www.ziyouz.com kutubxonasi taqdim etadi

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ 

Нукус давлат педагогика институти

«ЎЗБЕК МУМТОЗ АДАБИЁТИ»

(жадид адабиёти) фанидан 

МАЪРУЗАЛАР МАТНИ

Нукус - 2006

ТУЗУВЧИ: Й.СОЛИЖОНОВ

Филология фанлари номзоди, доцент

ТАҚРИЗЧИ: Н.СОЛИЕВ

Филология фанлари номзоди, доцент

Маъруза матни Фарғона Давлат университети Ўзбек филологияси факультети ўзбек адабиётшунослиги кафедрасининг 2000 йил 27 августдаги йиғилишида муҳокама қилиниб маъқулланган.

Мазкур маърузалар матни Нукус давлат педагогика институти Ўзбек филологияси кафедраси ассистенти Г.Пашиева томонидан қайта кўриб чиқилди ва муайян янгиликлар билан тўлдирилди.

1-МАВЗУ: КИРИШ

АДАБИЁТЛАР:

1.И.А.Каримов. Истиқлол ва маънавият. Т., 1994.

2.И.А.Каримов. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. Т., 1995.

ўзбек адабиёти тарихи. 5 жилдлик 4,5-жилд. Т., 1978-80.

3.Б.Қосимов, У.Долимов. Маърифат дарғалари. Т., 1990

4.Миллий уйғониш. Илмий мақолалар тўплами. ТошДУ, 1993.

ДАРС РЕЖАСИ:

1.Курснинг моҳияти, мақсад ва вазифаси.

2.Миллий уйғониш жараёнининг шаклланиши.

3.Миллий уйғониш даври ўзбек адабиётининг тараққиёт босқичлари.

4.Мустақиллик ва миллий мафкура.

«Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» курси мустақиллигимиз меваси сифатида майдонга келди. Истиқлолга эришганимиздан кейин икки минг йиллик тарихга эга бўлган ўзбек адабиётининг янгиланиши концепсиясини ишлаб чиқишга эҳтиёж кучайди. Ўзбек адабиётининг янгиланиш жараёнини чегаралаш борасида анча тортишувлар бўлиб ўтди. Адабиётшунос У.Норматов бошчилигидаги бир гуруҳ олимлар ўрта таълим мактаблари учун тузган дастурда «Миллий уйғониш даври адабиёти» 1905 йилдан бошланади деб белгилайдилар. Айрим адабиётшунослар Туркистонда жадидчилик ҳаракатининг пайдо бўлиши, яъни XIX асрнинг 90 йилларидан бошлашни таклиф қиладилар. Б.Қосимов раҳбарлигидаги яна бир гуруҳ олимлар «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» рус истилочиларининг Тошкентни босиб олишдан, яъни 1985 йилдан 1929 йилгача бўлган даврни қамраб олишни таклиф қиладилар. Бу таклиф маъқул топилиб алоҳида курс сифатида олий ўқув юртларида ўрганилиш учун вазирлик томонидан чиқарилган ўқув режасига киритилди.

Кўринадики, «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» қарийб 65 йиллик жараённи ўз ичига олади. Илгари бундай бўлиниш бўлган эмас. Истиқлолга қадар ўзбек адабиёти анъанавий икки қисмга бўлиб ўрганилади. Бу бўлишга 1917 йилнинг 7 ноябри чегара қилиб олинади. Яъни: I қисм - «ўзбек адабиёти тарихи», II қисм - «ўзбек совет адабиёти» деб юритиларди ва улар ўртасига хитой девори тортилган эди. Студентларга ушбу бўлинишнинг зарарли оқибатлари тўғрисида батафсил тушунтириб бераман.

Ва ниҳоят, СССР нинг тарқалиши, унинг қўл остидаги республикаларнинг миллий мустақиликка эришуви тарихимизни тўғри ва ҳаққоний ёритиш имконини берди. Дарҳақиқат, тарихга холисона назар ташланса, умумадабиётимизда янгиланиш жараёни XIX асрнинг 2-ярмидан бошланганини сезиш мумкин. Уч хонликка бўлинган, бу хонликлар ўртасида ва уларнинг ўз ичида ўзаро узлуксиз уруш-жанжалларнинг рўй бериши халқни жуда толиқтирди. Адабиёт эса ўз халқи кўнглининг жарчиси сифатида бу воқеаларга бефарқ қарайолмаслиги аниқ эди. Шу боисдан унда ҳаётга, воқеликка реал қараш, муносабатида танқидий руҳ кучайди.

Бу янгиланиш хусусиятлари XIX асрнинг 90 йилларидан бошлаб янги босқичга кўтарилди. Маънавий ҳаётимизга жадидчилик ҳаракатининг кириб келиши адабиётга янги куч ва парвоз бағишлади. Жадид адабиёти қадимларнинг, большевистик мафкура ҳамда маҳаллий ҳукуматнинг жиддий қаршилиги ва шиддатли тазйиқига қарамай, тўлақонли адабиётга айланиш йўлларини излади, шаклланди ва тараққиёт йўлига кирди. Ўз даргоҳига янгича ғоя ва қаҳрамонларни олиб кирди, унда илгари кўринмаган жанрлар пайдо бўлди. Жадидлар адабиётга биринчи бўлиб мустақиллик ғоясини олиб кирдилар ва унинг учун курашдилар. Диктатурага асосланган совет ҳукумати 20-йилларнинг ўрталаридан бошлаб уни йўқотишга киришди. 30-йилларнинг охирига келиб мақсадига эришди.

Кўп асрлик адабиётимизнинг қонуний меросхўри бўлган, мустамлакачиликнинг миллат ва ватан учун ҳалокатли оқибатини теран англаб етган, моҳиятан янги адабиётнинг бутун руҳи ҳамда мазмунини халқнинг миллий уйғониш жараёни ташкил этади. Адабиёт пайдо бўлгандан бери эркка, ҳурликка, истиқлолга ташна бўлиб, яшаган ва яшайди. Бу ташналигини қондирмоқ учун муттасил равишда янгидан янги булоқларнинг кўзини очишга, унинг шифобахш сувларидан одамзодни баҳраманд этишга ҳаракат қилаверади. Инсонни миллий, ирқий, диний, ахлоқий ва бошқа ҳар қандай чекланишлардан холи қилиш, унинг ҳаётда эмин-эркин яшашини адабиётнинг доимий йўлдоши бўлиб келган ва бундан кейин ҳам шундай бўлиб қолади. Бу йўлда адабиёт не-не тўсиқларга учраса-да, қанчадан қанча эрк куйчилари қатли ом қилинса-да, ҳеч қачон ўз мақсадидан, яъни истиқлол орзусидан воз кечмади, буюк мақсадга эришиш йўлида курашни давом эттираверди. Бинобарин, адабиётнинг сукут сақлашга мутлақо ҳаққи йўқ. У бир лаҳза бўлсин, «Сукутга толар экан, бу сукут халқнинг инқилоби билан баравар бўлади» деган эди Салтиков-Шедрин. Шунинг учун у доимо эрк қўнғироғини чалиб туришга бурчлидир.

Шу маънода жадидчилик ҳаракати Туркистондаги миллий уйғонишнинг ижтимоий-тазоҳири-кўриниши бўлса, жадид адабиёти ушбу жараённинг бадиий ифодаси эди. Бу адабиёт фақат ғоявий-эстетик жиҳатдангина эмас, балки адабий-эстетик жиҳатдан ҳам кўп асрлик ўзбек адабиётининг энг порлоқ саҳифаларини ташкил этади. Айни пайтда жадид адабиёти ва кенг маънода миллий уйғониш даври адабиёти бошқа жуда кўп хусусиятлари билан ҳам ҳозирги ўзбек адабиёти, бинобарин, ХХ аср адабиётининг сарчашмаси сифатида ҳам қадрлидир.

Ўзбек адабиёти минг йиллар давомида асосан Шарқ халқлари адабиёти анъаналари доирасида, араб, форс, ҳинд адабиётлари билан ҳамкорликда, ислом дини, фалсафа, тасаввуф таълимоти таъсирида ривожланди XIX аср охири, ХХ аср бошларида у янги бир маънавий оламга, Европа маданияти, адабиёти тажрибаларига юз бура бошлади. Бу ҳодиса шўро ҳокимияти йилларида узоқ вақт «Ўрта Осиёнинг Русияга қўшиб олинишининг прогрессив аҳамияти» тарзида баҳоланиб келинди. Тўғри, «фалокатнинг шарофати» деганларидек, ўтган асрнинг иккинчи ярмида халқимиз бошига тушган кулфат, тарихимизнинг «энг кир, қора кунлари» бўлиб қолган рус истилочилари томонидан юртимизнинг забт этилиши оқибатида бу ерда Европа тартиб-қоидалари, фан ва маданияти, адабиёти янгиликлари ҳам кириб кела бошлади. Бироқ бу ҳодиса фақат Русия томонидан босиб олинган Туркистон халқлари ҳаётидагина эмас, деярли барча Шарқ мамлакатларида, ғарб мустамлакачиларининг қўли етмаган олис ҳудудларда ҳам содир бўлди. Жаҳоннинг бирор бурчагида маънавий ва маданий ҳаётда, илм-фанда, адабий тафаккурда пайдо бўлган янгиликларнинг ўзга ҳудудларга тарқалиши қонуний, табиий ҳолдир.

Туркистонда Русия мустамлакачилик сиёсатининг асоратли араваси иш бошлаган XIX асрнинг 2-ярмидан бошлаб халқимиз тарихида янги давр - Миллий уйғониш, ўзликни англаш ҳаракати бошланди. Бу ҳаракатнинг бошида маърифатпарвар зиёлилар турдилар. Улар янгилик тарафдори тарғиботчилари сифатида майдонга чиқдилар ва халқимизни саводли бўлишга ундадилар. Бу тараққийпарвар зиёлилар янги ўзбек адабиёти асосчилари - миллатнинг, ватаннинг чин ўғлонлари, миллат маданияти, адабиётининг фидойилари эдилар: улар жаҳонга Муҳаммад Хоразмий, Форобий, Беруний, Ибн Сино, Исмоил Бухорий, Баҳовуддин Нақшбанд, Мирзо Улуғбек, Навоий, Бобур сингари улуғ сиймоларни берган буюк Турон юрти кейинги асрларда жаҳон маданий тараққиётидан орқада қолганлигини теран тушундилар; миллат қаддини ростлаб олишининг бош йўли – тараққий этган мамлакатлар, хусусан, Европа маданияти, адабиётидан ўрганиш, ғарб ва Шарқ тажрибаларини умумлаштириш орқали ижодий самараларга эришаётган ҳинд, араб ва турк адабиёти, маданияти намоёндаларидан ўрнак олишга чақирдилар ва бу йўлда ғайрат-шижоат билан амалий ишга киришдилар. Натижада ибрат бўларли ҳайратомуз ижобий ўзгаришлар рўй бера бошлади: ғоят қисқа фурсат ичида ўзбек адабиётида янгиланиш куртаклари пайдо бўла бошлади. Бу ҳол рус мустамлакачиларини хушёрликка, зулм кишанларини қаттиқроқ боғлашга ундарди.

Қизил империя қарор топиб мустаҳкамлана бошлаган ва СССРда социализм тўла ғалаба қозонди деб жар солинган 30-йилларнинг охиридан бошлаб, мамлакатда ҳар қандай миллий ғояга, биринчи навбатда мустақиллик ғоясига чек қўйилди. Бу борадаги ҳар қандай фикр ва ҳаракат миллатчилик сифатида талқин қилинди, шўролар ҳукуматига қарши ҳаракат деб баҳоланиб шафқатсиз мадҳ қилинди. Аксинча, социалистик ғояни жамиятнинг барча соҳаларига сингдириш, амалиётга киритиш давлатнинг бош сиёсатига айланди. Ҳукуматнинг бу тазйиқи компартиянинг адабиёт устидан яккаҳокимлик диктатурасини ўрнатиши ўзбек адабиётининг йўл ва йўналишини, ижодий метод ва усулларини тубдан ўзгартириб юборди. У биз юқорида таъкидлаганимиз 30 йиллардан бошлаб чинакам маънода «Ўзбек совет адабиёти» га айланиб борди ва «шаклан миллий, мазмунан социалистик умумсовет адабиётининг таркибий қисмларидан бири» бўлиб қолди.

Шу ўринда «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» нинг чегарасини аниқлаб олишимиз даркор. ТошДУнинг бир гуруҳ адабиётшунос олимлари томонидан тузилган, 1997 йилда Олий ва ўрта махсус таълим Вазирлиги томонидан тасдиқланган фойдаланишга тавсия этилган намунавий дастурнинг «Уқтириш хати» да бу давр адабиётининг ўрганиш объекти 1865-1929 йиллар деб белгиланган. Аслида адабиётнинг янгиланиш жараёнини аниқ рақамлар, йиллар билан чегаралаб бўлмаслигини таъкидлаш жоиз. Чунки узлуксиз ҳаракатда, ривожланишда бўлган адабий жараён бир кунда ёки бир ойда ўзгариб, янгиланиб қолмайди. Унинг устига бундай чегаралашдан яна совет даври адабиётини даврлаштиришда асос қилиб олинган тарихий принципнинг ҳиди келиб турибди. Шу ерда бу приципнинг моҳияти, адабий жараёнга келтирган салбий таъсири тўғрисида студентларга тўлароқ гапириб бераман. Шунинг учун ҳам мен бу давр адабиётининг қамровини кенгроқ олишни, яъни XIX асрнинг 2-ярмидан то ХХ асрнинг 40 йилларига қадар белгилашни таклиф қиламан. Чунки рус колонизаторлари Марказий Осиёга бостириб киришни Қозоғистон орқали XIX асрнинг 50-йилларидан бошлаганлар. Миллий уйғониш жараёни ва истиқлол ғоясини кўтариб чиққан миллатпарвар ва эркпарвар зиёлиларни қатағон қилиб тугатиш ХХ асрнинг 40-йилларига тўғри келади. Агар дастурда кўрсатилганидек, «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» 1929 йилгача давом этди холос деб чеклансак, кейинги ўн йиллик эътибордан четда қолади. Бу адабий жараённинг тўлиқ ўрганилишига салбий таъсир қилади.

Бинобарин, «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» амал қилган йилларни белгилашда мазкур янги адабиётнинг майдонга келиши шарт-шароитлари, манбалари, шаклланиш ва тараққиёт йўллари, босқичлари, хусусиятлари ва табиийки, намоёндаларининг ижодий ҳамда ижтимоий-сиёсий фаолиятларини ҳисобга олиш лозим. Демак, қарийиб 90 йиллик адабий жараённи ўрганар эканмиз, шубҳасиз, моҳиятига кўра янги адабиёт деб тан олинган «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» ни қуйидаги 3 тараққиёт босқичига бўлиб ўрганилиши мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз:

1.Илк мустамлакачилик даври - XIX асрнинг иккинчи ярмидан ХХ аср бошларигача

2.Жадидчилик даври - XIX асрнинг 90-йиллларидан ХХ асрнинг 20-йилларигача

3.Ижтимоий-сиёсий ва мафкуравий курашлар даври (20-40-йиллар)

Албатта, бу тараққиёт босқичларини номлаш ҳам бошқа барча номлар сингари шартлидир. Чунки ҳар бир атама, аввало муайян ҳодисанинг муайян қисминигина қамраб олади. Иккинчидан, бундай номлаш муайян ҳодиса ёхуд тушунчага нисбатан берилади. Юқоридаги босқичларни белгилашда масаланинг ғоявий жиҳатларига кўпроқ урғу берилаётгани бежиз эмас. Бундан кейинги дарсларимизда мазкур тараққиёт босқичларини ва шу даврда яшаб ижод қилган адабиёт намоёндаларини алоҳида-алоҳида ўрганиб чиқамиз.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1.Миллий уйғониш атамасининг моҳияти.

2.Миллий уйғониш даври ўзбек адабиётининг чегараси.

3.Мустақиллик ғоясининг кириб келиши.

4.Миллий уйғониш даври ўзбек адабиётининг тараққиёт босқичлари.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Фаннинг асосий мазмунини аниқланг.

2.Фаннинг мақсади ва вазифаси нимадан иборат?

3.«Миллий уйғониш даври» атамасининг мазмунини изоҳланг.

4.«Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» фани қамраб олган давр ва унинг моҳияти нимадан иборат?

5.Мустақилликка қадар ўзбек адабиёти қандай даврлаштирилган?

6.«Совет адабиёти» қайси даврдан чегараланган ва нима учун?

7.Миллий уйғониш даври сифатида қайси йилларни белгилаш ўринли?

8.30-йилларда миллий зиёлилар нега тугатилган?

9.75 йил давомида неча марта қатағон уюштирилган?

10.«Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» қандай босқичларга бўлиб қрганилади?

2-3-4-5-6-7-8-9-10 МАВЗУ: ИЛК МУСТАМЛАКАЧИЛИК ДАВРИ АДАБИЁТИ

АДАБИЁТЛАР:

1.И.А.Каримов. Истиқлол ва маънавият. Т., 1994.

2.Ўзбек адабиёти тарихи, 5 жилдлик, 5-жилд, Т., 1980.

3.Б.Қосимов. Излай-излай топганим, Т., 1983.

4.А.Жалолов. XIX аср охири ХХ аср бошларидаги ўзбек маърифатпарварлари.

ДАРС РЕЖАСИ:

1.Адабиётнинг янгиланиши.

2.Сатира ва юморнинг вужудга келиши.

3.Қўқон адабий муҳити ҳақида. Хива ва Бухоро адабий муҳити.

4.Адабиёт намоёндалари тўғрисида маълумот.

Туркистонда мустамлакачилик даврининг бошланиши билан ўзбек адабиётида ҳам янгиланиш жараёни рўй бера бошлади. Анъанавий адабий ҳаракатчилик кўпроқ қадимий Қўқон, Хева, Самарқанд ва Бухорода ривож топди. Хева ва Бухоро ҳар ҳолда маълум бир пайт рус босқинидан холи бўлиб, кўпроқ мумтоз адабиётимиз анъаналари асосида тараққий топган бўлса, Қўқон адабий муҳити ўзига хос янгиланиш йўлидан борди. Қўқон адабий муҳитида Муқимий, Фурқат, Завқий, Муҳаййир, Муҳйи кабилар алоҳида рол ўйнадилар. Бу шоирлар анъанавий усуллардан чекинмаган ҳолда адабиётга янги мавзу ва янгича руҳ олиб кирдилар. Булардан айниқса, Муқимий, Фурқат, Завқий кабиларнинг ижодий янгиланиши характерлидир.

МУҚИМИЙ (1850-1903) илк мустамлакачилик даври адабиётининг янгиланишига энг муносиб ҳисса қўшган ижодкордир. Унинг ижодида гарчи аруз вазни етакчи, мумтоз лирик жанрлар устун бўлиб қолган бўлсада, шоир асарлари мазмунида жиддий ўзгаришлар юз берди. Анъанавий ишқ мавзусидан ижтимоий муаммоларни қамраб олувчи ғазаллар, мухаммаслар, мураббаъ ва рубоийлар дунёга кела бошлади. Уларда ошиқнинг ноласи ёр-маъшуқанинг жабру-ситамидан эмас, балки жамиятнинг зулмидан, тенгсизлигидан эканлиги англашилиб туради. Мисол учун Муқимийнинг қўшиққа айланиб кетган машҳур «Шунчалар» радифли ғазалини олиб кўрайлик:

Зулм ила қаҳру ғазаб изҳор қилмоқ шунчалар,

Ошиғи бечорага озор қилмоқ шунчалар.

Бундан ташқари, Муқимий ғазаллар мазмунида ўзгариш ясабгина қолмай, лирик турда саёҳатнома шаклининг вужудга келишига ҳам муносиб ҳисса қўшди. Сиз шоирнинг уч бўлимдан иборат «Саёҳатнома» асарини биласиз у билан мактабда танишгансиз. ўткир сатирик усулда ёзилган бу асарда Муқимий қишлоқлардаги вайроналик, қишлоқ аҳлининг оғир ҳаёти, очлиги «келса киши еяр тариқ» каби, маҳаллий бой ва амалдорларнинг очкўзлиги, порахўрлиги м: «Тагжой олур моховдан ҳам», золимлиги «Қилмишлари озор экан» ни рўй-рост очиб беради ва сўнгида «Дунё қурилган дор экан» деган қатъий хулосага келади.

Муқимий «Саёҳатнома»сининг ўзига хос қиммати шундаки, шоир меҳнаткаш халқ меҳнати ҳисобига айшу ишрат қилаётган амалдорларни номма-ном фош этади. Асарнинг ўзи лирик қаҳрамон - шоирнинг фарёди билан бошланишини яхши биласиз.

Бу давр адабиётида ҳажвиёт оёққа турди, бу адабиётнинг том маънода демократик руҳ олишга кўмаклашди. Ҳажвиёт ўзининг икки қаноти - сатира ва юмор билан баланд парвоз қилди. ўзининг анъанавий илдизига эга бўлган ҳажвиёт шу ерда мумтоз адабиётимиз намоёндалари А.Навоий, Турди, Махмур, Гулханий кабиларнинг ҳажвий асарлари тўғрисида маълумот бераман янгича кўринишлар касб этди. Бу янгилик ҳажвий асарларнинг адресли, яъни объектли ва субъектли эканлигида кўринди. Бу борада ҳам Муқимий пешвозлик қилди.

Муқимийдан ўрнак олган Завқий «Қирқ олти кишини фасона қилдим, ким чиқса ўқийди Мўйимаракка» деб «Раста аҳли ҳақида ҳажв»ини ёзди. Албатта, бу жасорати жазосиз қолмайди. Ҳажвияда номма-ном зикр қилинган шаҳар бойлари ва зодагонлари шоирга қарши очиқ ҳужум бошлайдилар. Уни дўстлари, шаҳар ҳунармандлари ҳимоя қиладилар ва жарима тўлаб кафилликка оладилар.

XIX асрнинг 2-ярмидаги адабий жараёнда Хева адабий муҳити ҳам ўзига хос ўрин тутади. Бу даврда Хоразм тахтини асосан шоир Муҳаммад Рахимхон - Феруз бошқарди. Тарихчи ва адабиётшунос олимларнинг фикрича, у Ўрта Осиё хонлари орасида энг зиёлиси эди. 47 йил тахтда ўтирган Муҳаммад Раҳимхон 1865-1912 даврида Хоразм мамлакати ҳам иқтисодий, ҳам маданий жиҳатдан гуллаб-яшнади. Хон халқининг тинчлигини кўзлаб, тишини қайраб турган Русия билан тил топиша олди: у билан шартнома тузди, унга гўё вассал бўлиб, мустақил иш юритди. Хон асосий эътиборни ободончиликка ҳамда адабиёт ва санъатни ривожлантиришга қаратди. 1874 йилдаёқ Хевага литография босмахонаси келтирди. Саройда юздан ортиқ шоиру олимга ҳомийлик қилиб, адабий, тарихий ва таржима асарлари яратилишига бош-қош бўлди. Биргина таржима ишлари билан 82 олим шуғулланган. Натижада бу йилларда жаҳон адабиётининг юзлаб шоҳ асарлари ўзбек тилига ўгирилди.

Феруз топшириғи билан Аҳмад Табибий 1869-1911 «Мажмуат "устоз-шогирд"-шуаройи Ферузшоҳи» тазкирасини яратди. Унда хон ва шоир Ферузнинг ўзидан ташқари Комил, Аваз Ўтар, Муҳаммад Расулмирзо сингари 30 ижодкор асарларидан намуналар берилган. Бу даврда Хоразмда айниқса шеърият ғоят ривожланган. Чунки хоннинг ўзи улкан шоир эди. Бу ҳақда алоҳида гаплашамиз.

