilof bo‘lgan nikohlar ishonchli nikohlar emasdir.

Fan ahllari va tabiblar nikoh vaqtini qizlar uchun 18 ila 30 orasida, yigitlar uchun 25 ila 37 orasida bo‘lg‘an yoshlarni belgilamishlar. Bularga ko‘ra qizlarga 19, yigitlarga 25 ga yetmasdan oldin hamda qizlarga 31 dan, yigitlarga-da 37 dan so‘ng bo‘lgan nikohlar vaqtsizdir. Ushbu yoshlari yetmagan yoki o‘tgan kimsa-lar, juda katta zarurat bo‘lmaganda izdivoj qilmasliklari kerak.

Ammo izdivoj qilajak yigit ila qiz orasidagi yoshlarning munosabatlarini fan ahli va tabiblar xotun bo‘lib borajak qiz o‘ziga er bo‘lajak yigitdan olti yosh miqdorida kichik bo‘luvi lozim, ammo o‘n yoshdan ortiq ayirma hech muvofiq emasdir deydilar.

KUFVLIK

Tiriklik yo‘ldoshlari, ya’ni er ila xotun orasida shul vaqt birlik va do‘stlik bo‘ladir, qachonki ular bir-biriga teng bo‘lsalar. Bo‘lmasa yuqori bo‘lgan taraf past tarafni kamsitib turur-da, buning sababidan ora buzilur. Shuning uchun boylik, nasl, ilmu tarbiya to‘g‘risida yigit ila qiz bir o‘lchovda bo‘lmog‘i kerak. Lekin tarbiyali,ilmli, go‘zal xulqli bo‘lgan qiz ila yigitni teng sanamasga hech kimning haqqi yo‘qdir.

Tarbiyali, ilmli va go‘zal xulqli qizlarga faxshxonalarda yuruvchi, unda-bunda mast bo‘lib yotuvchi boy bolalari kufv bo‘lmaslar. Yolg‘iz boyligiga qiziqib, adabliyu tarbiyali qizlarni boylarga bermaq zulm bo‘ladir. Dunyoning rohati boylikda emas.

Lekin yoshlik yanglishi o‘laroq ba’zi qizlarning o‘zlariga kufv bo‘lgan kimsalarni kufv ko‘rmasliklari, kufv bo‘lmaganlarni kufv sanamaqlari-da mumkin. Shuning uchun nikoh to‘g‘risida qizlaru yigitlar kattalar hamda tajriba ahllarning har bir so‘zlarini juda yaxshi tinglashi, mahorat ila taftish qilmag‘i kerak.

ShAXSIY HOLLARDA YIROQLIQ

Yaqin qarindoshlar orasida bo‘lgan nikohlar qiz ila yigitning o‘zlari uchun ham, bolalari uchun ham zararlidir. Bunday nikohlardan ko‘proq vaqt bolalar zaif, a’zolarida kamchilik yoki xasta bo‘lajaklari sinab ko‘rilmishdir. Shuning uchun nikoh etilajak er ila qiz qarindoshlik, mamlakat, iqlim jihatlaridan mumkin qadar bir-biridan yiroq bo‘luvlari lozim.

AQLLI BIRXOTUNNING NASIHATI

Qizini kuyovga bergandan so‘ng arab xotunlaridan aqlli biri qiziga ushbu ravishda nasihat qilmishdir:

«Ey qizim! Bu kundan boshlab bizning qo‘limizdan ketding, ikkinchi bir begona odamga yoru yo‘ldosh bo‘lding! Sening uchun baxtu tavfiq tilovchi onang tarafidan so‘zlanajak ushbu nasihatlarni shoyad tinglarsan va mumkin bo‘lganida o‘rniga qo‘yursan.

Qizim! Ering dunyo safarida o‘ziga yo‘ldosh, qayg‘ularida birga qayg‘uruvchi, shodliklarida birga shodlanuvchi yo‘ldosh bo‘lmaq umidi ila seni qabul etdi. Zin-hor uning umidini puchga chiqorma! Har vaqt: «Shukrlar bo‘lsin, maqsudim bo‘ldi»,— deb so‘zlasin va sendan rizo bo‘lib yursin!