Адабиётда икки тиллилик (зуллисонайнлик) анъанаси давом этди. Ижодкорлар асосан мадрасада таълим олганликлари туфайли араб ва форс тилларини яхши билардилар. Шу боис бу тилларда кўпчилик ижод қилди. XIX асрнинг 2-ярмида янгиланаётган ўзбек адабиётида ватанпарварлик, халқчиллик ғоялари устивор йўналиш сифатида кўзга ташлана бошланди. Ўзбек демократик шоирлари ижодида Ватан тақдири билан куйинчаклик, Ватан ишқи, Ватандан дил узолмаслик каби мотивлар баралла янграб турди. Шу маънода адабиётда «ғурбат мотиви» янгича маъно касб этди. Бунинг моҳияти Яссавий, Фурқат ва Бобур асарлари билан Муқимий, Фурқат, Комил асарлари мисолида тушунтириб бераман.

Илк мустамлакачилик даври адабиётининг муҳим ғоявий йўналишларидан яна бири маърифатпарварликдир. Аслида маърифатпарварлик мавзуси ўзбек адабиётининг доимий йўлдоши бўлиб келган. XIX асрнинг 2-ярмида эса бу мавзу ўз олдига янгича мақсад ва вазифани қўйди. Маълумки, Русия истилосидан кейин Туркистон халқи рус фан-техникаси ва у орқали Европа маданияти билан юзма-юз келди. Уларни қабул қилиш ва ўзлаштиришга маънавий эҳтиёж туғилди. Аслида ҳар қандай янги ғоя халқнинг тараққиётга интилиши заминида туғилади ва шу билан жамиятнинг консерватив қарашларига қақшатқич зарба беради. Чоризмнинг мустамлакачилик сиёсати Туркистон халқини жаҳолатда, қолоқлик ва махдудликда сақлашга қаратилганди. Эски мактабларни таъқиқлаш, борларини ҳам обрўсизлантириш, тор, мутаассиблик ва ўрта асрчилик - қолоқ усулларини рағбатлантириш йўлидан борилди.

XIX асрнинг 2-ярмида дунёга келган ўзбек маърифатпарварлик адабиёти йирик вакилларидан бири Фурқат (1858-1909)дир. Жуда кўп манбаларда шоир ижодидаги маърифатпарварлик мотивлари асосан Тошкентда яшаган пайтда бошланганлиги айтилади. Бу бирёқлама баҳодир. Зеро, шоир ижодига синчиклаб назар ташланса, бу ғоя Фурқатнинг илк ижодий қадамларидан бошлаб ҳамкорлигини кўриш мумкин. У ўқувчилик пайтидаёқ: «Менинг мактаб аро булдур муродим, хатимдек чиқса имло-ю саводим» деб бежиз айтмаган. Шоир бутун ижоди давомида замонавий илм, фан ва маданиятга интилиш, тарғиб қилишга интилди. Фурқат дунёқарашидаги бундай интилиш, ўзгариш, ижодидаги маърифатпарварлик мотивлари унинг Янги Марғилонда яшаган пайтида янада кучайган ва ўзининг илк самараларини берганди. Шоирнинг маърифатпарварлик ғояларини тарғиб қилувчи «Илм хосияти», «Гимназия», «Нағма базми хусусида», «Виставка хусусида», «Театр ҳақида манзума» сингари ўнлаб шеърлари ўзи кўрган воқеа-ҳодисалар асосида вужудга келди.

Адабиётимиз тарихида маърифатпарварлик анъаналарини янгича шароитда изчил давом эттирган ва бойитган шоирлардан яна бири хоразмлик Аваз Ўтар ўғлидир(1884-1919). Унинг асарларида маърифатпарварлик кенг маънода инсонпарварлик, ватанпарварлик, халқпарварлик, миллатнинг келажаги йўлида жон куйдириш даражасига кўтарилди. Шоирнинг «Халқ», «Фидойи халқим», «Мактаб», «Миллат», «Тил» каби ўнлаб шеърларида эркинлик, маърифатпарварлик, халқпарварлик ғоялари ўзининг мукаммал ифодасини топган. Аваз Ўтар ўғлининг маърифатпарварлик руҳидаги шеърларида исёнкорлик кучли. Халқнинг зулм исканжасида яшаши, унинг таназзулга юз тутиши, энг аввало, илмсизлигидандир.

Энди XIX асрнинг 2-ярмида янгиланаётган давр адабиётининг ривожланишига муҳим ҳисса қўшган айрим ижодкорларнинг мероси, ўзига хослиги, маҳорати билан танишиб чиқамиз. Булар Хоразм адабий муҳитидан Комил, Баёний, Феруз, Бухоро адабий муҳитидан Мирий, Қўқон адабий муҳитидан Нодим, Анбар отиндир.

Хоразм адабий муҳитининг шаклланиши ва ривожланишида КОМИЛ 1825-1899 муҳим ўрин тутади. Хевада туғилган ва яшаб ижод қилган бу шоирнинг асл исми Муҳаммадниёз бўлиб, Комил унинг адабий тахаллуси, Хоразмий эса туғилган юртига нисбатан кейин адабиётшунос ва тарихчилар томонидан берилган нисбатдир. Ўзи ҳеч қаерда, ҳеч қачон Хоразмий деган атамани ишлатмаган. У шоир, таржимон, хаттот, мусиқашунос ва давлат арбоби сифатида машҳур бўлган. Комил Муҳаммад Раҳимхон Феруз саройида мирзабоши лавозимида ишлаган. 1873 йилдан умрининг охиригача девонбеги лавозимини эгаллаган. Икки марта Санкт-Петербург ва Тошкентга саёҳат қилган.

Комил ижодини бадиий санъатлар гулшани дейиш мумкин. Бинобарин, шоир ўз поэтик маҳоратининг юксаклиги билан Хоразм адабий муҳитида муҳим ўрин тутади ва айни пайтда бу адабий жараённинг ривожланишига таъсир ҳам этади. Шу ерда мумтоз адабиётимизда кенг қўлланилган ва Комил ижодида кўп қўлланиб янгича кўриниш касб этган адабий санъатлар ҳақида мисоллар билан исботлаб бераман. Китобат, муқобала, жамъу тақсим, ташбеҳ, муқаррар, талмеҳ санъатларининг ҳар бирига мисоллар келтириб, ёздириб қўяман. Масалан, шоир қуйидаги мисраларда муболағанинг энг юқори кўриниши ҳисобланган ҳулу санъатини қўллаган:

Жамолинг васфи таҳририн тамом этмак эмас мумкин 

Қалам - ашжор эса, дарё - сиёҳ осмон -қоғоз.

Хоразм адабий муҳитининг улкан намоёндаларидан яна бири Муҳаммад Юсуф Баёний 1840-1923 тимсолида тарихчи олимни кўрамиз. Айни пайтда у шоир ва хаттот сифатида ҳам машҳур бўлган. Шоирнинг ўзи тартиб берган «Девони Баёний» - қўлёзма нусхаси бизга тўла етиб келган. Баёний ҳам ўз замондошлари сингари лирик турнинг ўндан зиёд жанрида қалам тебратган. Лекин биз бу ерда Баёнийнинг «Шажарайи Хоразмшоҳий» ва «Хоразм тарихи» деб номланган тарихий асарлари тўғрисида гаплашамиз. Чунки тарихимизни ўрганишга ғоят катта эътибор берилаётган шу кунларда адибнинг бу тарихий асарлари Хоразм ва Марказий Осиё халқлари тарихини, XIX аср Хоразм адабий муҳитини, сиёсий-ижтимоий ҳодисаларни ўрганишда ғоят нодир манбадир. Тарихчи олим ўз асарларида рус империясининг Ўрта Осиёни забт этиш давомидаги бутун даҳшатли қилмишларини рўй-рост кўрсатади.

«Шажарайи Хоразмшоҳий» асари 1873-1914 йиллар воқеаларини ўз ичига олади. Демак, у Огаҳийнинг «Иқболи Ферузий» асаридан кейинги тарихдир. Баёний ҳам устозлари Мунис ва Огаҳийлар сингари ўзи кўрган, гувоҳи бўлган ва билган воқеаларини қаламга оладики, ундаги кўп фактлар архив ҳужжатларига мос келади. Шу жиҳатдан бу асар Х синф дарслигига киритилганлиги ва у орқали мамлакатимизнинг ҳозирги мустақиллигини мустаҳкамлашга хизмат қилиши билан эътиборлидир. У орқали ёшларни мустақиллик мафкураси руҳида тарбиялаймиз.

Бухоро адабий муҳитининг йирик вакили, ўзбек, форс-тожик, озарбойжон тиллари ва адабиётларини яхши билган, ўз ижоди билан фақат Бухорода эмас, балки Фарғона водийсида ҳам шуҳрат қозонган зуллисонайн шоир ОЧИЛМУРОД МИРИЙ 1839-1899 Неъматулло ўғли Каттақўрғоннинг Эшонқишлоқ мавзеида туғилган. Каттақўрғон ва Бухоро мадрасаларида таълим олади. Мирий кўпроқ ҳажвий шеърлар ёзган ва адресли танқидни шеъриятда биринчи бўлиб қўллаган. У жисмонан мажруҳ бўлса ҳам ақлан етук одам бўлган. Шоир ўзбек ва тожик тилларида ижод қилган зуллисонайн ижодкордир. Мирий лирикасининг мавзу доираси анча кенг бўлиб, унинг лирик қаҳрамони даврининг илғор кишиси, тушкунликка тушмайдиган, кулфат ва қийинчиликлар олдида бош эгмайдиган инсондир. Лирик қаҳрамон ёрига изҳори дилини, мактубини анъанавий сабо ёки муғанний, қушлар орқали эмас, балки замонавий телеграф орқали юборади.

Мирий мероси ғазаллар, мухаммаслар, маснавийлар ва кўпроқ достонлардан иборат. Уларнинг кўпчилиги ҳажвий йўналишда яратилган. Шоир ўз даврининг золим ва ҳукмрон табақаларини кескин танқид остига олади.

НОДИМ-НАМАНГОНИЙ (1844-1910) XIX асрнинг бошларидаги ўзбек адабиётининг йирик вакилларидан бири ҳисобланади. Унинг адабий мероси ўзи тартиб берган «Баёзи Нодим»да жамланган. У ғазаллар, мухаммаслар, мурабба, мусаддас, мусамман, рубоий ва соқиномалар яратган. Нодим лирикасида инсоннинг ранг-баранг кайфияти, кечинмалари, ҳаёт ва воқеаларга, одамларга бўлган муносабати, ўйлари ва қарашлари ифодаланган. Нодим ҳаёт ва бадиий ижодда асосан Жомий, Навоий, Машраб қўлини ва йўлини тутган шоирдир. Демак, унинг асарларида ишқи илоҳий улуғланади, бу ишқни энг юксак инсоний фазилат сифатида, кўнгилни ёрқин нурга тўлдирувчи ҳиссиёт сифатида улуғлайди. 

Нодим лирикасида ижтимоий адолатсизликдан шикоят мотивлари кўп учрайди. Унинг фарёди «Чарх бедод»идан, яъни тескари айланувчи фалак зулмидандир. Бунга сабабчи бўлган золимларни кескин танқид қилади. Маълумки, биз ўрганаётган давр шоирлари халқнинг умумий маънавий ва маданий савиясини юқори кўтариш учун қайғуриб, илм-маърифатнинг аҳамиятига кўпроқ эътибор берганлар. Нодим ҳам бу даврда маърифатпарвар замондошларига жўровоз бўлди. У «Кўнгулни офтоби маърифат бирла мунаввар эт» дея замондошларни илм нуридан баҳраманд бўлишга даъват этади. Умрининг охирларида шоир Самарқанд, Бухоро, Тошкент каби илм ва фан-техника тараққий этган шаҳарларга саёҳат қилади. Шу саёҳат таъсирида йирик ҳажмли манзума яратади. Унда шоир ўз кўзи билан кўрган воқеа-ҳодисалар, нарсалар, транспорт воситаларидан ҳайратга тушади. Нодим Тошкентда гимназияда ҳам бўлади ва Фурқатдан сўнг ундаги ўқиш-ўқитиш ишлари афзалликларини ёритиб беради. Булардан мисоллар келтириб ўқиб бераман. 

Нодим илму-маърифат борасида амалга оширилаётган ишларга ҳамду-санолар ўқиса, рус чоризмининг зулми ортиб, халқнинг турмуши кундан-кунга оғирлашиб бораётганидан, нарх-наво ҳаддан зиёд ортиб, халойиқнинг аҳволи танг бўлаётганидан шунчалик ташвишга тушади ва «Эҳтиёж», «Ҳит қилди» каби ҳажвий ғазалларида рўй-рост фикр юритади. Шу шеърларни ўқиб, таҳлил қиламан, ёздираман. 

Хуллас, Нодим-Намангоний илк мустамлакачилик даври ўзбек адабиётининг шаклланиши ва равнақ топишига катта ҳисса қўшган ижодкордир. У ўзининг сермаҳсул ва ранг-баранг поэтик мероси билан инсоннинг заҳматли ҳаётини тасвирлади, унга Оллоҳдан мадад сўради, золимлар ва жоҳилларни фош қилди, табиат ва инсон гўзаллигини, эзгуликни куйлайди. Шу фазилатлари билан мангуликка яшаб қолди. 

АНБАР ОТИН (1870-1915) Фармонқул қизи Қўқонда туғилиб, вояга етди ва ижод қилди. У даврининг машҳур шоираси Дилшод Барно мактабида ўқиди ва устози назарига тушди. Шоиранинг ёшлиги Қўқон адабий муҳити ғоят ривожланган даврига тўғри келди. У Муқумий, Фурқат, Муҳйи, Завқий, Камий, Нодим каби даврининг пешқадам ижодкорлари билан таниш улар ижодидан баҳраманд бўлган Анбар отиндан бизга асосан, «Алифбо», «Қоралар фалсафаси» каби йирик асарлари мерос бўлиб қолган. Араб ёзувидаги 28 ҳарф таърифи берилган «Алифбо» шеърида шоира ҳарфлар талаффузи ҳамда шаклидан фойдаланиб, ҳаёт, жамият, адолат, зулм тўғрисидаги мулоҳазаларини баён этади. «Қоралар фалсафаси» да эса мавжуд ижтимоий тузум, ҳаётдаги тенгсизлик, келажак замон тўғрисидаги орзу умидлари ўз ифодасини топган. Асар кириш ва тўртта фаслдан иборат. I фаслда қора бахт, қора ният, қора танли, аммо қалби оқ одамлар, халқлар ҳақида; II фаслда оналар ва уларнинг ҳаётдаги ўрни, тақдири; III фасл: ҳақиқий бахти қоралар кимлар эканлиги тўғрисида; IV фасл: қора зулмат, ижтимоий ҳаёт ҳақида мулоҳазалар юритилади. Шу асардан айрим мисолларни ўқиб, студентларга тушунтираман ва керак ўринларни ёздираман.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1.XIX асрнинг 2-ярмидаги ижтимоий-сиёсий, маданий ҳаёт қандай эди?

2.Русия истилосининг бошланиши ва ожизлик сабаблари.

3.Ўзбек адабиётида янгиланиш жараёнининг бошланиши.

4.Муқимий ва унинг ҳажвиялари.

5.Сатирик ва юмористик асарлар.

6.Маърифатпарварлик ғоясининг янги босқичга кўтарилиши.

7.Фурқатнинг маърифатпарварлик руҳидаги шеърлари.

8.Аваз Ўтар ўғли ижоди.

9.Хоразм адабий муҳити.

10.Мирий ва унинг мероси.

11.Қўқон адабий муҳити ва Нодим ижоди.

12.Анбар отин ижоди.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Бу давр қайси йилларни ўз ичига олади?

2.Рус истилосининг бошланиши қачон ва қандай рўй берди?

3.Бу даврдаги Ўрта Осиёда ижтимоий-сиёсий вазият қандай эди?

4.Шу даврдаги адабий-маданий ҳаёт ҳақида гапиринг.

5.Рус босқинига қарши қандай кураш олиб борилди?

6.Тошкентни босиб олиш қандай рўй берди?

7.Қўқон хонлиги ва Худоёрхон тақдири қандай якунланди?

8.Тошкент қамали ҳақида гапиринг.

9.Совет даври мустамлакачилигининг оқибатлари ҳақида қандай фикрдасиз?

10.Илк мустамлакачилик даври адабиётининг дастлабки қадамлари қандай?

11-МАВЗУ: ЖАДИДЧИЛИК ДАВРИ АДАБИЁТИ (XIX АСРНИНГ ОХИРИ, ХХ АСРНИНГ 20-ЙИЛЛАРИГАЧА)

АДАБИЁТЛАР

1. Каримов И.А. Истиқлол ва маънавият. Т., 1994.

2. Каримов И.А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. Т., 1995.

3. Қосимов Б. Жадидчилик. “Миллий уйғониш” тўплами. ТошДУ. 1993.

4. Ризаев Ш. Жадид драмаси. Т., 1997.

5. Солижонов Й. Тонг юлдузлари. Ф., 1995.

ДАРС РЕЖАСИ:

1. Жадидчилик ҳаракатининг вужудга келиши.

2. Жадидларнинг маориф, матбуот ва театр соҳасидаги ислоҳотлари.

3. Жадид адабиётининг пайдо бўлиши.

Жадидчилик ҳаракати Туркистонга XIX асрнинг 90-йилларида кириб келган ва оммавий тус ола бошлаган. Бу ҳаракатнинг пайдо бўлиши қирим-татар маърифатпарвар Исмоилбей Мустафобей ўғли Гаспирали номи билан боғланган. Бу илғор таълимотнинг пайдо бўлиши мустамлака Туркистоннинг оғир даврига тўғри келди. Ўлкада рус шовинизми авж олган, икки ёқлама зулм халқнинг тинка-мадорини қуритган, бу аҳолининг норозилик кўтаришларига сабаб бўлаётган эди. Айниқса, XX аср бошларида халқимиз аҳволи жуда оғирлашди. Биринчи рус инқилоби деб аталга 1905 йилги қонли воқеалар ва унинг оқибатлари Туркистоннинг бошига ҳам қора кунларни солди.

Жадидчилик ҳаракати мана шу ижтимоий-сиёсий шарт-шароитнинг маҳсули, ҳаёт талаби, эҳтиёж фарзанди сифатида дунёга келди. Бу табиий, тарихий ҳол эди. Чунки рус мустамлакачилари амалга ошираётган истибдод сиёсатининг мудҳиш оқибатларини 1-бўлиб жадид - зиёлилар пайқадилар. Жадидизм янгилик тарафдорларини бирлаштирган, проф. Б.қосимов таъбири билан айтганда, Туркистон марксизм таълимоти кириб келгунга қадар халқнинг онгига сингган таълимдир. Бу таълимот ўз дастури, ўзига хос тамойиллари ва йўналишларига эга эди.

Биз мустамлакачилик даврини ўрганганимизда рус колонизаторлари мактаб - маориф соҳасида “сопини ўзидан чиқариш” мақсадида Туркистонда кўплаб рус тузем мактаблари оча бошлаганини, уларга кўпроқ маҳаллий болаларини қабул қилганликларини айтгандик. 1916 йилга келиб, Ўзбекистондаги рус-тузем мактабларининг сони 212 тага етди. Аксинча, ўлкадаги эски мактаблар иложи борича камайтирилиб, таъқиқланиб, камситилиб юрилди. Академик қори-Ниёзий ўз эсдаликларида ёзишича, машҳур рус педагоги А.В.Яхонтов Марғилон мадрасаларини текшириб, уларнинг оғир аҳволи тўғрисида Фарғона генерал-губернатори Ивановга ахборот ёзиб беради ва бу ҳолни ўнглаш кераклигини айтади. Генерал губернатор эса Яхонтовни хузурига чорлаб, уни қаттиқ койийди ва олимнинг эътиборини ўлкада аҳвол “шундай бўлиши лозимлигига, чунки бу император ҳазратларининг сиёсатига мувофиқ” эканлигига қаратди. Демак, халқни саводсиз, онгсиз, ҳуқуқсиз тарзда тутиб туриш мустамлакачиларнинг олий нияти эди. М.Миропиев деган рус сиёсатчиси эса тўғридан-тўғри “мусулмонларимиз маорифи учун асос қилиб олиниши шарт бўлган биринчи бош принцип руслаштиришдир... Иккинчи принцип - исломни бузиш” дея йўл-йўриқ берганди.

Жадидлар ўзлари очган мактабларда диний билим билан бир қаторда дунёвий фанларни ўқитишни ҳам йўлга қўйдилар, рус ва бошқа чет тилларини ўрганишга эътибор бердилар. Ўзлари чет элларга боришиб, ўқиш-ўқитишнинг янгича усулларини ўрганиб келдилар, мактаблари учун китоблар, қўлланмалар олиб қайтдилар. Жадид педагогларининг ўзи дарсликлар яратдилар ва нашр қилдилар. Жадидларнинг бундай ҳатти-ҳаракатлари албатта, рус колонизаторларига маъқул тушмасди. Шунинг учун улар қадимларни жадидларга қарши қайрадилар. қадимлар уларни “кофирлар” деб эълон қилдилар.

Жадидлар ўзлари очган мактабларда фақат тез савод чиқаришнигина эмас, айни пайтда кенг маънодаги маърифатни, тараққиётни ҳам назарда тутганлар. Шу маънода жадидчилик ҳаракатини биргина маърифатпарварлик фаолияти билан чеклаб қўйиш мумкин эмас. Бинобарин, жадидлар мактаб ва мадрасаларда ислоҳ ўтказишдан аста-секин кенгроқ маънода фаолият кўрсатишга киришдилар - ҳаётни, турмушни янгилаш, бунинг учун истибдод занжирларидан халос бўлиш масаласини кўтариб чиқа бошладилар. Зеро, мустақил бўлмай туриб, ҳаётни ўзгартириш, янгилаш мумкин эмасдир. Шу маънода жадидизм ёлғиз маърифий-маданий оқимгина эмас, балки айни пайтда, сиёсий оқим сифатида ҳам аҳамиятлидир.

Жадидлар ўзларининг бу сиёсий мақсадларини амалга ошириш учун маориф соҳасидан ташқари ва театр кучига ҳам таяндилар. Жадид матбуотининг илк нашри “Таржумон” газетаси бўлиб, у 1883 йилда қримда И.Геспирали томонидан чиқарилган. Газета асосан оммани илм олишга чақиради. Шунинг учун ҳам обуначилар йилдан йилга кўпайди. Бир йилнинг ўзида 320 тадан 1000 тага етди. Туркистонда унинг 200 та доимий обуначиси бор эди. Унинг таъсирида Туркистонда ҳам бирин-кетин газеталар пайдо бўла бошлади. Туркистон жадидлари чиқарган илк қалдирғоч газета “Тараққий” бўлиб, у 1906 йилнинг январидан 31.03 гача ҳафтада икки мартадан чиқиб турди. Газетага Исмоил Обидий муҳаррирлик қилган. Лекин тезда газета кофирлар газетаси деб ёпилди. 1906 йил сентябридан Мунавварқори муҳаррирлигида “Хуршид”, 1907 йилдан Авлоний томонидан “Шуҳрат” газеталари чиқа бошлади. Аммо бу газеталар ҳам атиги 2 ойдан умр кўрдилар холос. 1908 йилдан чиқа бошлаган «Осиё» эса 5 та сони чиққач, тўхтади.

Жадидларнинг халқни уйғотиш учун фойдаланган воситаларидан яна бири театр эди. Боиси, бу пайтда аҳолининг ҳаммаси ҳам саводли эмасди, ҳар бир хонадонга газета ва журнал кириб бора олмас, уларни фақат саводли ва пулдор одамларгина ўқир эдилар. Юзлаб, минглаб оддий одамларга қисқа муддатдан ўзининг аянчли ҳаётини кўрсатишнинг ягона йўли театр эди. Зеро, Мунавварқори таъбири билан айтганда, “Театр саҳнаси ҳар тарафи ойнабанд қилинган бир уйга ўхшайдурки, унга ҳар ким кирса, айбу нуқсонини кўриб ибрат олур.. Театр улуғлар мактабидир”.

Дастлаб Самарқандда Беҳбудий, кейин Тошкентда Мунавварқори, Авлоний, Қўқонда Ҳамза Ҳакимзода томонидан драматургруппалар ташкил этилди. Мазкур драмруппаларнинг репертуарларини таъминлаш мақсадида адиблар саҳна асарлари ёзишга киришдилар ва адабиётда драматик тур пайдо бўлди. Ўзбек драматургияси ва саҳнасининг биринчи намунаси Маҳмудхҳжа Беҳбудийнинг “Падаркуш” пьесаси бўлиб қолди. қисқа муддатда ўнлаб драмалар туғилди. Абдулла Шаҳидий “Маҳрамлар”, Нусратулла Қудратиллахўжанинг “Тўй”, А.Қодирийнинг “Бахтсиз куёв”, Абдулла Бадрийнинг “Ахшоқ”, “Жувонмарг”, Ҳожи Муиннинг “Кўкнори”, “Эски мактаб”, Абдулла Авлонийнинг “Адвокатлик осонми?”, “Пинак”, Ҳамза Ҳакимзоданинг “Заҳарли ҳаёт” драмалари шулар жумласидандир. Бу драмаларнинг ёзилиш тарихи, қисқа мазмуни тўғрисида маълумот бераман.

Жадид адабиёти мумтоз адабиётнинг шакли ва мазмунига жиддий ўзгаришлар олиб кирди. Бу ўзгаришларнинг биринчиси адабиётда ҳали шу пайтгача кўринмаган янги жанрларнинг пайдо бўлишида кўринди. Аввало, жадид адабиётда тамомила янги- публицистика жанри вужудга келди ва XX аср адабиётида мустаҳкам ўрин эгаллади. Биргина Беҳбудийнинг ўзи 200 дан зиёд публицистик мақола ёзди. Авлоний, Мунаввар қори, Мирмуҳсин, Ҳамза кабилар ўзбек публицистикасининг бешигини тебратган ижодкор бўлиб қолдилар. Талабаларга уларнинг публицистик фаолиятига оид айрим маълумотлар билан таниттираман.

Жадид адабиётида шеърият руҳан янгиланди. Асрлар мобайнида қон-қонига сингиган сокин панд-насиҳатдан жанговар мурожаатга, кескин тарғиботга ўтди ва бу билан халқнинг руҳини янгилашга, ўзларини англатишга киришди. Шаклда аста-секин арзу вазни қобиғини ёриб чиқишга уринишлар сезилди. Бу борада Фитрат, Қодирий, Авлоний, Ҳамза, Чўлпонлар ибрат кўрсатдилар. Шеъриятга миллатни асоратдан қутқариш, озодлик ғояси кириб келди. Бу ғояларни эса сокин усулда, кўҳна аруз вазнида ифодалаш мумкин эмасди. Фикрларимни айрим мисоллар билан кенгайтираман.

Жадид адабиётида реалистик проза пайдо бўлди. Аслида проза ўзбек адабиётига бегона эмас. У адабиётнинг илк шаклланиш давридан бери ҳамроҳ бўлиб келади. Айниқса, ҳикоя жанри ўзининг маълум анъаналарига эгалиги билан ажралиб туради. Жадид адабиёти оёққа турган пайтга келиб ҳикоя жанри ҳам мавзуси, ҳам мазмуни жиҳатдан янгиланиш йўлига кирди. Унда реалистик унсурлар, ҳаётийлик, деталларнинг ҳаққонийлиги кучайди. Бу жиҳатдан Чўлпоннинг “Доктор Муҳаммадёр”, “Қурбони жаҳолат”, А. Қодирийнинг “Жувонбоз”, “Улоқда” каби ҳикояларига тўхталиб, уларни таҳлил қиламан. Реалистик унсурларнинг мустаҳкам ўрин олишини мисоллар билан тушунтираман.

Эпик турнинг энг йирик жанри роман ҳам жадид адабиёти бағрида туғилди ва вояга етди. Даставвал роман атамаси истеъмолга кириб келди. Уни биринчи бўлиб Ҳамза Ҳакимзода тилга олди ва “1908 йилда “Ҳақиқат кимда” номли ўтмиш хонлар ҳаётидан рўмон ёздим” дейди. Кейинроқ шу адибнинг “Янги саодат ёҳуд миллий рўмон” асари дунёга келди. Мирмуҳсин Шермуҳаммедовнинг “Бефарзанд Очилдибой” номли романи ҳам шу давр 1914 йил мевасидир. Романда бадавлат ва мулкдор Очилдибойнинг ҳамда ундан қарздор бўлиб қолган камбағал Кўраҳмаднинг ҳаёти ва феъл атвори қиёсан тасвирланади ва фақир киши тимсолида атрофлича кўрсатишга ҳаракат қилади.

Ўзбек адабиётида роман жанрининг мукаммал намунаси бу А. қодирийнинг "Ўткан кунлар" романи бўлиб, биз бу роман тўғрисида А. Қодирий ҳаёти ва ижодини ўрганганимизда махсус тўхталамиз. 

Хуллас, шуни алоҳида қайд этиш лозимки, жадид адабиёти аҳолини маърифат, истиқлолга тарғиб этганлигидан унинг ҳамма жанрларида ҳам публицистик рух кучли эди, гражданлик туйғулари устувор эди, халқни миллий ўзлигини англаши чақириқ етакчи эди. Бу жадид адабиётнинг ўзига хос фазилатларидир. 

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1. Ижтимоий-сиёсий шароит ва жадидчилик ҳаракати.

2. Жадидларнинг асосий мақсадлари.

3. Маориф ва ислоҳот.

4. Жадидлар, матбуот ва театр. 

5. Жадид адабиётининг бош ғояси.

6. Жадид адабиётида вужудга келган янги жанрлар.

7. Драматик тур.

8. Эпик тур.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Туркистонда жадидчилик харакатининг пайдо бўлиши

2. Туркистонда жадидчилик харакатининг асосчиси ким эди?

4.Исмоийл Гаспирали ҳақида маълумот беринг?

5.Жадид сўзининг маъноси нима?

6.Жадидларнинг асосий мақсадларининг айтинг?

7.Жадид адабиётининг асосий ғояси қандай бўлган?

8.Жадид адабиёти ва маърифатпарварлик

9.Жадид адабиёти ва мустақиллик ғояси

10.Жадид адабиётида қандай янги жанрлар вужудга келди?

12-13 МАВЗУ: БЕҲБУДИЙ (1875-1919 Й.)

АДАБИЁТЛАР

1. Б.Қосимов. Маслакдош. Т., 1994.

2. Б.Назаров. Маҳмудхўжа Беҳбудий. Ўзбек тили ва адаб. ж. № 3-4. 1992.

3. Й.Солижонов. Тонг юлдузи. Ф., 1995. 

4. XX аср ўзбек адабиёти тарихи. Дарслик. Т., 1999.

5. Беҳбудий. Танланган асарлар. Т., 1997.

ДАРС РЕЖАСИ:

1. Беҳбудий - Туркистондаги жадидчилик ҳаракатининг бошловчиси.

2. Беҳбудийнинг таржимаи ҳоли.

3. Беҳбудий мероси.

4. "Падаркуш" драмаси.

Проф. А.Саьдий таьбири билан айтганда “Ўзбек миллий адабиётининг негиз-тошини” қўйганлардан бири Маҳмудхўжа Беҳбудий 19-аср охири, 20-аср бошларида Туркистонда кенг қанот ёйган жадидчилик ҳаракатининг байроқдори ҳисобланади. Ўзбек публицистикаси, драматургияси, янги тизимдаги педагогикаси тараққиётини Беҳбудий номисиз тасаввур этиш мумкин эмас. Беҳбудий 1895 йилда Самарқанд вилоятининг Зомин туманига қарашли Бахшитепа қишлоғида руҳоний оилада туғилган. Саводли, зиёли оилада дунёга келган. Маҳмудхўжа аввал қишлоғидаги мактабда, сўнг мадрасада ўқиди. Ёшлигидан бошлаб араб, форс, турк тилларини пухта ўрганди. 1900 йилдан бошлаб Арабистон, Туркия, Миср сингари мамлакатларга саёҳат қилди. Маккаю-Мадинани Зиёрат қилди. Русиянинг Петербург, Москва, Қозон, Оренбург каби йирик шаҳарларида ҳам бўлди. Қаерга бормасин, даставвал у ердаги мактабларда болаларни ўқитди, ўқитиш усулларини ўрганди. Дарсликлар, китоблар, қўлланмалар тўплади ва олиб келди.

Шундай қилиб, муфти Маҳмудхўжа Беҳбудий халқ маорифининг чинакам жонкуяри, миллий қаҳрамонларидан бирига айланди. Саёҳатдан она юртига қайтгач, бу ерда “Усули савтия”га асосланган жадид мактаби очади. Ўқувчилар саводхонлигини ошириш, ўқитишни янада яхшилаш мақсадида чет эллардан келтирган дарслик, қўлланмалардан ташқари ўзи ҳам бир неча дарсликлар яратади ва ўз ҳисобидан нашр қилади. Муаллимнинг “Рисолии асбоби савод” (1904), “Китоб ул-Атфол” (1906), “Аҳоли географиясига кириш”, “Матҳали жўғрофияи умрони”, “Мухтасари жўғрофийаи руси” (“Русиянинг қисқача географияси”), “Мунтахаби жўғрофийайи умумий, “Мухтасари тарихи Ислом”, “Амалиёти Ислом” каби дарсликлари ўз даврининг машҳур дарсликларига айланди ва қайта нашр қилинди. Маълумотларга қараганда, 1914 йилда яна бир марта Туркияга бориб, Самарқанд мактаблари ва китобхоналари учун кўплаб китоблар олиб келган. 

Беҳбудий халқнинг кўзини очишда матбуот ҳамда театрнинг ролига алоҳида эътибор берган. Биринчи Жаҳон уруши арафасида чиқа бошлаган “Самарқанд газетаси”, “Ойна” журналининг нашр этилиши бевосита Беҳбудий номи билан боғлиқдир. Самарқандда театр группалари ташкил этиш ва уларни репертуарларини маҳаллий муаллифларнинг пьесалари билан таъминлаш борасида ҳам Беҳбудий ғайрат кўрсатган.

Маҳмудхҳжа Беҳбудий номи Туркистон мустақиллигининг байроқдори сифатида ҳам қадрлидир. У ижтимоий - сиёсий фаолиятининг илк босқичидан бошлаб, озодлик учун курашди. 1917 йилги феврал, сўнг октябрь тўнтаришларини алоҳида хурсандчилик билан кутиб олди. Энди Чор Россиясининг исканжасидан халос бўламиз деб умид қилди. Лекин кейинги воқеалар умидини пучга чиқарди. Шундан сўнг Беҳбудий мустақиллик йўлида амалий ишга киришди. 1917 йил феврал ойида бўлиб ўтган умумтуркистон мусулмонларининг қурултойида Туркистонни Русия таркибидан ажратиб олиб, мустақил давлат ташкил этиш талаби билан чиқди. Ноябр ойида ўтказилган 4-қурултойда эса Туркистон мухторияти тузилиб, унинг раҳбарлари таркибига киритилди. 1918 йили Самарқандда Беҳбудий ташаббуси ва ҳаракати билан “Мусулмон ишчи ва деҳқонлари шўроси” ташкил қилинди.

Албатта, бундай жасоратли ҳаракатлар халқнинг кўзини илм нури билан очишга интилишлар, мустақил туркистон учун курашиш янги пролетар ҳукуматига ҳам, эски Бухоро амирлигига ҳам ёқмас эди. Шунинг учун ундан қутулиш йўллари изланди, топилди ва тезда ишга солинди ва шундай қилиб, истиқлолимиз байроқдори, ўзбек халқининг жонкуяр фарзанди муфти Маҳмудхўжа Беҳбудий 1919 йилда Қарши шаҳрида қўлга олиниб, пинҳона ўлдириб юборилди. Унинг ўлими ҳақида хабар 1 йилдан кейингина маълум бўлди.

Беҳбудий (форсча: 1. Яхшилик, соғломлик; 2. Фойда, нажот) жуда оз умр кўрди. Атиги 44 ёшда ҳалок бўлди. Аммо шу қисқа умри мобайнида жуда катта хайрли ишларни амалга оширишга улгурди. Ҳам муаллим, ҳам ношир, ҳам театршунос, ҳам адиб, ҳам муфти, ҳам сиёсий арбоб сифатида фаолият кўрсатди ва барчасида ўчмас из қолдирди. Ундан 200 дан зиёд илмий - публицистик мақолалар, 7 та дарслик, “Саёҳат хотиралари китоби”, “Васиятнома”, "Падаркуш" драмаси мерос бўлиб қолди. Ҳали бу ҳаммаси эмас, изланиш давом этаяпти, умид қиламизки, бу сермаҳсул адибнинг яна кўплаб янги асарлари топилади. Ҳозирча унинг 1997 йил босилиб чиққан “Танланган асарлар”ига 12 тагина мақоласи киритилган холос. Айни пайтда унинг сўнгги йилларида топилган “Оқ елпиғичли чинли хотин” номли ҳикояси ва “Саёҳат хотиралари” ҳамда “Васиятнома”си ўрин олган. 

Беҳбудий энг аввало, публицистик сифатида машҳур бўлди. Инқилобгача бўлган матбуот саҳифаларида Беҳбудийчалик фаоллик кўрсатган бошқа бир публицистикни топиш мушкул. Унинг мақолалари фақат Туркистон доирасидагина эмас, балки Кавказ, Волга бўйи матбуотида ҳам тез-тез босилиб турарди. Унинг мақолаларида маърифат муаммоларидан тортиб, ижтимоий адолатсизлик муаммоларигача дадил кўтариларди. Муаллимнинг мақолалари асосан илм олишга чиқириш, тил ўрганишга даъват билан суғорилган. “Ёшларга мурожаат”, “Ўқувчиларга ёрдам керак”, “Ибтидоий мактабларнинг тартибсизлиги ёҳуд тараққиётнинг йўли”, “Бизга ислоҳ керак”, “Муҳтарам ёшларга мурожаат”, “Этиёж миллат, “Бизни кемиргувчи иллатлар”, “Аъмолимиз ёинки муродимиз”, “Баёни ҳол”, “Миллатни ким ислоҳ этар?”, “Ҳақ олинур, берилмас” сингари мақолаларида миллатни таназзулга судрагувчи иллатлар - ортиқча сарф ҳаражатлар, лоқайдлик, ишёқмаслик, саводсизлик, онгсизликка қарши ўт очилади. Беҳбудийнинг таъкидлашича, миллатни ўстириш, уни оламга танитиш, жамиятни тараққий эттиришнинг ягона йўли илмдадир: “Ҳақиқатда тараққий ва таомил учун биринчи йўл ва асос мактубдур...” ёки “илм - маърифатсиз ҳеч бир миллат ҳаёт майдонида тура олмас”. “Театр надур?” мақоласида эса бу саволга ўзи жавоб бериб, “Театр ибратномадур, театр вазхонадир, театр тазир адибидур” дея жавоб беради. Унинг таъкидлашича, театр ибодатхона экан, уни халқ орасига кўпроқ олиб кириш керак. 

Беҳбудийнинг ўлимидан 2 йил ўтгандан кейин унинг “Васиятнома”си эълон қилинди. Беҳбудийнинг шогирди, замондоши Ҳожи Муин томонидан “Инқилоб” журналининг 1922 йил 1-сонида босилган бу “Васиятнома”дан маълум бўлишича, Беҳбудий хазратлари шундай даҳшатли дақиқаларда ҳам ўзининг шахсий тақдири ҳақида эмас, балки келажак авлоди тақдири тўғрисида қайғуради: “Биз ўз тақдиримизни билиб турибмиз, хотиржам туриб охиратимизни кутмоқдамиз, жонимизни, ҳаётимизни халқимиз маърифати йўлига бағишлаганимиз билан таскин топмоқдамиз” дейди-да, шогирдларига мурожаат қилади: “...Эй, Туркистон маорифи ишларида бўлғон ўртоқ ва ўғлонларим! Мен ўзим гарчи банди бўлсам-да, сизларни эсимдан чиқармайман ва сизларга бир оз васият қилиб ўтаман. Сизларга васият қиламан: маориф йўлида ишлайтурғон муаллимларнинг бошини силангизар! Маорифга ёрдам этингиз! Ўртадан нифоқни кўтарингиз! Туркистон болаларини илмсиз қўймангизлар! Ҳаммага озодлик йўлини кўрсатингизлар! Биздек маориф қурбонларини йўқлангизлар! Озодликни тезлик ила юзага чиқарингизлар! Мумкин қадар янги мактаблар очиш, шунингдек маориф ва халқ саодатини таъминлаш соҳасида тинмай ишлаш бизга энг яхши ҳайкал бўлади!”

Бошида қилич ўйнаб турганда Улуғбек илму-маърифатни ўйлади; ҳасад ва иғво қурбони бўлиб саройдан чиқиб кетаётганда Навоий келажакдан умидвор бўлди. Кўз олдида жаллод пичоғи қайрашаётганда Беҳбудий ҳазратлари ҳам авлодини илмсиз қолдирмасликни ўтинди. Бу ҳақиқий маънодаги жасорат ва у ибратга лойиқдир.

Маҳмудхўжа Беҳбудий ўзбек миллий драматургиясининг асосчиси ҳисобланади. У 1911 йилда мазкур жанрнинг биринчи намунаси бўлган "Падаркуш" драмасини яратди. Драма дастлаб 1912 йилда “Турон” газетасида чоп этилди. Асар тўла маънода халқни маърифатли бўлишга чақиради, ўз ғурурини англашга, маориф ва маданиятни ривожлантиришга даъват этади. Албатта, бундай юксак ғояни илгари сурган асарнинг дунёга келишига Чор ҳукумати ҳа Туркистоннинг мустабид амалдорлари ҳам қаттиқ тўсқинлик қилдилар. Сензура уни эълон қилишга мутлақо рухсат бермади. Беҳбудий эса бунинг йўлини излай бошлади. Охири муаллиф драмани “Русиянинг француз истибдодидан қутулиши ва Бородино мухорабаси хотиралари юбилейига бағишлайман” деган изоҳ билан сензурадан рухсат олишга муваффақ бўлди. Пьеса тез орада бутун Туркистонга машҳур бўлиб кетди. 1913 йилдан бошлаб Самарқанд, Тошкент, Қўқон, Наманган, Каттақўрғон, Бухоро шаҳарларидаги драмтруп томонидан саҳнага қўйилди. Ўша давр газетасининг ёзишича, дастлаб Самарқандда қўйилган томошада “халқ ниҳоятда кўп келиб, белат етмагани ва жойнинг йўқлиги учун уч-тўрт юз киши қайтиб кетди. Ибодатхонанинг борлиқ ўрни 320 нафарга кифоя қиларди. Яна 50 қадар ўрин ҳозирланган бўлса ҳам кифоя этмади. Белатлар бир икки кун аввал ёшларни ғайрати билан сотилиб тамом бўлиб эди.”

"Падаркуш" драмасининг асосини маърифатпарварлик ғояси ташкил этади. Асар номланишининг ўзиёқ шунга ишора қилиб турибди. Драма тўлиғича "Падаркуш" ёки “Ўқимағон боланинг ҳоли” деб аталган. Муаллиф асарни “Ўзбекистон маишатидан олинган ибодатнома. 3 парда, 4 манзарали миллий 1-фожеа” деб изоҳлайди. Бу “ибратнома” ва “илмий фожеа” иборалари алоҳида аҳамиятга эгадир. Муаллиф Туркистон халқи фақат ўқиш, илм эгаллаш, маърифатли бўлиш билангина тараққий этиши, дунёга танилиши мумкин деган қатъий фикрни илгари сурди. Драмадаги бой ва унинг ўғли Тошмурод образлари орқали жамиятда рўй бераётган ҳамма бахтсизлик ва жамики иллатларнинг илдизи жоҳилликда, илмга маърифатга лоқайд қарашдадир, демоқчи бўлади Беҳбудий. Бой ўзининг мол дунёсига ишониб, илмли одамларни мутлақо менсимайди. Ёлғиз ўғлини ўқитишни хоҳламайди. Унинг фикрича, “дунёнинг сабаби, иззати бойликда”дир. Шунинг учун ҳам “одамлар бойни муллодан зиёда иззат қиладилар”, ҳатто мусулмонлар нари турсин, ўрис ва арманлар-да , иззат қилурлар”. Ўқиганларнинг эса ҳатто емакка нони ҳам йўқтур деб масхаралайди. Тошмурод ҳам ана шундай руҳда тарбияланган. Тошмуроднинг жоҳил, худбин беадаб, меҳрсиз бўлиб ўсаётганлиги драманинг бошланишидаёқ билинади. У хонага кирар экан, на отасига, на меҳмон домуллага салом беради. Беодобларча дағаллик ва лоқайдлик билан томошага боришини айтиб, отасидан пул сўрайди. Унга қўпол муаомала қилади. Андишасизлик билан гапини қайтаради. Домулла билан бойнинг суҳбатидан англашилишича, Тошмурод вояга етиб қолганлигига қарамай, на эски мактабда, на янги мактабда, на мадрасада ўқимайди. Отаси уни ўқитмоқни ўйламайди ҳам. Бойлигим ўзимга-да, ўғлимга-да етади. Давримда ўйнаб олсин деб ўз ҳолига ташлаб қўйган. Бундан ҳавойи бўлиб кетган Тошмурод бемаъни болаларга қўшилиб, маишатга берилади. Охир-оқибат бой ўз бепарволигининг жазосини тортади, маишатларига пул етмай қолгач, улфатлари Тошмуродни отасининг пулидан ўғирлаб келишга юборадилар. Ота-онасига заррача меҳрли бўлмаган бойвачча бу шартга дарҳол кўнади. Тангриқул билан уйга бориб, отасини ўлдиришади-да, пулга эга бўлгач, майхонада маишатни давом эттирадилар. 

Драмада муаллифнинг ғоявий ниятларини ташувчи, ўзида маърифатпарварлик ғоясини мужассамлаштирган образлар домулла ва зиёлидир. Уларнинг иккиси ҳам мақсадларнинг муштараклиги билан бир-бирига яқин, фикр доираси жиҳатидан эса фарқланадилар. Домулла янги фикрли қишлоқ мулласи, илмнинг қадрига етган ҳар бир одам учун “ўқимоқ қарз ҳам илм сабаби иззати дунё ва шарофати охират” деб билган кишидир. Унингча, бойвача хат саводли бўлса, шариат илми ва зарурати динини билса, иши юришади. Туркистонда ёшлар ўқимаганлигидан кейинги пайтда барча савдо ишлари ажнабийлар қўлига ўтиб кетди, юрт харобаликка юз тутмоқда. Ўқимаган одам бундан кейин хор-зор бўлади. Лекин бой домулланинг бу гапларига парво қилмайди, уни назар писанд қилмай, уйдан ҳайдаб чиқаради.

Зиёлининг қарашлари ва фикри орқали Беҳбудий ўз ғояларини кенгроқ ифодалайди. Муаллифнинг зиёли тилидан таъкидлашича, “...Илму ҳунарсиз халқнинг бойлиги, ери ва асбоби кундан кун қўлдан кетганидек, ахлоқ ва обрўйи ҳам қўлдан чиқар, ҳатто дини ҳам заиф бўлур.” Зиёлининг фикрича, Туркистон халқининг рўшноликка эришмоғи, равнақ топмоғи учун 2 тоифадаги олимлар зарур. Домулланинг қарашларидан фарқли ўлароқ, зиёли ҳар икки тоифадаги уламолар фақат ўз юртимизда ўқиш билан чекланиб қолмай, чет элларда ҳам таълим олмоқликлари шартдир, дейди. Масалан, “Олимаи диний”, яъни диний йўналишдаги уламо аввало ўз юртимиздаги мадрасаларда ўқиб, араб, форс, турк ва ҳатто рус тилини ўрганиб, сўнгра Макка, Мадина, Миср, Истамбул каби улуғ шаҳарларда “улуми диния”ни чуқур ўзлаштириб, комил мулло бўлмоқликлари керак. 