Qizim! Tez kunda dunyo kutmoqqa kirishajaksan. Dunyo kutuvda ko‘p e’tiborga olish kerak bo‘lgan narsalar bor. Eringning yaqinlarini, ko‘proq qaynanang, qay-natangni hurmat qil! Ularni o‘z otang, o‘z onang misolida ko‘r! Ularning bolalarini,tug‘ishganlarini hukmida hisob et. Qaynanang va qaynatang tarafidan bo‘lgan nasihatlarni o‘rniga keltir! Ushbu yangi yaqinlaringning xulqu tabiatlarini bilib ol va sho‘nga qarab muomala qil! Bular ila orang buzuluvidan saqlan! Chunki buning og‘irligi ering ustiga tushar. Sening tomondan bo‘lsa, o‘z yaqinlaring xotirlari qolur, ular tomondan bo‘lsa, seni qizg‘anadir, buning qayg‘usi ila ering yemoq-ichmoqdan qoladir va bir kun kasal bo‘lib to‘shakda yotib qoladir. Erlar o‘zlarining kasblarini yaxshi yuritish uchun ko‘ngillari shodu tinch bo‘luvga muhtojdirlar. Yurt ichida ozgina qayg‘u bo‘lsa-da, ularning kasblariga zarar qiladir.

Qizim! Eringdan hech bir siringni yashirma! Eringdan boshqa kishiga sir aytma. Kishi ko‘z o‘ngida eringga qarshi bir harf so‘z aytma, chehrangni buzma. Erlar xotunlari tarafidan bo‘lgan eng zo‘r kamchiliklarni kechira oladirlar, ammo kishi oldida ozgina narsani ham hazm qila olmaslar. Bu narsa ularning tabiatlariga xilof bir ishdir. Shuning uchun bu to‘g‘rida ular aybli bo‘lmaslar. Agarda yaramas bir odati bo‘lsa, uni yo‘qotish uchun ko‘nglini og‘ritmay harakat qil!

Qizim! Ering xush ko‘rmagan ishlardan, ko‘ngliga botadigan odatlardan yiroq bo‘l. Uning rashkini keltirajak hech bir narsa qilma, ko‘rsatma. Eringning molini saqlab tut, isrof qilma!

Qizim! Uying tartibli va har bir narsa o‘z o‘rnida bo‘lsin. Bolalaringni eringga suyukli etishga, eringni ham bolalaringa sevdirishga tirish. Otalarning bolalar ila ovunmoqlari ular ila birga bo‘lmag‘iga sabab bo‘ladir. Bolalarini sevguchi erlar ko‘p vaqt tavfiqli bo‘lurlar va bolalari ila ovunib, boshqa tegishsiz yerlarga ko‘z solmaslar, bormaslar.

Qizim! Bu aytgan so‘zlarimni o‘rniga qo‘ymoq aqlliyu tadbirli xotunlar uchun og‘ir ishlardan emasdir. Aqlli xotunlar arslonlar kuchi ila ishlay olmagan ishlarni aqllari ila ishlay oladirlar.

Qizim! Narsa so‘ragan bo‘lsang bir, qo‘p bo‘lsa ikki martaba eringning xotiriga tushirsang bas. Shundai ortiq qiynama, bezovta qilma!

Qizim! Erlarning eng sevgan narsalari xotunlarining shod o‘laroq uy xizmatlarini qilib yurgan vaqtlaridir. Eri yonida yuruvchi va har vaqt xizmat etuvchi va erigada shod ko‘rinuvchi xotunlarni erlariga yomon ko‘rsatishga hech kimning kuchi yetmas. Ering ishiga ketganida kuzatib qo‘y, qaytib kelganida kutib ol! Eringdan kech qolmay uyquga yot, undan oldin tur!

Qizim! Erlarda ba’zi vaqtlar bo‘ladiki, xotunlariga banda hukmida bo‘lurlar, ushbu vaqtni fursat bilib, o‘zining tuzuk bo‘lmagan ayblari haqida oz-oz so‘zla!

Qizim! Dunyo har vaqt ne’mat bo‘lib turmas, ba’zi vaqt og‘ulari, tikanlari, nayzalari ham bo‘ladir. Ering ila orangizga xilofliq tushsa, sovuqqonlik ila so‘zla, qizim, yuzingni va tovushingni o‘zgartirma! Uning martabasidan g‘ofil bo‘lma, hurmat qil, ul naqadar achchiqlansa-da, qarshi biror so‘z aytma! Erlar qoshida eng yaxshi xotun, o‘zlarini erkin tutib, achchiqlanishiga yo‘l berib turgan xotunlardir.

Qizim! Agarda Olloh taolo bolalar bersa, ularning tanlarini o‘zing tarbiya qil! Maktabga borgunlaricha, aqllarini ham tarbiya qil, yaxshi xulqlarga odat-lantir!

Qizim! Har ishda ishonganing Olloh taolo bo‘lsun! Har bir umiding Olloh taolo hazratidan bo‘lsun! Olloh taolo buyukdir, har narsani biladir, karimu rahimdir.