Зиёли , айниқса, иккинчи тоифа- “олими замоний” -замонавий йўналишдаги уламоларни етиштиришга алоҳида эътибор беради. Бу тоифадаги ёшлар даставвал, албатта дин илмни эгаллаш, миллатимиз тарихи ва тилини мукаммал билиб олганларидан кейин ҳукуматнинг низомли мактаблари- гимназия ва шаҳар мактабларига кириб ўқишлари, уларни тамомлагач, Петербург, Москов дорилфунунларига кириб, “духтурлик, қонунчилик, инженерлик, судъялик, илми ҳикмат, муаллимлик” соҳаларини эгаллашлари лозимдур. Шу билангина кифояланиб қолмай, болаларимизни Фарангистон, Амирқо, Истамбул мамлакатларига ўқитмоқ учун юборишимиз зарур. Бу ишда саҳоватпеша бойларимиз ибрат кўрсатмоқлари керак. Бой эса алла қачон мудрай бошлан, ҳатто бир томонга оғиб ҳуррак ота бошлайди. Бу ғоят таъсирли манзарадир. Беҳбудий айтмоқчики, Зиёли жон куйдириб келажагимиз ҳақида қайғураяпти, у умид қилган бойлар эса ғафлат уйқусида. Шундан сўнг зиёли бойларимизнинг ҳоли шу бўлса, “Илоҳи ҳудоё Биз туркистонликларга раҳминг келсун” деб йиғлаб чиқиб кетади. 

Худди мана шу манзара драманинг финалига озуқа беради. Бой ўз боласининг тақдирига бепарволиги, лоқайдлигининг жазосини тортади. Тўғри, драмада бойнинг ўғли Тошмурод эмас, унинг улфати Тангриқул пичоқлайди. Аммо бу асарнинг “падаркуш”, яъни ота қотили деб аталишига халақит бермайди. Айниқса, бу ерда умумлашма хулоса кучаяди: отанинг, ўлимига, кенг маънода Туркистоннинг инқирозига ўғилдаги, умуман ёшлардаги жоҳиллик, норасолик, илмсизлик,маишатбозлик, худбинлик сабабчи бўлди деган фикр илгари сурилади. Бундай кучли умумлашма хулоса драма охирида Зиёлининг қуйидаги сўзлари орқали янада таъсирчан жаранглайди: “Бизларни хонавайрон, бачагирён, беватану банди қилғон тарбиясизлик ва жаҳолатдур: беватанлик, дарбадарлик, асорат, фақир ва зарурату хорликлар ҳаммаси илмсизлик ва бетарбияликнинг меваси ва натижасидир”. Ҳа , улуғ аллома Беҳбудийнинг башорат қилишича, дунёга тараққий қилган халқ фақат илм воситаси билангина камолотга эришиши мумкин холос. 

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Беҳбудий жадидчилик ҳаракатининг асосчиси сифатида.

2.Беҳбудийнинг таржимаи ҳоли ҳақида гапиринг.

3.Беҳбудий қайси шаҳарларга сайёҳат қилди?

4.Сайёҳатдан қандай мақсад билан қайтди?

5.Беҳбудий мероси қандай асарлардан иборат?

6.Беҳбудий ва «Усули жадидия» мактаби.

7.Беҳбудий ва матбуот.

8.Беҳбудийнинг рус мустамлакачилигига муносабати қандай эди?

9.Унинг публицистик меросини шарҳланг.

10.Беҳбудий ва театр.

11.Беҳбудийнинг ўлими тафсилотлари ҳақида нималарни биласиз?

12.Беҳбудий ва ўзбек театри.

13.«Падаркуш» - биринчи ўзбек драмаси сифатида.

14.Драманинг яратилиш тарихи.

15. Драмада қандай ғоя илгари сурилган?

16.Асар драматик турнинг қайси жанрида ёзилган?

17.Домулло ва Зиёли образлари ўртасида қандай фарқ бор?

18.Бойни ўлдирган ким?

19.Драма нима учун «Падаркуш» деб аталган?

20.Драманинг аҳамияти ҳақида гапиринг.

14-15 МАВЗУ: АБДУЛЛА АВЛОНИЙ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИ

АДАБИЁТЛАР

1. Б.Қосимов. Излай-излай топганим. Т., 1984.

2. Б.Қосимов., У.Долимов. Маърифат дарғалари. Т., 1992

3. И.Солижонов. Тонг юлдузлари. Ф., 1995.

4. А.Авлоний. Ўсон миллат. Т., 1994.

ДАРС РЕЖАСИ:

1.А.Авлонийнинг таржимаи ҳоли.

2.Маърифатпарварлик фаолияти.

3.Авлоний мероси.

Ҳозирги ўзбек адабиётининг шаклланиши ва ривожланишига катта ҳисса қўшган ХХ аср уйғониш даврининг яловбардорлардан бири Абдулла Миравлон ўғли Авлоний 1878 йилнинг 12 июлида Тошкент шаҳрида тикувчи оиласида туғилди. Ёшлиги ўзи дунёга келган Миробод маҳалласида ўтди. Дастлаб маҳалласидаги мактабда, сўнгра мадрасада ўқиди. Араб, форс, татар, турк, рус тилларини ўрганди. ХХ аср бошларида кўп чиқиб тарқалаётган русча, татарча газета ва журналлар ва китобларни қизиқиб мутолаа қилди. Бу пайтда Тошкентда ҳам маърифатпарварлик ҳаракати бошланган эди. Авлоний ана шу ҳаракатнинг ташаббускорларидан бири Саидрасул Азизий билан яқинлашди. Унинг ёрдами билан Авлоний 1904 йилда ўз маҳалласи Мирободда «Усули сафтия» мактабини ташкил этди. Абдулла Авлоний устози Азизий сингари халқни маърифатли қилиш ишига ҳам илмий, ҳам амалий ёндошди. Азизийнинг «Устози аввал», «Устози сони» дарсликлари таъсирида «Биринчи муаллим», «Иккинчи муаллим» дарсликларини ёзди. Бу китоблар устозининг дарсликларига тақлид бўлиб қолмаганлигидан 1917 йилгача ҳар бири 3-4 мартадан кўп нусхада қайта нашр эттирилган. 

Абдулла Авлоний Тошкент маърифатпарварлик фаолиятини кенгайтириш, мактабларни кўпайтириш, ўқувчиларни дарсликлар, ўқув қуроллари билан таъминлашни йўлга қўйиш мақсадида «Ҳайрия жамияти»ни ташкил этади. Унинг ёрдамида кўп савоб ишларни амалга оширди. Большевикларнинг қизил шиорларига ишонган Авлоний октябр тўнтарилишини ғоят хушнудлик билан кутиб олди. Унинг хизматига кириб астойдил ишлади. 1918 йилдаёқ большевиклар сафига кирди. «Коммунистик партия монифести»ни биринчи бўлиб ўзбек тилига таржима қилди. Эски шаҳар ижроя қўмитасининг раиси, Туркбюронинг бўлим мудири, Афғонистондаги совет элчихонасида бош консул лавозимларида ишлади. Кейинги йилларда турли газета ва журналлар муҳаррири, Ўрта Осиё коммунистик университети ҳамда Ўрта Осиё давлат университетининг профессори сифатида хизмат қилди. Қаерда қандай вазифада ишламасин социалистик жамиятнинг оташин тарғиботчиси, миллатнинг руҳини янгилаш тарафдори, маорифда ислоҳ ўтказиш ташаббускори бўлиб қолди.

Абдулла Авлоний 1934 йили 25 август куни касаллиги туфайли оламдан ўтди. Бироқ тоталитар совет тузуми ўзининг ана шундай содиқ фуқоросини ҳам аяб ўтирмади, кейинроқ «халқ душмани», «миллатчи», «жадид»лар қаторига қўшиб қоралашдан тортинмади. Чунки Авлоний умр бўйи халқини маърифатли қилиш учун курашган эди. У ҳам Беҳбудий, Мунаввар қори сингари ўзбек миллий педагогикасининг камол топишини кутганлардан биридир.

Авлоний домланинг маърифатпарварлик оламидаги фаолиятидаги энг муҳим, - энг ибратли томонларидан бири шундаки, у ватан мухаббатини халқи ва она тилига бўлган мухаббати билан чамбарчас ҳолда улуғлади. Унинг таъкидлашича, Ватан туғилиб ўсган ерингдир, уни қадрлаш, жондан ортиқ севиш, яшартириш керак. Бу айни пайтда тилга, маданиятга, халққа, тарихга мухаббат туйғуси билан ҳамохангдир. Ҳар бир инсоннинг туғилиб ўсган битта Ватани бўлганидек, «Ҳар бир миллатнинг дунёда борлигини кўрсатадургон оинаи ҳаёти тили ва адабиётидир. Миллий тилни йўқотмак миллатнинг рухини йўқотмакдир».

Авлоний шоир сифатида ҳам ўз авлодига катта мерос қолдирди. Ўзининг шеърларига «Ҳижрон» деб тахаллус қўйди. Шоирнинг тўрт қисмдан иборат «Адабиёт ёҳуд миллий шеърлар» номли мажмуаси 1901-1918 йиллар орасида бир нечта нашр қилинди. Авлонийнинг поэтик мероси ишқий намуналардан ҳолидир. Бу шоир ижодининг ўзига хос жиҳати бўлиб, кўпроқ ижтимоий муаммоларни элемент-юрт ғамини муҳимроқ деб билганлигидан, халқ ва Ватан бахтсизлиги, дарду ташвишлари олдида ҳар қандай шахсий муҳаббатни рад этганлигидан далолат беради. Шоир ўз халқини тезроқ жоҳилликдан халос бўлишга кўзини илм нури билан равшан қилишга чақиради, бир-бирига нисбатан меҳру-шафқат ўрнига шахсий адоват уруғларини сочувчи кимсаларни эзгуликка чорлайди. «Дунё фожиасиндан», «Таажжублик ҳоллар», «Фалакдан бир шикоят», «Аҳоли оламдан бир намуна», «Фиғон булбул», «Туркистон тупроғина хитоб» каби кўплаб шеърларида Авлоний бева-бечораларнинг бу «оламни ўраб олган ғавғо»лардан хору, фароғатдан бенасиб қолиб азоб чекаётганликларини ифодалайди. Ўзининг на ўтмишини билмайдиган, на истиқлолидан умиди бўлмаган, миллатнинг вужуди тобора торайиб бораётганлигидан ташвишга тушади.

А.Авлоний ўзбек маърифатпарварлик адабиётини «Биринчи муаллим», «Иккинчи муаллим», «Мактаб гулистони» каби дарсликлари, «Туркий Гулистон ёҳуд аҳлоқ» номли тарбиявий асари билан бойитди. Уммутаълим мактаблари дастурига Авлонийнинг ушбу дарсликларидан намуналар, масаллари, XI синфда эса «Туркий Гулистон ёҳуд аҳлоқ» китобининг каттагина қисми ўрганиш учун киритилган. Адибнинг «Мактаб гулистони» дарслигидан ўрин олган масаллар барчаси И.А.Криловдан таржима қилинган.

5-синф дарслигидан Авлонийнинг ёлғончи чўпон, Тулки ила қарға деб аталган катта тарбиявий аҳамиятга эга бўлган ҳикоя масаллари киритилган. Маълумки, «Ёлғончи чўпон» мазмунидаги ҳикоятлар халқ оғзаки ижодида ҳам, мумтоз адабиётимиз намуналарида ҳам учрайди.

Авлонийнинг «Тулки ва қарға» асари масал жанри намунаси бўла олади, чунки масал жанридаги асарларда икки ва ундан зиёд персонаж қатнашади. Асарнинг баёни кинояга асосланган бўлади. Сиртдан қараганда, баён этилаётган ҳодиса икки қисмдан ташкил топгандек, туюлса ҳам сюжети бир тугун асосига қурилган бўлади. Масалдаги персонажлар мажозий характерга эга бўладилар.

«Тулки ила қарға» масалида ҳикоячилардан ташқари тулки, Лайлак ва қарға қатнашадилар. Айёр тулкининг тузоғига илинган Лайлакни ҳам, кейин ўзини ҳам қарға аввало билағонлиги ва тадбиркорлиги билан халос этади. Агар қарға билимдон бўлмаганда Тулкига мени ейишдан олин:

«Беватан беғурур, кафан қарға

Лайлак яхшилик эдан қарға»

Деб ўқиган дермиди? Эътибор беряпсизми? Бу танланган байтдаги 8 та сўздан еттитасида а унлиси ишлатилган, ҳаммаси бўлиб ўн икки марта оғиз очилади ва қарға рақиби Тулкининг тумшуғидан озод бўлади. қарғани тутқунликдан халос қилган ушбу байтда яна бир ҳикматли ибора бор. Бу беватан сўзидир. Илмсизлик инсониятни беватану бекафан қилади деган фалсафий тушунча ХХ аср бошларида ижод қилган бобокалон адибларимизнинг асосий ғояси бўлиб, Беҳбудийда ҳам Авлонийда ҳам, Фитратда ҳам, Ҳамзада ҳам, Сўфизодада ҳам кўп такрорланади.

Ўқитувчи ушбу асарни тушунтириш жараёнида Тулки, Лайлак, қарға образларига алоҳида тўхталиши лозим. Тулки азалдан айёрлик ва лақмалик тимсоли бўлиб келган.

Энди қарға образини таҳлил этилди ҳам Авлонийнинг новаторлигига урғу бериш керак бўлади. Маълумки, қарға халқ оғзаки ижодида ҳам, мумтоз адабиётимизда ҳам, ҳозирги замон адабиётида ҳам кўпинча балоҳут, ҳар қандай ҳаромдан тап тортмайдиган тимсол сифатида тасвирланиб келинган. Авлоний ижодида мазкур масалдан ташқари яна «Ақлли қарға», «Қарға ила Зағизғон» сингари асарлар ҳам бор. Уларда ҳам қарға билимдон, тадбиркор сифатида талқин қилинган. 

«Туркий Гулистон ёҳуд аҳлоқ» бошдан охиригача панд насиҳатлар асосига қурилган асардир. Инсонинг кундалик турмушида бакор келадиган яхши ва панд берадиган ёмон хулқлар батафсил ифодаланади. Авлоний учун дунё яхшилик ва ёмонликдан ташкил топган. Яхши фазилатларни эгаллаган инсон албатта замонасининг етук кишиси бўла олади. Ёмон хулқлар эса ҳаётни таназзулга олиб боради. Китобдаги ҳар бир сабоқ ибратли ҳикоят билан тўлдирилади. Ҳадисдан келтирилган ҳикматли иборалар ёки донишманд аждодларимиз меросидан олинган пурмано парчалар билан исботланади. Китоб тўласича «Яхши хулқлар» ва «Ёмон хулқлар» таърифидан иборатдир. Шу маънода китобнинг композицион тузилиши ҳам ибратлидир. У дастлаб «Ахлоқ» ва «Тарбия» деб аталган одоблардан кейин 31 хил «Яхши хулқлар» деб аталган бўлимлардан ташкил топган. Ҳар бир бобнинг охирида Авлоний қаламига мансуб улкан тарбиявий аҳамиятга эга бўлган бир неча байт шеър берилади.

Асардаги ҳар бир дарс ўқувчига ибратли сабоқ беради. Ёзувчи қандай хулқ тўғрисида сўзламасин ўз қарашларини Суқрот, Аристотел,Афлотун, Луқмони Ҳаким, Ибн Сино сингари улуғ алломаларнинг фирклари билан бойитади. Бу асар тўла маънодаги «Одобнома»дир.

«Туркий гулистон ёҳуд аҳлоқ» китоби асримиз бошларида шаклланиб келаётган педагогик фикрнинг ривожланишигагина эмас, балки умуман ўша давр ижтимоий эстетик тафаккури тараққиётига ҳам сезиларли таъсир этади. Бундан ташқари Авлонийдан «Адвокатлик осонми?», «Пинак», «Биз ва сиз» каби драмалар ҳам қолган. Бу саҳна асарларида муаллиф ўз замондошлари сингари даврнинг долзарб муаммолари – жоҳиллик, илмсизлик, маданиятсизлик, онгсизлик оқибатида рўёбга чиқаётган иллатларга қарши ўт очади. Масалан, мактаб ўқувчиларига мустақил ўқиш учун тавсия қилинган «Адвокатлик осонми?» драмасида Авлоний халқининг саводсиз, маданиятсиз ҳақ ҳуқуқларини англамай қолаётганлигидан афсусланади. Асар қаҳрамони Давронбек рус шаҳарларида етти йил ўқиб, адвокат бўлиб келган. Унинг нияти «ҳуқуқдан маҳрум, аҳоли оламдан хабарсиз» халқининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, кўзини очиш эди. Бироқ «халқ орасида илм маърифат чуқур томир ёйиб, маданият тараққий қилмагунча» Давронбекка ўхшаган бир икки одамнинг сайи ҳаракати» ердан туриб юлдузларга қўл узатмоқа ўхшаш ҳаёлий нарса бўлиб қолаверади. Бунинг учун кўплашиб ҳаракат қилмоқ керак деган ғояни илгари суради.

Абдулла Авлонийнинг маърифий асарларида илгари сурган орзу-ниятлари бугун мустақил юртимизда амалга ошаётганлиги қувончлидир. Авлонийнинг ишлари ҳам, ўзи ҳам ғоят қадрланмоқда. Республика ўқитувчилари малакасини ошириш институти, бир неча педагогика билим юртлари, кўчалар маърифатпарвар аллома номи билан аталмоқда. Уларни кўриб миллатпарвар бобомизнинг руҳлари шод бўлса ажабмас.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР

1.Авлонийнинг ҳаёти ва педагогик йўли.

2.Авлоний дарсликлари.

3.Авлоний – шоир.

4.Авлоний драмалари ҳақида маълумот.

5.«Туркий Гулистон ёҳуд аҳлоқ» асари ва тарбия.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1. Жадидчилик ҳаракатида Авлонийнинг ўрни.

2Таржимаи ҳоли ҳақида гапиринг.

3Авлоний қандай соҳаларда фаолият кўрсатди?

4Авлоний очган мактаблар ва ёзган дарсликлар тўғрисида гапиринг.

5Авлонийдан қандай адабий мерос қолди?

6.Авлонийнинг ижтимоий фаолияти тўғрисида нима дея оласиз?

7.Авлоний ва матбуот.

8..Авлоний қандай драмтруппа ташкил қилган?

9.«Адабиёт ёхуд миллий шеърлар» тўпламининг асосий мавзуси нима?

10. Авлоний шеърларда қандай тахаллус ишлатган. 

11. Авлоний шеърларида миллат тақдири.

12. Авлоний ва театр.

13.Авлонийнинг қандай драмаларини биласиз?

14.«Адвокатлик осонми?» ва «Пинак» драмаларининг асосий ғояси нимадан иборат?

15.«Туркий Гулистон ёҳуд ахлоқ» қандай асар?

16.Ахлоқ деганда нимани тушунасиз?

17.Қандай «Яхши ҳулқлар» ҳақида гапирилган?

18.«Ёмон ҳулқлар» нималардан иборат?

19.Тарбия ҳақида нима дейди?

20.Авлоний ижодининг аҳамияти?

16-МАВЗУ: МУНАВВАР ҚОРИ АБДУРАШИДХОНОВ (1878-1929)

АДАБИЁТЛАР:

1.С.Аҳмад. Мунавварқори. Эссе. «Шарқ юлдузи. Ж. 1992. 5-сон.

2.Миллий уйғониш. Илмий тўплам. ТошДУ. 1993.

ДАРС РЕЖАСИ:

1.Мунавварқорининг таржимаи ҳоли.

2.Маърифатпарварлик фаолияти.

Мунавварқори Абдурашидхонов Туркистонда жадидчилик ҳаракатининг асосчиларидан бири ҳисобланади. XIX асрнинг 90-йилларидан бошлаб, халқимизнинг кўзини илм нури билан равшан қилиш истаги билан ёнган, бу йўлда пайдо бўлган тўсиқларни мардонавор енгган Мунавварқори Ўзбекистон маданияти тарихида муҳим ўрин тутади. Ўзбек халқининг онгини уйғотиш, унинг келажагини илм нури билан рашан этиш, миллат сифатида ўзлигини англатиш учун курашган зот, исми жисмига муносиб Мунавварқори Абдурашидхон ўғли 1878 йилда Тошкент шаҳрининг Шайхонвандтоҳур маҳалласида мударрис оиласида туғилди. Бу оила том маънода саводли эди. Шунинг учун дастлабки сабоқни ота-онасидан олади. 7 ёшида отаси мударрис Абдурашидхон Сотиболдихон ўғли оламдан ўтгандан кейин онаси Хосият отин қўлида тарбия олади. Маҳалласидаги мактабдор Усмонхон домла мактабида ўқийди. У ғоят зеҳнли, иқтидорли ўқувчи сифатида муаллифнинг эътиборини қозонади, мактабни тамомлагач, Тошкентдаги Юнусхон мадрасасида таълим олади. Уни тамомлагандан кейин, билимини ошириш мақсадида Бухорои шарифга келади ва бу ердаги мадрасалардан бирига кириб ўқишни давом эттиради. Аммо моддий етишмовчиликлар туфайли ўқишни давом эттиролмайди ва Тошкентга қайтиб келиб, Дархон масжидида имомлик қила бошлайди.

XIX аср охири ва ХХ аср бошларида Туркистонда ҳам ўқиш ва ўқитиш, мактаб ва мадрасаларда ислоҳот ўтказишга доир ҳаракатлар бошланганди. Билимли ва тараққийпарвар инсон исфатида Мунавварқори ҳам ана шу ҳаракатга бажонудил қўшилади ва тез орада бу ҳаракатнинг раҳнамолардан бирига айланади. Рус мустамлакачиларининг Туркистон аҳолисини саводсиз қилиш ва руслаштириш мақсадини кўзлаб ташкил этилган рус-тузем мактабларини очиш сиёсатига қарши Мунавварқори астойдил кураш олиб боради. 1904-04 йилларда дастлаб ўз ховлисида, кейин бошқа жойларда «усули жадид» мактабини очади. Бу мактаблари учун ўқитиш дастурлари ва дарсликларини ҳам ўзи яратади. Бинобарин, Мунавварқори «усули жадид» мактаблари учун яратилган дастлабки дарсликлар муаллифи сифатида ҳам машҳурдир. Тўғри, бу борада у Саидрасул Азизийдан сўнг фаолият кўрсатди ва устозининг «Устоди аввал», «Устоди соний» дарсликлари таъсирида «Адиби аввал» , «Адиби соний» номли дарсликларини яратган. Лекин Мунавварқорининг новаторлиги шундаки, у ўз дарсликларида устозидан фарқли ўлароқ, дунёвий билимлар сабоғига кўп эътибор беради, тезроқ саводли қилиш усулларини ишлаб чиқади ва тадбиқ қилади. Бу дарсликларида муаллиф ўқитишнинг янгича усулларини қўллайди ва бу билан жуда тез машҳур бўлиб кетади.

Мунавварқори мактаблардаги ўқиш-ўқитиш усулларини қайта қурмай туриб, халқ онгини ўзгартириш мумкин эмаслигини англаб етганди. Октябр инқилоби айнан унинг орзу-умидларини рўёбга чиқарадиган ўзгариш бўлиб туюлди ва уни астойдил ёқлаб, хизматига кириб ишлай бошлади. Дастлаб Тошкент шаҳрида Намуна номида янги совет мактаби ташкил этди. Бу мактаб ўқувчиларнинг кўплиги билангина эмас, балки уларнинг ғоят билимдонлиги билан ҳам ажралиб турарди. Бу мактабнинг илк қалдирғочлари сифатида Ойбек, М.Осим, Ё.Тўрақулов кабилар келажакда буюк адиб ва олим бўлиб етишганлари бежиз эмас. Мунаввар қори аста-секин ўзбек ёшларини чет элларга юбориб ўқитиш ташаббуси билан чиқа бошлади. Унинг саъй ҳаракатлари билан 1909 йилда ташкил қилинган «Жамияти хайрия» самарали фаолият кўрсатган эди. Муаллим ўзининг «Жамият қандай очилур?» номли мақоласида жамиятлар тузиш низомларини ишлаб чиққан ва унда жамиятларнинг иш дастурини ифодалаб берганди. Туркистон болаларини билимли қилиш мақсадини амалга ошириш учун Мунавварқори инқилобдан кейин ҳам жамиятлар ташкил этиш фаолиятидан қайтмади. Совет ҳукуматининг илк пайтдаги ваъдаларига ишонган олим 1918 йил май ойида «турк ўчоғи» деб аталган илмий-маданий жамият ташкил этади. Ушбу жамият «Туркистон туркларини миллий туғи остида тўплаб анъаналарга миллий руҳ, миллий ғоя ва миллий тарбия бермоқ, миллий урф-одатимизга мувофиқ суръатда илм ва маърифатлармизни ривожлантириб, чин бир турк маданияти вужудга келтирмак ва шу тариқа миллатимизнинг руҳий ва жисмоний қувватини орттириш мақсадида тузилган эди». Мунавварқори ўз ниятларини рўёбга чиқармоқ йўлида талай ишларни бажарди. 1918 йилда унинг ташаббуси билан Тошкентда биринчи миллий дорилфунун ташкил қилинди. Ана шу халқ дорулфунуннинг ўзбек бўлимининг биринчи ректори лавозимида хизмат қилди. Кейин дорулмуаллимни ташкил этишга уринди. Булар шубҳасиз ўзбек миллий маърифатпарварининг рус босқинчилари Туркистонда маориф соҳасида олиб бораётган сиёсатининг туб моҳиятини тўғри тушунганлигини ва шу йўл билан уларнинг руслаштириш сиёсатига қарши амалий жавоб бераётганлигини исботлайди. Зеро, Мунавварқорининг ишонч билан таъкидлашича, «Туркистон халқининг бошига келган фалокатлар ҳар бири ёлғиз нодонлик ва маорифсизлик орқасидангина бўлганлиги ҳар кимга маълумдир. Келажакда бундай фалокатлардан қутулмоқ ва Туркистон халқи тилаган равишда идора қилмоқ ва душманлардан сақламоқ ёлғиз саноий ва маорий воистаси билангина мумкиндир».

1921 йилда қисқа муддат Ўзбекистон халқ маорифи комиссари лавозимида ишлади. Халқ таълими соҳасида олиб бораётган ислоҳотлари янги ҳукуматга маъқул тушади шекилли, тез орада уни бўшатдилар ва эски шаҳар халқ маорифи мудири вазифасига тайинланди. Кўп ўтмай ундан ҳам пасайтирилиб бўлим инспектори қилиб қўйдилар. Аммо Мунавварқори домла қайси вазифада ишламасин халқининг келажагини ўйлади. Кичик лавозимда туриб ҳам катта ишларни амалга оширишни кўзлади. Шунинг учун бўлса керак, у тобора мансаб поғоналаридан тез суръатлар билан пастга туширилди. Кейинчалик Навоий номидаги педагогика техникумида ҳамда турли мактабларда илмий мудир, ўзбек тили ва адабиёти фани ўқитувчиси бўлиб ишлади. Ўзи дарсликлар яратишдан ташқари замондошларига таълим тарбия ва табиатга бағишланган асарларини жамлаб «Сазовор» тўпламини нашр этади. Бу тўпламга Камий, Хислат, Сўфизода, Ҳамза шеърларидан намуналар киритилган эди. Бошқа таниқли педагогларнинг дарсликларини нашр этиш ишига ҳам Мунавварқори бош қош бўлган. Бу ерда шуни қайд этиш жоизки, шу пайтгача коммунистик идеология Ҳамза билан Мунавварқори бир-бирлари билан ўту-сувдек душман қилиб кўрсатилар эди. Ваҳолангки, Ҳамза Ҳакимзода муаллимлик соҳасида Мунавварқорининг ўзининг пири комили, маънавий отаси деб билган эди. 

Мунавварқори фақат мактаблар ташкил қилиш, дарсликлар нашр этиш ишлари билангина шуғулланиб қолмади. У фаол сиёсий фаолият ҳам олиб борди. Унинг октябр инқилобидан кутган умидлари пучга чиққач, яъни Туркистон мустақиллигига йўл берилмагач, амалий ишларини бажаришга киришди. Мунавварқори инқилобдан кейин «Шўрои Исмоилия» жамиятини ташкил этди. Ва унинг раиси муовини бўлиб ишлади. Бу жамият Туркистонда мухторият ташкил қилиш ва унинг раҳбарлари кўпроқ маҳаллий миллий кадрлардан иборат бўлишини талаб қиларди. Муаллим ўзининг «Хуррият берилмас, олинур, ҳеч нарса ила олиб бўлмай, фақат қон қурбон илагина олиб бўлур» деган гапларига қатъий амал қилди. Ва Туркистон муҳтор жумҳуриятини тузиш учун астойдил ҳаракат қилди. Аммо Мунавварқорининг ижтимоий сиёсий ва маданий маърифий фаолияти қизил империя томонидан таъқиб қилина бошланди. Ва ўзи қаттиқ тазйиқ остига олинди. 1928 йилда маориф бўлимини бошқараётган Мунавварқорининг фаолияти эски шаҳар ижроя қўмитасининг йиғилишида махсус муҳокама қилинади ва унга партиявий жазо берилади. Шунда ҳурматли Мунавварқори ёнидан большевиклар партиясининг билетини чиқариб раис столига қўяр экан «Мен ўзимнинг ўзбек халқим учун фойдали деб ҳисоблаб коммунистик партияга киргандим, агар менинг халқим фойдаси учун қайси бир партияга кириш лозим бўлса, мен ўшанга ўтавераман, мени бу партиядан чиқди деб ҳисобланглар» деб йиғилишдан чиқиб кетади. Орадан кўп вақт ўтмай, яъни 1929 йилда Мунавварқори ГПУ томонидан қамоққа олинади. Домланинг шундан кейинги тақдири ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. У узоқ муддатга сургун қилинган деган маълумот ҳам учрайди, отувга ҳукм қилинган деган гап ҳам бор. Қандай бўлганда ҳам Мунавварқори юртига қайтмади. Шунинг учун ҳам биз унинг вафот этган йилини 1929 йил деб белгиладик. Айрим манбаларда 1931 йил сургунда оламдан ўтган дейилади.

Мунавварқорининг тақдири замондошларига қаттиқ таъсир қилди. Унинг замондоши биргаликда ноширликда фаолият кўрсатган педагог ва шоир Тавалло Хўжамёров унга бағишлаб қуйидаги шеърни ёзган эди:

Чўх мунаввар этди оламни Мунаввар қоримиз,

Кўрдимиз равшанлигидин феълими-атворимиз,

 Брат олинг ёшлар деб тўкди кўзидин ёшлар,

Нутқида таҳрир этиб бизларни йўқу-боримиз.

Чин кўнгилдин эшитдик чин инчунинг айтган сўзин,

Шунча бидатларни билдик, вой, биза иқрормиз.

Мунавварқори ана шу домла Тавалло ва А.Авлоний билан ҳамкорликда кўп хайрли ишларни амалга оширганди. Биринчи жаҳон уруши йиллари арафасида яъни 1913 йили Авлоний билан бирга Турон драматургиясини ташкил қилади. Халқнинг турмуш тарзини таъсирчан кўрсатишнинг энг қулай йўли кўзгуси сифатида театрга катта эътибор берган Мунавварқори ҳам амалий ҳам назарий жиҳатдан катта иш олиб борди. Биз бу зотнинг театр ролига берган таърифини жадидларнинг театр борасидаги ислоҳотларига тўхталганимизда айтиб ўтгандик, унда Мунавварқори шундай деганди: «Театр саҳнаси ҳар тарафи ойнабанд қилинган бир уйга ўхшайдирки, унга ҳар ким кирса айбу нуқсонини кўриб ибрат олур. Театр улуғлар мактабидир». Мунавварқори ўз замондошлари билан ҳамкорликда ана шу «улуғлар мактабининг» сабоқларидан унумли фойдалана олди. 1914 йилда Мунавварқори А.Авлоний, Тавалло, Мирмуҳсин ва Чўлпонлар билан биргаликда «Садои Туркистон» газетасини ташкил этадилар. Аммо бу газета ҳаммаси бўлиб 66 сонда чиққан. Кейин эса, таъқиқланган. Мунавварқорининг ноширлик фаолияти ХХ асрнинг бошларига тўғри келади. Дастлаб 1906 йил сентябр ойида «Хуршид» газетасини нашр қилади. Бироқ бу газета рус ҳукуматининг мустамлакачиликка асосланган ички ва ташқи сиёсатини кескин қоралагани, маҳаллий аҳолини мамлакатда кўпаяётган ижтимоий сиёсий жамиятлар ва ташкилотларга аъзо бўлиб киришга ундамасликка даъват этганлиги учун тез орада ёпилади. Газетанинг ҳаммаси бўлиб 10 та сони чиқди. Атиги 2.5 оёга яқин – 6.IX дан 16.XI гача умр кўрди холос. Аммо Мунавварқори ўзининг олийжаноб мақсадларидан қайтмади. Феврал ва октябр инқилоби йилларида бирин кетин «Нажот», «Кенгаш», «Хуррият» каби журналлар, «Осиё» номли газета чиқаришга киришди. Афсуски бу матбуот нашрлари кўпи билан 5-6 сони чиққандан кейин таъқиқланди. Ҳа, Мунавварқори Абдурашидхонов ўзбек миллий педагогикасининг асосчиларидан бири, Ўзбекистон мустақиллигининг байроқдори сифатида тарихдан мангуликка мустаҳкам ўрин олган зотдир. 

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР

1.Жадидчилик ҳаракати ва Мунавварқори фаолияти.

2.Дарсликлари.

3.Матбуот ва театр соҳасидаги фаолияти.

4.«Ҳуррият берилмас».

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Жадидчилик харакатида Мунаввар қорининг ўрни?

2.Мунаввар қори қандай мактаблар очган?

3.Мунаввар қорининг ижтимоий фаолияти ҳақида гапиринг?

4.Мунаввар қори истиқлол курашчиси сифатида

5.Мунаввар қорининг илмий-ижодий мероси 

6.Мунаввар қори публицистикаси ҳақида гапиринг?

7.Мунаввар қори ва театр муаммоси

8.Мунаввар қори ва матбуот

16-МАВЗУ: МУҲАММАДШАРИФ СЎФИЗОДА (1869-1937)

АДАБИЁТЛАР

1.И..Абдуллаев, Ж.Халилбеков. Халқ шоирининг тақдири. ЎзАС., 1988. 2. 12. 

2.Сўфизода. Тароналар. Шеърлар. Т., 1968.

ДАРС РЕЖАСИ

1.Таржимаи ҳоли.

2.Шеъриятининг ўзига хослиги.

Биринчи «Ўзбекистон халқ шоири», «Кулдиргувчи хушчақчақ шоирларимизнинг энг ўткири», «Фарғона» газетаси, 1925й. 13.08. Муҳаммадшариф Эгамберди пичоқчи ўғли Сўфизода 1869 йил 29 январида Наманганнинг Чуст шаҳрида туғилган. Отаси ҳунарманд ва диндор одам бўлганлигидан ҳамқишлоқлари уни «сўфи» деб чақиришарди. Муҳаммадшариф дастлаб қўшни аёл Манзура отин қўлида саводини чиқарган, кейин маҳалласидаги мактабда ўқиган. Ёшлигидан бошлаб, Фирдавсий, Навоий, Турди, Маҳмур, Гулханий каби шоирларнинг ижодини қунт билан ўқиган. 1893-98 йилларда Қўқон шаҳрига келиб, бу ердаги мадрасалардан бирида ўқийди. Бу ердаги адабий муҳит бўлажак шоирни ҳам ўз даврасига тортади. Сўфизода Муқимий, Фурқат, Завқий, Муҳйиъ кабилар билан шахсан таниш бўлган Қўқон адабий муҳитининг довруғи зўрлигини биз илк мустамлакачилик даври адабий жараёнини ўрганганимизда маълумот берганмиз. Бу ҳақда шоир Фурқат қуйидагича ёзганди: «Дигар шеър арбоблари бизлар суҳбатимизни орзу қилиб, келур эрдилар. Агар бирор марғуб ғазал зодаи табъи бўлса, табиатли кишилар нусха сўраб олур эрдилар».

Бу адабий муҳитда Сўфизоданинг ўзига хос ўрни ва обрўси бўлган. Айтишларича, тили аччиқ, камчиликлар ва зулмга қарши беаёв курашчи ҳамда бой-амалдорларга бўйин эгмайдиган фазлатларини ҳисобга олиб, Муқимий домла Муҳаммадшарифга «Баҳший» таҳаллусини нисбат берган экан. Қўқонда бўлган даврида у шу тахаллуси билан машҳур бўлган ва «Айтинг бу сўзимни», «Даканинг», «Бедананг», «Бургалар» сингари сатирик ғазалларини яратган. Афсуски, Сўфизода ҳаёти ва ижоди билан шуғулланган адабиётшунос Т.Раслов нашрга тайёрлаган шоирнинг «Тароналар» тўпламига юқоридаги номи зикр қилинган асарларидан фақат «Бургалар» радифли ғазали киритилган холос. Қолганлари топилмаган ва яна шуниси ачинарлики, 30 йилдан ортиқроқ вақт ўтган бўлса ҳам Сўфизоданинг бошқа мажмуаси чоп этилмади.

«Бургалар» ғазалининг ўзи ҳам Сўфизоданинг ҳаётда, табиатда рўй берган оддий воқеалардан муҳим ижтимоий хулосалар чиқара олганлигини, унинг сатирик тили чуқур киноя, кесатиқ, қатъий оҳангли инкор, кучли фош этиш қуввати билан ажралиб туришини кўрсатади. Шоир бургалар тимсолида жамиятда халқ қонини сўраётган кимсалар назарда тутилади, «бераҳм, бағритош, жафокор» золим бургалар киноя билан фош қилинади.

Албатта, Муқимий, Фурқат, Завқий кабиларнинг аччиқ сатираларига чидолмай, тиш қайраб юрган бой-амалдорлар, руҳонийлар учун Сўфизода-Ваҳшийнинг қаҳрли овози катта ташвиш туғдиради. Улар астойдил уриниб Сўфизода Қўқон шаҳридан бадарға қилишга эришадилар, шоир 1899 йили Чустга қайтиб келади, аммо тили ўткир шоир Чустга ҳам сиғмайди, чунки бу ерда ҳам шоир амалда ва рухонийларни қаттиқ танқид қилувчи шеърлар ёзади. Шунинг учун ҳам «Ул беадаб ва бадфеъл» даҳрийни Чустдан ҳам ҳайдаб чиқарадилар.

Қувди мени жоҳиллар ўшандоқ ватанимдан,

Лекин қува олмас суханимни даҳанимдан 

деган ниятига қаттиқ амал қилган шоир 1900 йилда Чустдан чиқиб кетади. У бир неча муддат Озарбайжонда яшайди ва бу ерда Жалил Муҳаммадқулизода, Собир Тоҳирзода, Муҳаммад Ҳодий каби даврининг тараққийпарвар кишилари билан танишади, улардан кўп янгиликларни ўрганади. бу ерда у озодлик учун кураш шабадалари эсаётганини сезади. Бокудан Тибилисига келади. Бу ердан Туркияга, сўнг Ҳиндистон, Афғонистон, Арабистон каби мамлакатларга жўнайди. Сўфизода қаерда бўлмасин, ҳаётга синчков шоирона кўз билан қарайди, оддий халқнинг ташвишларини кўради ва қаламга олади. Чет эл саёҳатидан олган таассуротлари гоҳ майин лирик гоҳ аччиқ сатирик шеърларида ўз ифодасини топади. Шоирнинг бу даврдаги асарлари «Туркистон вилоятиннг газетаси», «Садои Туркистон» газеталарида, шунингдек татар, озарбайжон тилларида босилаётган матбуот нашрларида пешма-пеш босилиб туради. «Ватан», «Муслималар», «Хонимлар исминда», «Ўзбек хонимига» каби ғазаллари шулар жумласидандир.

Сўфизода 1913 йилда Чустга қайтиб келади. Чет элларда бўлиш Сўфизоданинг ижодида ҳам, амалий фаолиятида ҳам маърифатпарварлик йўналишининг пайдо бўлишига олиб келди. У халқининг кўзини очиш, илмли қилиш ишқи билан Чустда янги мактаб очади ва бу мактаб пештоқига: «Мен ул бўёқчиманки, мактаб ҳумида ранг бериб, қора чаппаларни ҳар икки ойда оксидланиш-қайтарилиш қиламан» деган эълон ёзиб қўяди. Бу мактаб ўз услуби билан жадид усулида бўлиб, эски мактабларнинг ўқитишидан тубдан фарқ қиларди. Шунингдек шоир – муаллим Ҳамза сингари «дорийтом» мактаби ва катталар учун саводхонлик курсини ҳам очади. Чустда унинг мактаби тез машҳур бўлиб кетади. Шунинг учун ҳам уни «кофир» деб эълон қилиб мактабини ёпадилар ва ўзини яна Чустдан ҳайдайдилар. Сўфизода ўз халқининг келажагини ўйламай, уни барбод қилаётган бундай мунофиқ жоҳиллар ва маънавий кўр кимсаларни қуйидаги ғазалда қаттиқ фош қилади:

Муаллимни қувиб, мактабни ёпган чустилар – бизлар,

Бериб пора приставларни топган чустилар – бизлар.

Сотиб ҳовли, ҳарамни, нечамиз байтул ҳарам кетдик,

Ҳамиша ўтган ишлардан пушаймон чустилар – бизлар.

Якуб илму адабни ўрганиб авлодимиз нетсун?

Фалонсиз, илмсиз, савдога чиққон чустилар – бизлар.

Қаландархонамиз бор, такямиз бор, бошқамиз ҳам бор,

Фақат оламда бир муҳтожи каппон чустилар – бизлар.

Ҳудоё шукур, сонсиз мардикор бозоримиз обод,

Чопиқ чопмоқ, ўроқ ўрмоққа полвон чустилар – бизлар.

Ёсин тҳқлар, эшик олдида турсин термулиб очлар,

Шу одатда чиқарган хҳп пурдон чустилар – бизлар.

Албатта, Сўфизоданинг бундай аччиқ тил ва маърифатпарварлик ҳаракатлари маҳаллий маъмуриятга маъқул тушмасди. Шу сабабдан шоир доимо қаттиқ тазйиқ ва таъқиб остида яшашга мажбур бўлади. Уламолар халққа «Ваҳший учун баққол мол сотмасун, сартарош сочини олмасун, кўчадан йўл берилмасун, чохона ва йиғинларда уни таг жойдан маҳрум қилсинлар!» деб фатво берадилар. Ниҳоят, яна 1915 йилда Сўфизода ўз она юртини яна тарк этиб, хорижга кетишга мажбур бўлади. Сўфизода аввал Ҳиндистонда, сўнг Афғонистонда яшади, мактаблар очиб, муаллимлик қилди. Унинг мактаблари ўқитиш усулининг янгилиги ва тезкорлиги билан Афғонистонда ҳам машҳур бўлиб кетди ва подшоҳ Омонуллохон томонидан халқ маорифи вазирлигига ишга олинди. У бир неча вақт Афғонистон халқ маорифи вазирининг ўринбосари бўлиб ишлайди.

Бу пайтда Русия октябр тўнтариши амалга оширилган, Тошкентда тўла советлар ҳукумати ўрнатилган эди. 1918 йилда Афғонистоннинг янги социалистик мамлакатини таниши муносабати билан делегация юборилади. Бу делегациянинг таржимони Муҳаммадшариф Сўфизода эди. Сўфизода Тошкентга келгач, ўз ватанида «ижобий» ҳодисалар рўй бераётганини кўрди ва большевикларнинг оташин шоирларига ишониб Тошкентда қолади. Тез орада она қишлоғи Чустга келиб, бу ерда «фирқа ташкилотчиси» сифатида ячейка тузади. Сўфизода шўролар ҳукуматига сидқидилдан хизмат қила бошлайди. Чустда батраклар қўмитасини ташкил этади, партия ячейкаси тузади, 1921 йилда партия сафига киради. Бу ҳақда ўзининг «Таржимаи ҳолида» ўз тушунчам ва ўз хоҳишим блан фирқага кирганман ва шу йиллари Чустда фирқа ташкилотчиси бўлиб ишладим деб ёзади. Мафкуравий жиҳатдан советларга астойдил ишонган Сўфизода махсус бўлинмага особий отдел кириб ўша даврда «босмачилар» деб ёмонотлиқ қилинган миллий озодлик ҳаракати қатнашчиларига қарши курашади, қишлоқ деҳқонларини бирлаштириб, ер ширкати очади. Ширкат биносининг пештоқига:

Жаҳон савдогари, қаллобларга мунда йўл йўқдур,

Қўл қадоқ, тозси ёриқ, эски чопонлар хуш келибсизлар.

деб ёзиб қўядики, бу шоирнинг бутун умри меҳнат билан, меҳнаткаш халқ билан ўтганлиги, ўзининг бутун фаолиятини халқининг оғирини енгил қилиш, биринчи навбатда арки, маърифат, фаровонлиги йўлидаги курашига бағишланганлигини исботлайди. Ахир шоир 10-йиллардаёқ дадиллик билан:

Камбағаллар йиғилиб, бойни қувинг дунёдан,

Ўт қўйиб салласига, қўлни ювинг муллодан дегани маълум.

Камбағалпарастлиги, ҳақгўйлиги учун «кофир» номини олиб, Ватандан бадарға қилиниб, 15-20 йил сарсон-саргардонликда юрганини, имконият бўлиши билан юртига қайтиб, «қўли қадоқ», «товони ёриқ»лар ҳимоясига бел боғлаганлигини,октябр ва Ленинни, «Шонли шўро»ни ҳамма нарсадан муқаддас билганлигини яшириб ўтиришнинг ҳожати йўқ. Мана шу хизматлари учун унга 1926 йил 26 февралда Ўзбекистон Марказий ижроя қўмитасининг фармони билан «Ўзбекистон халқ шоири» унвони берилди.

Сўфизода бу юксак унвонга яраша янги асарлар ёзди. Жамиятнинг иллатларини фош этувчи сатирик шеърлар яратди. Унинг ижодида ғайритабиийлиги, сохталиги билан ўқувчида шубҳа уйғотадиган шеърлар деярли йўқ. Бунинг сабаби шундаки, аксарият ҳажвияларида Сўфизода ўзи яхши билган, ўз кўзи билан кўриб ишонган салбий ҳолатларни қаламга олади. Бу шоирнинг муҳим эстетик принципларидан биридир. Шоирнинг «Қалайсизлар», радифли мусаддаси шулар жумласидандир. Унда Сўфизода улус бошига кулфат келтирган «Бўри бойлар, тулки эшонлар» сатира қамчиси остига олади: 

Қутурган бўри бойлар, тулки эшонлар қалайсизлар?

Жаҳон чодир ҳаёлин ручи шайтонлар қалайсизлар?

Улус бошига кулфат, элга товонлар қалайсизлар?

Қурумсоқ, рўдапо, эски мусулмонлар қалайсизлар?

Ҳақиқат душмани, чўли биёбонлар қалайсизлар?

Жамоат ҳайкали манқус нодонлар қалайсизлар?

Шоир янги тузум одамларини эркин кўришни, аҳилликда фаровон яшашини орзу қилди. Мана бу мисралар ўз даври учун ҳам, ҳозирда ҳам муҳимлиги билан эъборни тортади:

Оч кўзингни камбағал, ғафлатни бошингдан ошир,

Бермагил фурсатни, илигингдин харифингни шошир.

Ҳар ким ўз бошини ўз бармоғи бирла қашир,

Ички дардингни агар ёд бўлса ёрингдин яшир.

Дўстим алданмагил бегонадан, бўлмас даданг,

Тол ёғочидин бўлурму луку донинга маданг?!

Чорлангиз мажлисга меҳнат кўйида афтодани,

Сипқоринг бирликда Сўфизода сумсум бодани,

Базмдин қувланг икки юзли харамзодани.

Чунки тероқи бузоқ булғар тамоми подани,

Халқани, йўлдошлар ифлослардан тозаланг,

Бўлмасин озодаларнинг ишратига кўндаланг.

Сўфизоданинг 20-йилларда яратган кўпгина шеърлари сингари «Муштум» журналининг 1925 йил 2-сонида босилган «Ҳуржун» сарлавҳали шеъри ҳам соҳталик ва маддоҳликдан ҳолилиги, даврнинг хилма-хил оҳанг ва рангларини зиддияти ва мураккаблигини ўзида мужассам эта олгани, аммо ҳар қандай шароитда ҳам меҳнаткаш халқнинг манфаатини диққат марказида тутганлиги билан муҳимдир. Бу шеър шоирнинг юрак изтиробларидан туғилганидек, назаримда. Чунки уни синчиклаб ўқилса, ишлар ҳуржунда бўлганлигига ишора сезилади. Зеро, советлар берган ваъдаларнинг устидан чиқмай ишлар ўлда-жўлда қолганлиги ишора қилинади.

Эй, ҳақиқат қани сен, биз яна бўлдик ҳуржун,

Қайда қолди фуқаро раҳбари, янги қонун?!

Ўлтуруб хум бошига бўлди бўёқчи маймун,

Олди «партийний» бўлуб кўп киши икки хотун,

Женотделдаги хом насиха - биби отун.

Камбағал яктагини ювгани топмас совун,

Ўлди косиб очидан ахли тижорат – қорун.

Оҳ, маслак, мени сен бой назаридин отдинг,

Жулха тун, чоруғу жулдур қаториға отдинг.

Бу парчадаги мазмунни талабаларга бирма бир таҳлил қилиб бераман. Уларнинг тагзаминида шоирнинг ўша даврдаги ҳаётдан норозилиги яширинганини партияга кириб олиб, элемент юрт устидан хоҳлаганини қилаётган кимсаларни фош қилганлигини тушунтириб, охирида бу гапларни айтишга шоир ўзида жасорат топганлигини қуйидагича изоҳланганлигини айтаман:

Инвалид бир кишисан, қўрқма, адиби содда,

То тириксан берулур пенсия Сўфизода.

1932 йилнинг мудҳиш қатағон тегирмони қарийб инвалид бўлиб қолган шоирни ҳам аяб ўтирмади. Хотинининг гувоҳлик беришича, шоир Сўфизода касалхонада даволанаётган пайтда қамоққа олинган ва отувга ҳукм қилинган.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР

1.Таржимаи ҳоли.

2.Сўфизода – муаллим.

3.Сўфизода чет элларда.

4.Сўфизода ватанпарвар шоир.

5.Ҳажвиялари.

6.Сўфизода ва замон.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Шоирнинг ўзбек адабиётида тутган ўрни.

2.Сўфизода қачон қаерда туғилган?

3.Унинг ҳаёт йўли текис кечдими?

4. Нима учун ўз юртидан қувғин қилинган?

5.Афғонистонда қандай вазифани бажарди?

6.Тошкентга қайтгач, юртида қадр топдими?

7.Шоирнинг ижодий мероси тўпланганми ва у қандай асарлардан иборат?

8.Унинг ижоди асосан кимларга қарши қаратилган?

9.Шеърларида миллат ва юрт тақдири қандай ифодаланган? 

10.Сўфизода ижодининг ўрганилиши.

17-18 МАВЗУ: ИСҲОҚХОН ИБРАТ 1862-1937

АДАБИЁТЛАР:

1.Б. Қосимов, У. Долимов. Маърифат дарғалари Т.,1990.

2.У. Долимов. Исҳоқхон Ибрат. Истиқлол фидойилари турк. Т., 1994.

3.Ибрат. Тарихи Фарғона. Т., 1992 йил.

ДАРС РЕЖАСИ:

1.Ҳаётий ва ижтимоий – ижодий фаолияти

2.Маърифатпарвар шоир.

3.Мероси. Тарихий асари.

ХХ аср жаҳон тарихига ўзбек халқининг ижтимоий-сиёсий, маданий-маърифий ҳаётида буюк ўзгаришлар рўй берган, миллатнинг ўзлигини англаши, миллий уйғониши учун замин ҳозирланган, миллий мустақиллигимизнинг тамал тоши қўйилган, хад-ҳисобсиз қурбонлар бериш эвазига истиқлолга эришилган аср бўлиб киради. Ўз фаолиятларини ўтган асрнинг сўнгги ўн йиллигида бошлаган ва ХХ аср бошларидаги ижтимоий-сиёсий, маънавий-маърифий ҳаётда муҳим ўрин тутган бир гуруҳ истиқлол курашчилари, фидойилари бугунги мустақил Ўзбекистон тарихининг олтин саҳифаларидан ўрин эгаллади. Тарихимизда жадидчилик харакати деб ном олган, лекин чорак кам бир аср мобайнида ўз авлолдларига тескари тушунтирилиб, қораланиб келган бу оқим вакиллари биринчи навбатда, маорифни тубдан ислоҳ қилиш, миллатни маориф йўли орқали истиқлол бекатига олиб ниятини кўзлаган эдилар. Бугун биз ўрганаётган мутафаккир олим, етук шоир, миллатпарвар муаллим, тарихчи Исҳоқхон Ибрат фаолияти кўламининг кенглиги Ватан халқ истиқболи учун жонини фидо қилишдан қайтмаган маърифатпарвар зиёлилар орасида эътиборли ўринлардан бирини эгаллайди. 

Замондошларнинг гувоҳлик беришича, Исҳоқхон тўра ўз замонининг дин, дунёвий фанлар, адабиёт, мусиқа, тиббий фанлар, архитекторлик, техника соҳасида устози комил бўлган инсон эдилар. Исҳоқхон 1279 ҳижрий – 1862 милодий йили Наманганнинг Тўрақўрғон қишлоғида боғбон оиласида туғилган. Отаси Жунайдулла хўжа адабиётга ихлосманд бўлиб, (Ходим) тахаллуси билан шеърлар ёзган эди. Онаси Ҳурбиби эса том маънода саводли аёл бўлиб, қишлоғида қизлар мактаби очган, ижод билан шуғулланганлар. Унинг эри Жунайдулла хўжа вафоти муносабати билан ёзган марсияси етиб келган. Исҳоқхон маҳалласида очилган эскича усулдаги мактабларда беш йил ўқиб ҳам саводли бўлмагач, онасининг қўлида таълим олади. Бу ҳақда унинг ўзи шундай маълумот берган: «Аввалги вақтдаги маҳалла мактабида беш йилда 3 адат муаллимда ўқиб, охири саводим чиқмай, кейин қизлар мактабида, ўз уйимизда волидайи марҳумамдан ўқиб савод чиқардим. Икки сана қиблагоҳимдан ҳуснихат машқ этдим.» 

1878 йилда Қўқонга келиб, Муҳаммад Сидиқ Тунқатор мадрасасига ўқишга киради. Бу пайтларда Қўқон савдо-сотиқ ва саноати ривожланиш йўлига кирган шаҳарлардан эди. Пахта тозалаш, совун ишлаб чиқариш, ёғ заводлари вужудга кела бошлаган, темир йўллар қурилаётган, рус мактаблари очилаётган турли илмий маданий, маиший муассасалар, фан-техника ютуқларини намойиш қиладиган кўргазмалар очилаётган эди. Бундан ташқари, Ўрта Осиёдаги бошқа шаҳарларга қараганда адабий муҳит Қўқон шаҳрида анча тараққий этган, бу даврда Муқимий, Фурқат, Завқий, Хазиний, Мухъий каби шоирлар халқ ўртасида катта обрўга эга эдилар. Исҳоқхоннинг Қўқон мадрасасида таҳсил олган саккиз йиллик даври ўзбек адабиётида, маданий ҳаётида, маорифида туб сифат ўзгаришлари рўй бераётган пайтга тўғри келади. Бу, шубҳасиз, Исҳоқхоннинг дунёқарашига ижобий таъсир қиларди. У адабий мушоираларда иштирок этган ва ижод билан жиддий шуғуллана бошлаган. Бўлажак шоир ўзига «Ибрат» деган тахаллусни қабул қилади ва бу ҳақда қуйидагиларни ёзади:

Ибрат тахаллусиндир, ахфодий Хазрати Султон,

Шуҳратда – Хожи тўра, маъносини – Тўрақўрғон

1886 йилда мадрасани тамомлаб, Тўрақўрғонга қайтади ва қишлоғида янгича усулда мактаб очади. У ўз мактабида нисбатан илғор усулларни қўллади, болаларни тез саводли қилиш йўлларини излади. Бу айнан жадидларнинг усули эдики Ибрат буни анча эрта амалга оширганлигини алоҳида таъкидлаш зарур. Шунинг учун ҳам унинг мактаби жоҳил уламолар, мутассиб руҳонийлар томонидан таъқибга учради, «Кофирлар мактаби» деб эълон қилинди. Ёшларни бу мактабга боришдан қайтардилар ва чор хукуматнинг Маъмурлари ёрдами билан мактабни ёптиришга муваффақ бўлдилар. Бу Исҳоқхон тўранинг жоҳил қора гуруҳлар ва чор амалдорлари билан биринчи тўқнашуви эди. Шундан сўнг Ибрат онасининг илтимосига кўра у кишини олиб ҳаж сафарига жўнайди ва кўп йиллар чет элларда юришга мажбур бўлади. Аввало, онаси 1891 йилда вафот этиб, Жидда шаҳрига дафн этилади. Шундан кейин Ибрат Туркия, Болгария, Афина, Рим каби юртларга саёҳат қилади. Анча вақт Жидда, Қобул шаҳарларида истиқомат қилади. 1892-1896 йилларда Ҳиндистоннинг Бомбей ва Калькутта шаҳарларида яшайди. Бу ерлар катта порт шаҳарлари бўлганлигидан тўрт тил – арбаилисон ишлатилади. Шу боис Ибрат араб, форс, ҳинд-урду ва инглиз тилларини ўрганади. Кейинчалик ёзадиган асарлари учун материаллар тўплади.

Исҳоқхон тўра 1896 йилда Ҳиндистондан Бирма орқали Хитойга, сўнгра Қашқарга ўтади ва бу ердан она юрти Наманганга қайтиб келади. қарийб ўн йиллик саёҳат унда катта таассурот қолдирган эди. Ибрат у мамлакатларда маданият ва техника ютуқлари, фан ва санъат янгиликлари билан танишди. 1911, 1913, 1914 йилларда Тошкентга ҳам келади. У қаерда бўлмасин, илм-маърифат янгиликларини ўрганади ва халқини билимли қилиш йўлларини излади.

Исҳоқхон Ибрат истеъдодли шоир сифатида ҳам маълумдир. У турли мавзуларда ранг-баранг, гўзал шеърлар яратган. У ўзининг шеърий асарларини тўплаб, «Девони Ибрат» номи билан тўплам ҳолига келтирган – аммо бу қўл ёзма девон 1937 йилда шоир қамоққа олиниши муносабати билан ўтказилган тинтувда олиб кетилган ва йўқотилган. Унга қарамай, унинг айрим шеърлари вақтли матбуот саҳифалари, варақ-варақ қоғозлар, ўша вақтда тузилган замондош шоирларнинг баёзлари орқали етиб келган. Ибрат асосан ўзбек, қисман форс-тожик ва араб тилларида ижод қилган. У Жомий, Навоий, Бобур ва Машрабларни ўзига устоз деб билган. Шоирнинг кўпчилик ғазаллари анъанавий усулда ёзилган бўлиб, ошиқнинг маъшуқа ҳажрида азоб чекаётганлигини ифодалайди. Унинг шеърияти юксак бадиийлиги, гўзаллиги, соддалиги билан ажралиб туради. Фикрларимиз асоссиз бўлиб қолмаслиги учун шоирнинг қуйидаги ғазалини келтирайлик:

Сарв бўйлук хуш қадам раъно сифат, хуш келдингиз,

Юришинг товус киби барно сифат, хуш келдингиз.

Лабларинг шаҳду шакар, оқ тишларинг дурдонадур,

Кўзларинг бодомитар Лайло сифат, хуш келдингиз.

Ҳам келинлик даврини сурсанг керак бир неча вақт,

Нур дийдам, тожсар, келин ойим, хуш келдингиз.

Айни пайтда Ибрат ўз шеърлари билан чор ҳукумати ва маҳаллий амалдорларнинг халқ бошига солаётган кулфатлари ҳақида бонг урди. Шоир ўзининг «Бўлубдур» радифли ҳажвиясида даврнинг иллатларини дадиллик билан очиб ташлайди:

Эй даҳр эли, билинглар, турфа замон бўлубдур,

Беандиша халойиқ феъли ямон бўлубдур.

Олим ила фақирда зуҳду амал бўлунмай,

Ёинки амри маъруф гўё ниҳон бўлубдур.

Мадрасалар ичинда кўп фитна бирла шўриш,

Ҳар кунда ўн хил уруш, оқ салла нон бўлубдур.

 Қассобу қўйфурушлар, жангу жадал урушлар,

 Бечоралар пулига гўшт устухон бўлубдур.

Элликбоши деганлар уй бошида еганлар,

Ўз мансабига мағрур гўёки хон бўлубдур.

Шоирнинг 14 банд 84 мисрадан иборат «қарз» радифли мусаддаси бор. Бу асар 1913 йилда «Туркистон вилоятининг газети» да чоп этилган. Шоирнинг ушбу мусаддасида мустамлака Туркистондаги камбағал деҳқонларнинг ҳисобсиз солиқлар натижасида бошига тушган чексиз мусибатлар, қимматчилик, очарчилик туфайли бардоши қуриган халқнинг оғир аҳволи тасвирланади. Чор ҳукумати мустамлака ўлкани асосан пахта базасига айлантириб, пахтанинг таннархини камайтириш, бошқа маҳсулотларнинг баҳосини ошириш эвазига халқнинг турмушини ночор аҳволга келтириб қўйди. Пахтани етиштириб ҳам тегишли даромад ола олмаётган деҳқонлар қарз олишга мажбур бўлар, кейин эса қарзини тўлолмай, арзимаган пул эвазига тирикчилик қилиб турган бир парча ерларини ҳам сотишга мажбур бўлганликларини ифодалайди.

Фарғонада бу вақтида беқараз кимса йўқ,

Минг сўм ақалли қарзи бўлса, қорни тўқ.

Сарф харажат айлаб ўзин айлади улуқ,

Бечораларни қилгуси бордир чулук-чулук.

Келди буларни бошига бирдан балойи қарз, 

Бўлди тамом шоҳу гадо мабталойи қарз.

Борми бу вақт ҳеч киши қарз бўлмаган?

Бордур ҳаммада қарз, агар бўлса унмаган.

Ё қарзи йўқ бўлурки, онодин туғулмаган,

Ё фақру фақо ичра бу дунёни олмаган.

Келди буларни бошига бирдан балойи қарз, 

Бўлди тамом халқи жаҳон мубталойи қарз.

Ибрат истеъдодини шоиргина эмас, айни пайтда улкан олим ҳам эди. Ундан катта илмий мерос ҳам қолган. «Луғати ситта ал-сина» бу асар олти тиллик луғат бўлиб, унда ўзбекча-русча-арабча-форсча-туркча-ҳиндча сўзлар маъноси берилган, «Жоме ул-хутут» («Ёзувлар мажмуаси»), «Мезон ул-замон», «Замон ўлчови», «Тарихи Фарғона» асарлари шулар жумласидандир. Ибратнинг «Луғати ситта ал-сина» асари 1901 йилда Тошкентдаги Ильин литографиясида босиб чиқарилган. Муаллиф бу луғатида аввало маҳаллий аҳолининг рус тилига ва Шарқ тилларига бўлган қизиқишини ҳисобга олган. Рус тилини ўрганиш ва ўзлари ташкил этган янги мактабларида бу тилни ўргатишни орзу қилган ўзбек зиёлилари, усули савтия мактабининг ўқитувчи ва ўқувчилари бу асарнинг яратилишидан хурсанд бўлдилар. Луғат хийла мураккаб тузилган бўлиб, унда дастлаб ўзбекча сўзлар берилган. Кейин шу сўзнинг арабча, форсча, туркча, ҳиндча ва русча таржималари берилади. Луғат мингдан ортиқ сўзни ўз ичига олиб, 53 саҳифадан иборат. Асар икки қисмдан иборат. Биринчи қисм алфавит тартибида тузилиб, ҳар қайси ҳарфга алоҳида кичик-кичик боблар ажратилган. Бу қисмда сўзларнинг феълларнинг ноаниқ ва келаси замон шаклларида таржималари билан берилган. Ибрат мазкур асарига материал тўплар экан, жонли тилда кўп қўлланиладиган энг фаол сўзларни танлаб олишга эътибор берган. Унда истеъмолдан чиққан эски сўзларни қарийб учратамиз. Муаллиф луғатдаги сўзларни кенг халқ оммасига таниш ва тушунарли бўлсин учун араб ёзувида тузган. Ҳатто русча сўзларни ҳам араб ёзувида берадики, муаллиф бу мушкул вазифани маҳорат билан адо этган.

Асарнинг иккинчи қисми 37 бобчадан иборат бўлиб, феълларнинг бошқа шакллари, отлар, кишилик олмошлари, кун, ой номлари, одам аъзолари, ҳайвонлар, ҳашоратлар ва паррандалар, озиқ-овқат номлари ва бошқа нарса-предметларнинг номларини ўз ичига олади. Бу қисмда аввал арабча, кейин унинг форсача, туркча, ҳиндча, ўзбекча ва русча таржималари берилган. Мингдан зиёд фаол сўзларни ўз ичига олган бу луьат ўз даврида катта аҳамиятга эга бўлди. Ҳали луьатшунослик тарихида бундай кҳп тиллилик тажриба олиб борилмаганлигини ҳисобга олсак, ўзбек лексикографиясини ривожлантиришда муҳим ўрин тутади.

Исҳоқхон Ибратнинг «Жомеъул хутут» номли илмий асари энг ибтидойи ёзувдан то сўнгги даврларнинг мукаммал ёзувигача босиб ўтган тарихий йўлини ёритиб беришга бағишланган. Олимнинг мазкур асари ҳажман катта бўлиб, 132 бетдан иборат. У 1912 йилда ўз босмахонаси «Матбааи Исҳоқия»да нашр қилинган. Муаллиф бу асарнинг ёзилиши тарихи, кўзда тутган мақсади, асарнинг номланиши тўғрисида қуйидагиларни ёзади: «Бул хатларни боқий ва тарих қарори муддао бўлиб, ҳам миллатимизга ягона бир тарих қолдирмоқ қасдиндан ва ҳам олама бир асар қолдирмоқ ният этиб, бу мисра мужиби:

Асардурки, олмаға ўлғай нишон,

Киши беасардир кетар бенишонмазмунига ботадвин айлаб, ройи соқиб, арбоб хасм ва арбоби фазлу камолларига манзур қилиб, миллатга нишон қолдириб, ҳам миллатимиз лисони туркий учун умумий туркий илан сартия халқини нафъ олмоққа муддао бўлиб, адабий миллиёна қилмай, равшан туркий қилдим.» Асар дунёда машҳур бўлган 41 хил ёзув системаси ҳақида маълумот беради.

Исҳоқхон Ибрат чин қалбидан ўз халқининг илмли, маърифатли бўлишини истаган ва бу истагини амалга ошириш учун билимини, куч-ғайратини, маблағини аямаган зот эди. У тилшуносликка оид асарларидан ташқари халқимиз тарихига бағишланган «Тарихи маданият» ва «Тарихи Фарғона» асарларини ҳам яратди. Бу асарларни яратишда Ибрат Шарқ, рус ва Европа шарқшуносларининг илмий асарларидан ҳам баўраманд бўлди. Тарихий асарларида рҳй берган воқеа-ҳодисаларни ҳаққоний ёритишга уринди. Ибратнинг қуйидаги сўзлари унинг асар яратишда кўзда тутган мақсадини, эстетик тамойилини яққол ифдалайди: «Тарихни ислом муаррихлари аксарият ила ҳамма тарихлари умароий бўлиб, жуғрофий, маданий ёки саноий бўлмай, фақат у хонларнинг урушлари бирла адо қиладурлар. Бинобарин, мен бу тарихимда муболағага ошуруб, мактаб ва ақлнинг косасига сиғмайдурган сўзларни олмай, баъзи хурофий сўзларни ёзмай, тўғри ва ақл косасига сиғадурган сўзларни олдим ва ажнабий тарихлардан кўпроқ ёздим. Бу «Тарихи Фарғона»ни ёзмоқдин мақсад изҳои ҳунар ёки мусанниф қаторига кирмак ёки таъмани тириклик йўлидан бўлмай, балки бани башарнинг тириклик қилиш, саноат ва зироатлари, маданият ва бадавиятларини халқларга кўрсатмак, биздан кейин келатургонлар ўтганларнинг турмуш ва қилмуш ва билмуш ишларидан ибрат олсун. Ўз замони билан ўтган замонни тарозу қилиб, вазники билсун учун ва ҳам илми тарих бир илми таърифдур.»

«Тарихи Фарғона» асари XIX асрнинг бошларидан то Худоёрхон хукмронлиги тугатилиб, руслар томонидан босиб олинишигача бўлган воқеаларни ўз ичига олади. Тарихчи олим Амир Умархон салтанатини қаламга олар экан, унинг шоирлик иқтидорига юксак баҳо беради, хонни «жаннатмакон» деб таърифлайди, одил хон сифатида улуғлайди. Ибрат ўз асарида Умархон даврини илм-фан, маданият ва адабиёт-санъат ривожланган давр сифатида баҳолайди. Унинг саройида ижод қилган Фазлий Намангоний, Султонхон тўра Адо, Хижлат, Афсус, Гулханий, Махмур, Ҳозин, /озий, Нодир каби шоирлар ҳақида қимматли маълумотлар беради. Кейин тахтни эгаллаган ўғли Муҳаммад Алихон хукмронлик қилган давр тўғрисида маълумот беради. Тарихчи олим бу давр ҳақида гапирар экан, Қўқон хонлигининг Бухоро амирлиги билан бўлган тўқнашувлари, унинг сабабларини ҳам хаққоний ёритади. Мадалихоннинг маишатга берилганлиги, халқ билан иши бўлмай қолганлиги унинг инқирозига сабаб бўлганлигини яширмайди. Айни пайтда Насуруллонинг Қўқонда ўтказган қирғинига алоҳида тўхталади, айниқса Нодира ва набираларининг амир Насурулло томонидан ўлдирилиши воқеасини ёритар экан, ўзининг ҳаяжони ва нафратини яширмайди. Асарда Нодира бир муштипар аёл эмас, балки жасоратли, мағрур она, норасида гўдакларнинг қўрқмас ҳимоячиси, амирнинг вахшиёна қилмишларини фош этувчи ботир аёл сифатида намоён бўлади. У амирга бўлган ўз нафратини очиқ айтишдан тап тортмайди. Шоира ва маликанинг бу жасорати асарда қуйидагича ифодаланади: «Эй золим! Отаси сенга осий бўлган, бу норасида сенга нима гуноҳ қилди? Бераҳм золим, қизил қонга бўядинг! Сен ҳам мендек нурийчашмингдан ажраб, хонавайрон бўл!» деб алфос ила оғзига нима келса, қайтармай, амирни ҳеч писанд қилмай турганда, она яқинларининг ҳаммасини сўйдирган экан. Шу билан бирга Ибрат бу машъум воқеаларни ёзар экан, ўша давр шоирларининг тарих шеърларидан фойдаланади, амирни «ботир қассоб» деб атайди. 

Олим ушбу асарида ўзи тасвирлаган Қўқон хонларининг фаолиятини хронологик тарзда баён қилади. Айниқса, Қўқон хонлигининг сўнгги хукмдори Худоёрхон даврига ва унинг фаолиятига кенг ўрин беради. Ибрат асарида тарихнинг қонли сахифаси бўлган қипчоқ қирғинига махсус тўхталади. Худоёрхон Билқилламада Мусулмонқулни тор-мор келтириб, унинг лашкарларини қириб ташлаш билангина чекланмайди. Фарғона водийсида ҳамда Тошкентда яшовчи қипчоқ аҳолисини ёшу қари, бола-чақа демай қиличдан ўтказишга фармон беради. Бу ҳақда сиз А. Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романида ўқигансиз.

Ибрат «Тарихи Фарғона» асарида Маъдалихон ва Худоёрхонларнинг маишатпарастлигини, нодон ва жохиллигини, атрофидаги манфур шахсларнинг гапларига кириб, мамлакатни хароб қилганликларини рўй-рост очиб ташлайди. Мана шу қилмишлари эвазига бири Бухоро Амирлиги, иккинчиси Русиянинг империяси томонидан осонгина забт этилди. Муаллиф асарда Русиянинг босқинчилик юришларини асарнинг 104-155 бетларида кенг ва хаққоний ёритиб беради.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1.Ибратнинг таржимаи ҳоли.

2.Ибрат шеърлари.

3.Ҳажвиялари.

4.Илмий меъроси.

5.Ибрат-тарихнавис.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Ибратнинг ҳаёт йўли ҳақида гапиринг?

2.Ибрат қайси чет эл мамлакатларида бўлди?

3.Ибратнинг илмий-адабий мероси ҳақида гапиринг?

4.Ибрат шеърлари қандай мавзуларда ёзилган?

5.Ибратнинг луғати қандай тузилган?

6.Ибрат тарихчи олим сифатида

7.«Тарихи Фарғона» асарининг яратилиши ва қамраб олинган давр

8.Рус истилосининг фош этилиши?

9.Ибрат ижоди ва маърифатпарварлик фаолиятининг аҳамияти?

10.Ибрат очган мактаблар ва унга муносабат?

19-20 МАВЗУ: ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ВА МАФКУРАВИЙ КУРАШЛАР ДАВРИ АДАБИЁТИ (1920-1940 ЙИЛЛАР) 

АДАБИЁТЛАР

1. XX аср аср ўзбек адабиёти тарихи. Дарслик. Т., 1999.

2. Ўзбек адабиёти. XI синф учун дарслик. Т., 1996.

3. Миллий уйғониш. Илмий тўплам. ТошДУ, 1993.

4. Й. Солижонов. Тонг юлдузлари. Ф., 1995.

ДАРС РЕЖАСИ:

1. Шу даврдаги ижтимоий-сиёсий шароит ва жадидчилик ҳаракатининг тугатилиши.

2. Октябрь тўнтариши, пролетариат мафкураси ва адабий жараён.

20-40-йиллар халқимиз бошидан энг оғир кунларни кечирган давр бўлди. Қисқа муддатда ўзбек халқи ҳам бирин-кетин иккита - 1917 й. февраль ва саккиз ой ўтмай октябрь тўнтаришини бошидан кечирди. Февраль тўнтаришининг моҳиятини ҳали англаб етмасдан туриб, Октябрь тўнтариши рўй берди. 1-жаҳон урушидан ғоят толиқиб чиққан, 1916 йилги миллий-озодлик қўзғолонининг шафқатсиз бостирилиши, қишлоқларга ўт қўйилиши, ҳаддан зиёд зулм ва камситиш халқнинг чоризмга нисбатан чексиз нафратини қўзғатганди. Ана шундай шароитда рўй берган февраль инқилоби Туркистон аҳли ўртасида кучли акс-садо берди. Жадидлардан иборат илғор зиёлилар февралpь воқеаларини хурсандчилик ва хайрихоҳлик билан кутиб олдилар, матбуотда кўпдан кўп мақолалар эълон қилиб, эл-юртни озодлик билан қутладилар. Бироқ озгина фурсат ўтмай халқнинг инқилобдан кутган умиди пучга чиқди. Шундан кейин ўлкада ҳақиқий озодлик учун кураш бошланди. Вақтлик ҳукумутнинг ваъдалари амалга ошмаганлиги, халққа ҳеч нарса бермаганлиги Туркистонда сиёсий бошбошдоқликни келтириб чиқарди. Оқибатда бу ҳлкада Русиянинг ўзида ҳам аввал Керенский ҳукуматига қарши кураш бошланди. Бунга ажабланмаса ҳам бўлади, бизнинг зиёли жадид боболаримиз озодлик, мустақиллик учун анча эрта кураш бошланганликлари маълум. Шу боисдан ҳали Петербургда “Аврора” зали бермай туриб анча олдинроқ Тошкентда ишчи-деҳқонлар ҳукумати ўрнатилди. Бу ҳақда миллий мустақиллигимиз байроқдорларидан бири М.Чўқайнинг ёзишича, “Большевикларнинг ҳукуматни қўлга олиш тажрибалари илк бор Тошкентда рўй берди. 1917 йил 13 сентябрда Тошкент ишчи ва солдатларининг большевиклашиб ва сўл табақаси қўлига ўтиб қолди.

Аммо октябрь тўнтариши ҳам юртга ҳақиқий озодлик бермади. Буни англаб етиш учун кўп вақт керак бўлмади. Дастлаб қип-қизил шиорлари билан кўзларни қамаштирган октябрь инқилоби кейинроқ ўзининг қора ниятларини амалга ошира бошлади. М.Чўқай ёзганидек, “Инқилоб бизнинг умидимизни йиқди, ишончларимизни битирди, алданганимизни очиқ кўрсатди. Севинч умидлари билан қарши олинган инқилоб умумий миллий фожиамиз шаклини олди”. Дарҳақиқат, инқилоб фожиага айланди. Ерли халқ зиёлиларига ишончсизлик билан қараш, уларни турли ижтимоий фаолиятдан чеклаш, давлат бошқарув идораларига маҳаллий миллат вакилларини киритмаслик одат тусига кирди. Бунинг устига руслар томонидан ерли аҳолини менсимаслик, камситиш большевиклар замонида янада авжига чиқди. Агар 1917 йилда пролетар диктатураси ўрнатилган бўлса, ўзининг илк ҳукмронлик кунларидан бошлаб ўзбек халқини ўз тарихидан, маданий-адабий ёдгорликларидан маҳрум қилиш мақсадини астойдил амалга оширишга киришди. Энг аввало, халқнинг тили ва ёзувига ҳужум бошланди. Маълумки, халқимизнинг минг йилликдан ортиқроқ тарихи, адабиёти араб ёзувида битилган эди. 1929 й араб ёзуви тугатилиб, лотин алифбосига ўтилди. 2 йилдан кейин эса рус алифбоси ҳукмрон бўлиб қолди. Қисқа муддат ичида ёзувнинг икки марта ўзгариши халқни тарихидан жудо қилди. Бу тадбирларнинг қандай оғир оқибатларга олиб келганлигини тўлароқ тушунтириб бераман.

Ўз-ўзини бошқарув борасида ҳам тазйиқ ва таъқиблар давом этди. Большевиклар ўзи тузган ишчи-деҳқонлар ҳукумати та ркибига миллий ўлка вакилларидан саноқли кишиларгина киритди холос. Рус мустамлакачиларининг мана шундай шовинистик тадбирларига қарши миллий бошқарув тизимини ярата бошладилар. Шулардан бири ва биринчиси 1917 й ноябр ойидаёқ ташкил этилган Қўқон мухториятидир. Мухторият мустақилликнинг илк қадами сифатида дунёга келган. Бироқ у тез орада пролетар диктатураси тарафидан қонга ботирилди. Мухторият умри бир ойга ҳам етмади. Мухториятни “тинчитгач”,рус қўмондони Колесов энди Бухоро билан Хевага отланди. Қисқа муддат ичида кичик кўҳна шаҳарни тўпга тутиб, инқилобни амалга оширди, талон-тарож қилди. Қисқа муддат Республика деб эълон қилинган бу ўлкалар кейин Ўзбекистоннинг вилоятларига айлантирилди. 1924 йилда Ўзбекистон ССРни ташкил этган совет ҳукумати “тенглар ичра тенг” Республикани ўз хоҳишича идора қила бошлади. 1926 йилда бир йўла икки компанияни ўтказди: ер-сув ислоҳоти билан “ҳужум” компанияси уюштирилди.

Ўша даврнинг онгли зиёлилари бўлган жадидлар атайлаб уюштирилаётган бу тадбирларга бефарқ қараб туролмадилар. Улар халқнинг кўзини очиш, ўз миллий урф-одатларидан кечмасликка чақирдилар, пролетар диктатураси ва большевиклар партиясининг мудҳиш кирдикорларини дадил фош этишга киришдилар. Шунинг учун ҳам совет ҳукумати уларни жиловлаш, ўз сиёсатига бўйсундириш йўлларини излай бошлади. РКПБнинг 1923-24 йилларда бўлиб ўтган 11-12 съездларида адабиётнинг вазифалари белгилаб берилди, бундан сўнг адабиёт ва санъат партия сиёсатини оғишмай амалга ошириши шарт қилиб қўйилди. Бу ҳам камлик қилганидек, 1925 йил 18.VI да “Партиянинг адабиёт соҳасида сиёсати тўғрисида” махсус қарори қабул қилинди. Бу қарордан кейин пролетар адибларининг гегимонлиги, адиблар ўртасида турли бўлинишлар юз берди. Ёзувчилар ўртасидаги бундай бўлинишлар уларни асосий мақсаддан чалғитди, ижодни бачканалаштирди. Бир -бирларига қарама-қарши қилиб қўйди. Турли оқимлар дунёга келди. Шулардан “Чиғатой гурунги”, “Йўловчилар”, “Қизил қалам” тўғрисида маълумот бераман. 

Мана шундай оғир вазият, ички қарама-қаршиликларга қарамай, адабиёт янгиланиш йўлидан дадил бораверди. Тўғри, ғоявий жиҳатдан ижодкорлар икки оқимга ажралиб қолганлиги яққол сезилди. Бир томонда Ҳамза Ҳакимзода бошчилигидаги инқилоб куйчилари - Сўфизода, ғайратий, /./улом, Ҳ.Олимжон, Уйғун, Боту, Элбек, Миртемир, С.Айний кабилар, бошқа томонда эса, Фитрат бошчилигидаги А.Қодирий, Чўлпон, Мунавварқори, Тавалло, У.Носир кабилар ўзаро ғоявий курашни авж олдирдилар. Ўртада яна бир оқим - Ш.Сулаймон, Ойбек, /.Зафарий ва бошқа “Йўловчи” номини олганлар ҳам бор эди. Шундай қилиб, совет ҳукумати ўзига садоқатли ижодкорларни саралашга киришди, уларни ажратиб олиб, “эски” ёзувчиларга, яъни инқилобни қабул қилмаётганларга қарши қайради. Натижада улар ўртасида ҳам ижодий, ҳам мафкуравий, ҳам сиёсий кураш авж олди. Натижада инқилобий руҳдаги ижодкорлар оқни қора, қорани қизил қилиб кўрсата бошладилар. Ўша даврда партиянинг бош йўлини тарғиб этиш, ўз синфининг кўз-қулоғи бўлишига интилиш совет шоири /./улом ижодининг бош мақсадига айланди ва бу ҳақда у шундай ёзади:

Ақлларни партиянинг бош йўлига соламиз,

Қаламларни кун дориғин ёзмоқликка истаймиз.

Ушбу билангина чекланмай, /./улом бу даврнинг шоири “пролетар тозаланган қўлларининг кўз нурлари” бўлиш керак деб таъкидлади. Ҳ.Олимжон ҳам /./улом фикрларига ҳамоҳанг равишда: 

Партиянинг иродаси бизнинг йўлимиз, 

Жумла жаҳон ишчисига кўрсатажакмиз:

Қандай қилиб одимларни ташламак керак

дея ҳайқиради.

Матбуот саҳифалари ҳам кураш майдонига айлантирилди. Бир томонда Чўлпоннинг “Бузилган ўлкага” шеъри босилган бўлса, иккинчи саҳифада унга қарши /айратийнинг “Тузалган ўлкага” шеъри берилди. Фитратнинг “Менинг кечам” шеърига қарши Ботунинг “Менинг кундузим” шеъри босилди. Буларнинг барчаси тажрибали, обрўли, халқнинг суюкли, аммо пролетар диктатурасининг айтганидан бўйин товлаётган, халқнинг дардини, мустақиллик қўшиғини куйлаётган ижодкорларнинг обрўсини тўкиш, ижоддан бездиришга қаратилган бўлиб, охир-оқибатда уларни йўқотишга замин ҳозирлади. 

30-йилларга келиб, партия ўзининг кўпгина ниятларига эришди. Кўпчилик ижодкорларни ўзи тузган нота асосида куйлашга ўргатиб олди. Энди бу ишни янада мустаҳкамлаш, ёзувчиларни расмий бир ташкилотга бирлаштириш, ижодий методини белгилаб бериш зарур эди. Шу мақсадда партия 1932 йил 23.04 да “Адабий бадиий ташкилотларни қайта қуриш тўғрисида”ги қарорини эълон қилди. қарорда аниқ қилиб совет ҳокимиятини тутган йўлини ёқловчи ва “социалистик қурилишда иштирок этишга интилувчи барча ёзувчиларни ягона совет ёзувчилари союзига бирлаштириш” кераклиги таъкидланди. Демак, ижод қилишни истабсанми, союзга кирасан. Союзга кирдингми, сўзсиз социализмни куйлайсан, чизган чизиғимдан чиқмайсан, вассалом!, дегани эди бу. Тўғри, бу қарор бошқа тажрибали, етакчи қалам аҳлининг хайрихоҳлигига сабаб бўлди. Чунки РАПП, ВОАПП ташкилотлари томонидан четлатиб қўйилган ёзувчилар учун ўзини намоён қилиш имконини берар эди. Масалан, А. Қодирий бу қарорни ўзи учун “кутилган гўзал совға” деб билди. Фитрат шу қарор муносабати билан “Ўзбекистоннинг ёш, ривож топаётган адабиёти зўр юксалиш” йўлига чиқиб олганлигини тан олди. Натижада ёзувчилар ўртасида партияга садоқат, социалистик воқелик ва қурилишни куйлашга иштиёқ ҳар қачонгидан ҳам авж олди. Мана шундай кўтарингки шароитда Ўзбекистон ёзувчиларининг 1 ва СССР ёзувчиларининг 1 съездлари бўлиб ўтди ва унда совет ёзувчиси учун ягона қолип - соц.реализм методи қабул қилинди. Бу методнинг адабиётимизга етказган даҳшатли зарарлари тўғрисида сўзлаб бераман. 

Адабиётни аслида ўзи йўқ кўтарингкилик, ҳали барпо этилмаган қурилишларни кўрсатиш, очлик, вайроналикни фаровон ва бахтли турмуш деб тасвирлашга мажбур қилиш шакл ҳамда мазмуннинг қашшоқлашувига олиб келди. Завод ва фабрикаларда ишчи шоирлар отряди пайдо бўлди. Улар адабиётга станоклар, машиналар, кранлар овозини, ритмини, оҳангини олиб киришга уриндилар. Натижада шаклбозликка берилиб, мазмун унутилди. Ш. Сулаймон, У.Исмоил, /айратий кабилар бу борада фаоллашдилар. Уларнинг шеърларидан мисоллар келтираман. Натижада ўзбек адабиётида футуристик, символистик шеърлар кўплаб пайдо бўлди, “Усти ялтироқ, ичи қалтироқ шеърлар” яратилди. 

Яхшики, адабиётимиз бахтига садоқатли, куюнчак ижодкорлар бор. Улар бундай ножўя қалқишларни ўз вақтида фош этиб, тўғри йўлга солиб, огоҳлантириб турадилар. Футурист шоирлар авжига чиққан пайтда А. Қодирий, С.Айний каби чинакам ижодкорлар уларни огоҳлантирувчи масхараомуз “футурист” шеърлар эълон қилдилар. Уларни ўқиб бераман. Бундай фидоий санъаткорлар ҳар қандай вазиятда ҳам адабиётнинг халқчиллик руҳини сақлаб қолишга, уни янги, чинакам умри узоқ бадиий асарлар билан бойитишга ҳаракат қилаверадилар. А. Қодирий биринчи ўзбек романини яратди. Фитрат ўзбек драматургиясини янги босқичга кўтарди, уни тарихий ва хорижий мавзу билан бойитди. Чўлпон шеъриятда эҳтирос ва дардни уйғунлаштирди, истиқлол муаммосини олиб кирди; У.Носир ўзбек шеъриятини сонет жанри билан бойитди ва ҳ.к. Бу, шубҳасиз, ўзбек адабиётининг кўп овозли бўлиб ривожланаётганидан, ифодалаш услуби ранг-баранг бўлаётганидан далолат берарди. Аслида адабий жараён шундай бўлиши керак. 

Аммо адабиёт ва санъатга раҳбарлик қилишни ўзининг бурчи деб билган ком.партия бу табиий ва қонуний жараён билан муроса қила олмади. Унга кўп овозли ва ранг-баранг услубдаги адабиёт эмас, балки “шаклан миллий, мазмунан социалистик” адабиёт керак эди. Партиянинг 1932 йил 23.04 даги “Адабий бадиий ташкилотларни қайта қуриш тўғрисида”ги қарори, ёзувчиларнинг 1 съезди адабиётдаги кўп овозлиликка барҳам берди. Адабиётда бир гуруҳнинг, битта ғоянинг, ягона методнинг ҳукмрон бўлишига замин яратган бу ҳужжатлар ўзбек ёзувчиларининг ижодий тақдирига ҳам салбий таъсир кўрсатди. Хуллас, 1937 йил бошланган қирғин билан ўзбек адабиёти ҳам умум совет адабиёти сингари бир овозли адабиётга айлантирилди. Шундай қилиб, 30-йилларнинг иккинчи ярмида адабиётимизда монологизм тенденцияси тантана қилди ва унда мослашув даври бошланди. 

Юқоридаги мулоҳазалардан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:

1. 20-40-йиллар адабиёти жиддий ижодий ва сиёсий қарама-қаршиликлар билан ривожланди. Бу ривож йўлида кўп қонлар тўкилди, ижодкорлар овози дағаллашди. 

2. Асарларнинг мавзу йўналиши бир қолипга солина бошланди. Инқилобнинг ҳали амалда рўй бермаган афзалликларини куйлаш шарт қилиб қўйилди. Ижодкорлардан ўтмиш ва ҳозирга фақат бир ёқлама муносабатда бўлиш талаб қилинди. 

3. Классик адабиёт ва фольклор анъаналарига ёндашишда ҳам бир ёқламаликка йўл қўйилди. Анъанага муносабат принциплари бузилди, уни социалистик мақсадга бўйсундиришга ҳаракат қилинди. 

4. Ижод эркинлиги йўқ қилинди. Эркинлик партиянинг дастёри бўлишда деб белгиланди. Адабиёт совет машинасининг варраги ва винтига айлантирилди. 

5. Бадиий адабиётга партия якка ҳокимлиги оқибатида публицистика суқулиб кирди ва у адабиётни юксак бадиийликдан, образли фикрлашдан, эҳтиросли қочиримлардан йироқлаштирди. Бадиий адабиёт даврнинг аравасига чиқиб, унинг қўшиғини айтишга мослаштирилди.

6. 20-40-йиллар адабиёти ўзининг бош консепциясини инсон ва жамият тарзида эмас, аксинча, жамият ва инсон сифатида белгилади. Бунинг оқибатида адабиётнинг бош қаҳрамони инсон ижтимоий воқеалар фонида ифодалана бошлади. 

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР

1. Ижтимоий -сиёсий шароит.

2. Инқилоб озодлик эмас, фожиа сифатида.

3. Партиянинг адабиётга яккаҳокимлиги кўринишлари.

4. Ёзувчиларнинг бўлиниши.

5. Адабиётда пайдо бўлган янгиликлар.

6. Асосий хулосалар.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Бу давр «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти»нинг нечанчи босқичи?

2.Бу давр шароити ҳақида гапиринг?

3.Инқилоблар халқ тақдирида қандай роль ўйнади?

4.Зиёли-жадидлар инқилобни қандай кутиб олдилар?

5.Адабиётнинг бўлиниши нимага олиб келди?

6.Шу даврда партия адабиёт соҳасида қандай сиёсат олиб борди?

7.Соц.реализм методининг адабиётга етказган зарари.

8.Совет ҳукуматининг жадидларга муносабати қандай эди?

9.Репрессия уюштирилишининг сабабларини биласизми?

10.Жадид боболаримиз қачон оқланди ва улуғланди?

11.Шу давр шеъриятини таҳлил қилинг?

12.Шу давр шеъриятиниг мавзуси қандай эди?

13.Тил ва ёзув масаласиниг ҳал этилиши.

14.«Қўқон мухторияти» ва унинг тақдири қандай тугади?

15.Шу даврдаги адабий оқимлар ҳақида нима дея оласиз?

16.Публицистика қандай мавзу ва муаммоларни кўтарди?

17. Ҳикоя жанрининг шаклланиши қандай кечди?

18.Қандай қиссалар дунёга келди ва қандай воқеалар ифодаланди?

19.Шу давр романлари ҳақида маълумот беринг?

20.Шу давр адабиёти ҳақидаги асосий хулосаларни айтинг.

21-22-23 МАВЗУ: ФИТРАТ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИ

АДАБИЁТЛАР 

1. XX аср ўзбек адабиёти тарихи. Дарслик. Т., 1999.

2. Й.Солижонов. Тонг юлдузлари. Ф., 1995.

3. Фитрат. Чин севиш. Т., 1994.

ДАРС РЕЖАСИ

1. Таржимаи ҳоли.

2. Шеърияти.

3. Драмалари. “Абулфайзхон”.

XX асрда миллий уйғониш даврининг йирик номоёндаларидан бири, ўзбек адабиётининг шеърияти ва драмалари драматургиясида ҳам шаклан, ҳам мазмунан ислоҳ ясаган ижодкор бу - Фитратдир. Унинг тақдири ниҳоятда чигал, тўфон ва тўлқинлар курашида кечди. Абдурауф Абдурахим ўғли Фитрат (арабча яратилиш, табиат, туғилиш) ўзининг ёзишича, 1884 йилда Бухорода туғилган. Шу пайтгача Фитратнинг таваллуд топган йилини 1886 йил деб кўрсатиб келинарди. Дарҳақиқат, репрессия йилларидаги Фитрат шахсига оид ҳужжатларда, савол жавоб варақалари, хукм ҳақидаги қарорда беписандларча исми шарифи ҳам қисқартирилиб Рауф Рахимович Фитрат 1886 йилда туғилган деб берилган. Кейинги изланишлар туфайли топилган “Ёпишмаган гажжаклар” мақоласида ўзи туғилган йили аниқ 1884 йил деб кўрсатади. Биз ҳам ёлғончи совет ҳукуматининг сохта ҳужжатларига эмас, балки унинг ноҳақ қурбони Фитратнинг ўзига кўпроқ ишонамиз.

Фитратнинг бир нечта шеърлари ва достони эълон қилинган. Истамбул дорилфунунидаги таҳсил йилларида камолга етди. У адабиётга шоир сифатида кириб келди. Илк тўплами «Сайҳа» 1911 йили Истамбулда нашр қилинган. Юртига қайтгандан кейин «Учқун» номли шеърлар тўплами босилди. 1922 йилда чоп этилган ва ёш ўзбек шоирлари мажмуасида ҳам Фитратнинг бир неча шеърлари ва достони эълон қилинган.

Фитратдан жуда катта адабий мерос қолди. Унинг бу мероси шартли равишда шеърлар, насрий асарлар, драмалар, илмий тадқиқотлар каби тўрт гуруҳга бўлиб ўрганиш мумкин. Бунга яна унинг таржималари ва публицистик асарлари кирмайди. Аммо афсуски, бу улкан мерос ҳали тўла топиб жамланган эмас. Айрим шеърлари “Абулфайзхон”, “Ҳинд истиқлолчилари” драмалари ҳамда “Ҳинд сайёҳи” қиссасининг “Шарқ юлдузи” журнали саҳифаларида эълон қилинганлигининг бундан қарийб ўттиз йиллар муқаддам босилгану йиғиштириб олинган қисмат номли насрий асарини ҳисобга олмаганда Фитрат ҳамон бизга номаълум бўлиб турибди. Биз мухлислари мутолаа қилишга улгурган ана шу озгина асарлариёқ Фитратнинг мустақиллигимиз байроқдори, бадиий адабиётда истиқлол ғоясининг бошловчиси бўлганлигидан далолат беради. 

Шоир Фитрат “Менинг Ватаним”, “Шарқ”, “Шоир”, “Миррих юлдузига”, “Юрт қайғуси” каби ўнлаб шеърларида мустамлака занжирида азоб чекаётган халқининг тақдирига ачинади, унинг ҳаёт эканини золимлар қўлидан ажратиб олиш учун кафанимни бўйнимга олиб олганман, деб қасамёд қилади ва умрининг охиригача ана шу қасамига содиқ қолди. Шоирнинг ҳеч қандай изоҳларсиз биргина Миррих юлдузига шеърини келтиришнинг ўзи юқоридаги фикрларни изоҳлайди:

Гўзал юлдуз еримизнинг энг қадрли тунгони

Нега биздан қочиб мунча узоқларга тушиб сен

Тўлгонингга нечун сира гапирмасдан турибсан

Сўйла юлдуз ҳолинг надур? Нечук топдинг дунёни

Бизнинг ерда бўлиб турган тубанликлар, хўрликлар.

Сўйла юлдуз сенинг дохий қучоғингда бўлурми

Борми сенда бизим каби инсонлар

Икки юзли ишбузарлар, шайтонлар

Ўртоқ қонин қонмай ичган зулуклар

Қардош этин тўймай еган қоплонлар?

Борми сенда ўқсиз йўқсилнинг қонин

Гурунглашиб чоғир каби ичганлар

Борми сенда бутун дунё тузугин 

Ўз қопчиғин тўлдиргани бузганлар

Борми сенда бир ўлкани ёндириб

Ўз қозонин қайнатувчи ҳоқонлар

Борми сенда қорин курсоқ йўлида

Олиб юртин борин йўғин сотганлар?

Мана шу шеърни таҳлил этишнинг ўзи ҳам Фитрат ижодининг мағзини чақиб олишга ёрдам беради.

 Фитрат ўзбек драматургиясининг оёққа туриши ва кенг миқёсда ривожланишига ҳам жуда катта ҳисса қўшган санъаткордир. У ўзбек драматургиясига тарихий, хорижий мавзуларни олиб кирди ва улар орқали шу куннинг дардини орзусини акс эттирди. Фитрат куйи билан уларнинг йиллар ораси ўзбек адабиётини “Темур саьғанаси”, “Ўғузхон”, “Абомуслим”, “Абулфайзхон” “Умар Хайём”, сингари тарихий, “Ҳинд ихтилолчилари”, “Чин севиш” каби хорижий, “Кон”, “Тўлқинлар” деб аталган инқилобий руҳдаги “Арслон”, “Бегижон” “Рўзалар” ва бошқа замонавий мавзудаги драмалар билан бойитди. Шунингдек у “Шайтоннинг тангрига исёни” номли бақувват шеърий драманинг муаллифи ҳамдир. 

Кўринадики, Фитрат адабий меросининг каттагина қисмини драмалар ташкил этади. Умумтаълим мактабларининг XI синф дастурига Фитратнинг “Йўқсул ўлкасининг тарихидан беш пардали фожиа” деб изоҳланган “Абулфайзхон” драмаси киритилган. Хинд ихтилочилари драмаси эса мустақил ўқиш учун берилган. Бу драмалар ҳали алоҳида китоб ҳолида босилиб чиқмаганлигидан у ўқитувчи ва ўқувчилар, умуман, кенг китобхонлар улар ҳақида тўла тасаввурга эга эмаслар. Бунинг устига XI синф учун чиқарилган “Ўзбек адабиёти” мажмуасида драмадан уч парда берилган холос. /оят муҳим аҳамиятга эга бўлган муаллифнинг ғоявий ниятларини очишга кўмаклашадиган кўринишлар дарсликдан ўрин олмай қолган. Шуни назарда тутиб биз бу ерда «Абулфайзхон» драмасини яхлит ҳолда таҳлил этишни вазифамиз деб билдик.

Абулфайзхон драмаси 1924 йили Москвада шу ерга ўқишга келган ўзбек ёшларининг ташаббуси билан ўзбек тилида босилиб чиққан. Бу тарихий драма ўзининг мукаммаллиги, сюжет ва композицион қурилишидаги ўзига хослиги, зиддиятларга бойлиги ҳамда кескинлиги, характерларнинг тўлақонли талқини билан худди А.Қодирийнинг “Ўтган кунлар” романи сингари ўзбек адабиётининг энг яхши намунаси бўлиб қолди. 

Драмада муаллиф қонхўрликни касб қилиб олган кимса ҳеч қачон мамлакатни узоқ бошқара олмайди, якка ҳокимлик, диктатура халқни ҳолдан тойдиради. Оқибатда халқ бундай золимларга қарши курашга кўтарилади деган фикрни илгари суради. Тўғрироғи драманинг сўнгги пардаси шундай фикр билан якунланади. Фитрат фақат шарқ адабиётинигина эмас, айни пайтда ғарб адабиёти сирларини ҳам пухта билган санъаткор эди. 

Ушбу драмасида Шекспирона усуллардан ўринли ва унумли фойдаланганлигини кўрамиз. Унда Сиёвуш тимсолидаги Ҳаёл тимсоли берилади. Фожеа сўнгида кириб келувчи бу рамзий тимсол халқнинг хонликка қарашини, нафратини муносабатини акс эттиради. Хонликнинг ашаддий иллатларини фош этиб ташлайди.

Бу тисол шунинг учун ҳам рамзийки, Сиёвуш ҳам ўз замонида арзимаган келишмовчиликлар, Тожикистон тахт талашиш борасидаги ишончсизликлар қурбони бўлган эди. Шундан келиб чиқиб, Фитрат Сиёвуш ... Ҳаёл нутқи суткали бегуноҳ қон тукишларга бош айбдор тахтдир демакчи бўлади.

Абулфайзхонни ўлдириб энди унинг ўғли Абулмуминни заҳарлаган Рахимбейни ғалаба нашидасини сўраётганда Ҳаёл кириб келади. У 17 яшар ўсмир Абулмўминхоннинг жасади устида шундай фарёд чекади. “Ҳаёл”. Эй қора куч, эй қуриб кетгур тахт! Ҳеч гуноҳи бўлмаган болалардан, тоғ каби йигитлардан миллионлари сен учун қурбон бўлиб кетарлар. Инсонлар томонидан яратилган мингларча тангрининг энг бузуқ боши энг шуми! Эй, қоп-қора саодат санаси. Остингда қолганларни эзгувчи бир фалокат юки бўлғонинг каби устига чиққонларнинг борларини ёндиргувчи бир олов тепсипдурсан!

Сен фазилатлик билимларнинг қўл, қанотларини узиб ташладинг. Инжу тузгувчи адибларнинг қаламларини ўчоқ супургисига айлантирдинг. Ота пичоғи билан болаларни бўғизладинг. Бола ханжари билан оталарни йиқитдинг. Дўстларни бўғиштирдинг, ўртоқларни уруштирдинг, даланинг эркини, шаҳарларнинг тинчини, эрларнинг ғайратини, хотунларни исматини талатдинг. Эй бойқушлар қафаси, бундай дев иштаҳалик ҳайвонларнинг қўли билан қачонгача дунёларни бир-бирига уриб турасан. Тинчлик сақламоқ баҳонаси билан миллионларча инсон кўмасидан чуқурдан чуқурга юмалатмоғингни замони ҳанузгача битмадими?!

Фитратнинг ушбу фожиаси орқали айтмоқчи бўлган фикрини Ҳаёл монологидан илғаб олиш қийин эмас.

Драманинг бош қаҳрамони Абулфайзхон - ниҳоятда даҳшатли шахс. Қарийб бир аср давомида ҳукмронлик қилган Аштархонийлар сулоласининг сўнгги хони бўлган Абулфайзхон даврида Бухоро ўлкасида жуда кескин ва оғир вазият вужудга келади. Абулфайзхон хонлик тахтини қонли зина пояларни босиб ўтиб эгаллади. Бу йўлда отасини, акасини қариндошларини ўлдиради. Тахтга ўтиргандан кейин ҳам ҳар кимданки, шубҳаланса тафаккур тортмай ўлдираверди. Бу ҳақда унинг ўзи шундай дейди: “Бир душманимнинг қони қуримай яна биттаси чиқиб келадур. Қачонгача ўлдураман буларни? Ўлдураман. Ўлдураман! Дунёда битта душманим қолгунича қон тўкаман. Улфатнинг сўзи тўғри. Подшолик қон билан суғориладиган бир ёғочдур. Ҳа Абулфайзхон ана шундай қонхўр, золим ва шафқатсиз ҳукмдор бўлган. Меҳнаткаш халқнинг энг яхши фарзандларини ҳам, ўзи озгина шубҳаланган беку амалдорларни ҳам иккиланмасдан жаллод қўлига топширган.

Унинг онгини «Бутун жанжалларни фақат ўлим битирадир” деган мудҳиш фикр чирмаб олган.

Айни пайтда драмада Абулфайзхоннинг кечинмалари ҳам ҳаққоний ифодаланган. Гулнозхон кўп қон тўкишларидан хоннинг ўзи ҳам сезади, васвасага тушади. Қон тўкмоқданда бездим дейди у Улфатга. Акамни ўлдирдим. Кўп дўстларимни ўлдирдим. Мени бирикмалар ота каби асраган Фарҳод оталиқни бошини оёқлар остида кўрдим. Уф, кўзларим қонга тўлди. Кечалари ухлай олмайман. Хоннинг бу ҳолати хос хонасидаги ҳаракатлар орқали янада ишонарли кўрсатилган.

Хонинг яқин бекларидан Ҳакимбей оталиққа унинг ўғли Рахимбей тўқсабо Эрон шоҳи Нодиршоҳ билан алоқа боғлашиб, унинг ёрдами билан тахтни эгаллайдилар. 11-Синф учун чиқарилган ”Ўзбек адабиёти мажмуаси”да берилмаган 3-пардада Ҳакимбей Абулфайзхон Нодиршоҳнинг қудрати билан қўрқитиб, унга бўйсундиради. Ўзининг мавқеини тағин ҳам мустаҳкамлаб олади. Ҳакимбей ҳам, Раҳимбей ҳам тахтни шахсий манфаати, амал йўлида қўлга оладилар. Абулфайзхон ҳам, Абулмўминхонни ҳам, ўлдириб Рахимбей хон бўлади. Аммо у ҳам халқнинг аҳволи билан қизиқмайди. Зулм ва қон тўкишдан қайтмайди. Хонлик ичида ўзаро келишмовчилик, фитна ва қатағон давом этаверади.

Драмада биргина халқпарвар, адолатпарвар, курашчан образ Иброҳим Иноқдир. Иброҳим иноқ катта тарбиявий аҳамиятга молик персонаждир. Афсуски, унинг ана шу томонларини кўрсатадиган 5-парда дарслик мажмуада берилмаган. Абулфайзхон ўзи ўлдирган Фарход оталиқ ўрнига Иброҳим иноқни тайинлаганда ноиложликдан кўнади. Лекин дадил: “Бир кун бориб мени ўлимимга ҳукм чиқарурсиз” деб башорат қилади. Чунки хон унинг назарида ўта қонхўр ва Улфат билан Давлатнинг қўғирчоғига айланган шахсдир. Хонга яқин бўлмоқни истаганлар аввало Улфат ва Давлатнинг нафсини қондирмоғи даркор.

Иброҳимбей Абулфайзхон зулмига қарши онгли равишда курашга отланади. Тоққа чиқиб кетиб лашкар тўплаб кўп йиллар Абулфайзхонни таҳликага солади. Охири қўлга олиниб зиндонбанд қилинади. Зиндон азоблари уни жисмонан енгсада маънан енга олмайди. Раҳимбей тахтга ўтиргач, уни ҳузурига олиб келади, ўзи билан ишлашга ундайди. Бу пайтда у анча кексайиб, кўрмайдиган бўлиб қолсада, Иброҳимбей ўз ниятларидан қайтмаган бўлади. Адолатнинг рўёбга чиқиши эл - юрт осойишталиги учун курашни давом эттиради. 

Иброҳимбейнинг фикрича, хонни қурултой йўли билан сайлаш керак. қасдма қасдига тахтни эгаллаш элементи юртга зарар, мамлакатга вайроналик келтиради. Иброҳимбей тахтни шахсий адоват, бойлик ва обрў орттириш ниятида эгаллаган Раҳимбейнинг ҳали кўп қон тўкишига ишонади. Унинг юзига айтади: Сиз шу кун эрта Абулмўминни ҳам отасининг орқасига юбориб тахтни оларсиз. Мен Абулфайзхон билан урушдим. Чунки у хақсизлик қилган эди. Сиз ундан ҳам ортиқ ҳақсизлик қилиб турибсиз. Кўзим очиқ бўлганда эди сиз билан ҳам урушар эдим”.

Шубҳасиз бу сўзлар ўқувчилар онгида халқпарварлик, адолат, мустақилликни асраб қолиш туйғусини мустаҳкамлайди.

Драмадаги Улфат ва Давлат қонхўрлик босқинчилик ва зулм тимсолидир. Улар аслида Абулфайзхоннинг отаси томонидан эгалигида сотиб олинган қуллар бўлиб хонга итдай садоқат билан хизмат қиладилар. Улфат - хоннинг ҳар ерда, ҳар қандай хизматига тайёр турган дўсти. Давлат эса ана шу базму ишратларига маблағ етказиб берадиган очкўз кимсалардан бири. Иброҳим иноқнинг Абулфайзхонни огоҳлантириб: Улфат билан Давлатни рози қилмоқ мумкин эмасдир дейди. Улфат хон саройида катта мавқега эга, хўжа сарой лавозимини эгаллаган. Унинг айтгани айтган, дегани деган. Улфат хонни шафқатсизликка, қонхўрликка ундайди. Унинг шиори: “Подшоҳлик қон билан суғориладиган бир ёғочдир. қон оқмаган ёғоч қуриб қолиши аниқ. Абулфайзхон ҳам бунга ишониб тўла амал қилади.

Ҳиндистон мавзуси Фитрат ижодида муҳим ўрин тутиб, кенг ишланган. Адибнинг “Ҳинд сайёҳи”, “Ҳинд ихтилочилари”, “Чин севиш” драмалари шу мавзуда ёзилган. Бу мавзудаги асарларида Фитрат мустамлакачиликка қарши кураш ғоясини илгари суради. Пролетар диктатурасини қатл тегирмони жадал ишлаб турган бир шароитда хушёр санъаткор, истиқлол муаммосини ўз юртидан олинган воқеалик тизимида ифодалай олмасди. Шу боис Фитрат атайлаб Ҳиндистонга сафар қилади. Узоқ Ҳиндистон тупроғида рўй берган воқеаларни ифодалаш орқали драматург ҳар икки драмасида ҳам истиқлол дардини айтмоқчи бўлади. Мустамлакачилик сиёсати туфайли оддий фуқаро бошига чексиз жабр зулмлар ёғилаётганлиги, бунга қарши кўтарилиш, исёнкирлик ғазаби ва нафрати асардаги персонажлари фаолияти, тақдири ва буюк этиқоди орқали кўрсатилади. 

Драмаларнинг ғоявий асосини ҳиндистонлик ватанпарварларнинг ўз юртини инглиз мустамлакачиларининг зулмидан озод қилиш орзуси, курашига интилишини ташкил этади. 

Драматург Рахимбахш, Дилнавоз, Каримбахш, Нуриддин, Зулайхо кабиларнинг образлари орқали Ҳиндистон Миллий озодлик курашчиларининг фидоийлигини таъсирчан ифодалайди. Ҳинд ихтилочилари драмасининг бош қаҳрамони Рахимбахшнинг бутун фикри зикри инглизларни Ҳиндистон тупроғига қувиб чиқаришдир. Бу ишни у эзгу ишларнинг энг биринчиси деб билади. Унинг нутқида Фитрат истиқлол дарди билан оғриган ихтилочиларнинг туйғуларини жунбушга келтирадиган сўзларни топиб ишлатади. Унинг айтишича, қуръон бетига ҳайвон оёғи тегмак на эса, ҳинд қизининг юзига инглиз кўзи тушмак ҳам шудир. Шунинг учун ҳам Ватан тупроғидан мустамлакачиларни ҳайдаб чиқариш эзгу ишдир.

Хуллас, ўзининг ҳар бир асари билан Фитрат халқимиз учун оғир синов даври ҳисобланган 20-30 йилларда чин ватанпарвар, ҳақиқий истиқлол куйчиси ва курашчиси сифатида намоён бўлди.

Бугун унинг қадрига етиш, ардоқлаш, васиятларини амалга ошириш, мустақиллигимизни мустаҳкамлаш, биз, фарзандларнинг муқаддас бурчидир.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР

1. Фитратниг таржимаи ҳоли.

2. Фитрат мероси.

3. Шеърияти.

4. Фитрат - драматург. Тарихий ва замонавий драмалари.

5. “Абулфайзхон” драмаси: мавзу ва муаммо.

7. Фитратнинг хорижий мавзуга саёҳати.

8. Фитрат ва истиқлол.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ: 

1.Фитратнинг ўзбек адабиётда тутган ўрни

2.Фитрат ўзбек адабиётида қандай ислоҳотларни амалга оширган?

3.Фитратнинг таржимаи ҳоли тўғрисида гапиринг.

4.Фитрат инқилобни қандай кутиб олди ва умиди амалга ошдими?

5.Фитратнинг адабий мероси қандай гуруҳларга бўлиниб ўрганилади?

6.Фитрат шеърияти ва унинг асосий ғоясини аниқланг.

7.Нима учун Фитрат ўз асарларида тарихга мурожаат қилади?

8.Фитратнинг қандай насрий асарлари етиб келган?

9.Маърифат ва озодлик – Фитрат ижодининг бош ғояси сифатида.

10.Фитратнинг илмий мероси тўғрисида маълумот беринг. 

11.Инқилобдан кейин Фитрат ҳаёти текис кечдими?

12.Репрессия ва Фитрат тақдири.

13.Фитрат ижодининг ўрганилиши, асарларининг нашр қилиниши ҳақида.

14.Фитрат - ўзбек драматургиясининг асосчиларидан бири.

15.Фитрат драмаларининг мавзу доирасини белгиланг.

16.Фитратнинг қандай тарихий драмалари бор?

17.«Абулфайзхон» драмасининг мавзуси ва асосий ғояси нима?

18.Драманинг жанри қандай белгиланган.

19.«Абулфайзхон» драмасидаги асосий образларни сананг.

20.«Абулфайзхон» фожиасининг сабабларини аниқланг.

21. «Тахт қон билан суғорилатурғон дарахтдир» деб айтган ким?

22.Фитрат Иброҳимбей образи орқали қандай ғояни илгари суради?

23.Раҳимбей ва Ҳакимбей - сотқин шахслар сифатида.

24.Хаёл рамзий тимсоли ҳақида гапиринг.

25.Фитратнинг ҳорижий мавзудаги драмаларини айтинг.

26.«Ҳинд ихтилочилари» драмасида қандай ғоя илгари сурилади?

27.Драманинг асосий образларини санаб беринг.

28.«Чин севиш» драмасининг ғояси ва асосий образларини аниқланг.

29.Фитратнинг замонавий драмалари. «Арслон» ҳақида гапиринг.

30.Истиқлол даврида Фитрат ижодига муносабат.

24-25-26 МАВЗУ: ҲАМЗА ҲАКИМЗОДА НИЁЗИЙ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИ (1889-1929)

АДАБИЁТЛАР

1. XX аср аср ўзбек адабиёти тарихи. Дарслик. Т., 1999.

2. Ҳамза замондошлари хотирасидан. Т., 1989.

3. Ҳамза - драматург. Мақолалар тўплами. Т., 1989.

4. Ҳ.Ҳ. Ниёзий, Мукаммал асарлар тўплами.5 жилдлик. Т., 1988-90.

ДАРС РЕЖАСИ:

1. Ҳаёти ва ижоди.

2. Ҳамза лирикаси ва унинг асосий хусусиятлари. 

3. Ҳамза - драматург.

4. Ҳамза ва жамият.

Ўзбекистон халқ ёзувчиси Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий XX аср ўзбек адабиётининг тамал тошини қўйган санъаткорлардан биридир. У мумтоз адабиёт анъаналарига асосланган шеъриятни ҳаётга, халққа яқинлаштириш, реалистик ўзбек насрини яратиш, айниқса, драматик турнинг барча жвнрларини юқори босқичда ривожлантириш борасида катта маҳорат ва новаторлик кўрсатган санъаткордир. Айни пайтда Ҳамза композитор, режиссер, театр арбоби, журналист, педагог сифатида ҳам шуҳрат қозонган. У ўзининг серқирра ижоди ва қизғин ижтимоий- сиёсий фаолияти билан ўзбек маданияти, адабиёти ва тарихида сезиларли из қолдирган йирик шахсдир. 

Ҳамза 1889 йилнинг 7 мартида Қўқон шаҳрида табиб оиласида туғилган. Отаси Ҳакимча табиб номи билан машҳур бўлган саводли, маърифатли, зиёли киши бўлган. Ҳамза аввал шаҳардаги эски мактабда, сўнг рус мактабида ўқиди. Мактабни тамомлаб, аввал Қўқон, кейин Наманган шаҳарларидаги мадрасаларда таълим олди. Ёшлигидан бошлаб,форс-тожик, араб, рус тилларини пухта ўрганди. Кейинроқ бу тиллар қаторига турк ва татар тиллари ҳам қўшилган. Замоннинг қалқиб туриши, инқилобий ҳодисалар Ҳамзани жуда ёшлигидан бошлаб ижтимоий- сиёсий воқеаларга қўшилишига олиб келди. Ўзининг таржимаи ҳолида ёзишича, 14-15 ёшларидан бошлаб, турли хил газета ва журналларни ўқиб, “кундан кун эски хурофотларни, мадраса ўқишларини, халқ тирикчилигидаги ўзгаришларни, маданият, иқтисод деган масалаларни” тушуна бошлади. Наманганда таҳсил олиб юрган кезларида маърифатпарвар Абдулла Тўқмуллин билан танишиб, ундан кўп яхши нарсалар ўрганди. Унинг таъсирида маърифатпарварлик фаолияти билан шуғуллана бошлайди. Шу ердаёқ 16 кишилик курс очиб, ўқита бошлади.

Ҳамза 1910 йили Тошкентга келиб, Қашқар дарвоза маҳалласида “усули савтия” мактабини очди. Энди унинг ҳақиқий маърифатпарварлик фаолияти бошланган эди. Бир йил ўтгач, Қўқонга қайтиб, 1911 йилда янги мактаб очди. Аммо бу мактаб бир йил фаолият кўрсатди холос. Махаллий руҳонийлар ва амалдорлар қаршилигига учраган мактаб ёпилиб, Ҳамзанинг ўзи таъқиб остига олинади. 1912 йилда у ҳаж сафарига отланади. Қўқондан Самарқанд, Боку, сўнг Истамбул орқали Афғонистон, Ҳиндистон, Макка, Мадина, Шом, Байрут шаҳарларида бўлди. Бу ҳақда кейинроқ бир шеърида шундай ёзади:

Ўйладим кезган еримни кўрмадим сендек пари

Миср, Истамбул, Араб, Шому, Аъжам Кашмирда

1914 йилда Қўқонга қайтиб келиб, яна дарҳол мактаб очади. Газетада берган эълонига қараганда бу мактабга фақат камбағалларнинг болаларини қабул қилган ва уларга ўқув қуроллари бепул берилган. Ҳамза мактаб очиб, унда ўзи дарс берибгина қолмай, замондошлари сингари дарсликлар ҳам яратиб, нашр эттиради. Унинг “Енгил адабиёт”, “Ўқиш китоби”, “Қироат китоби” каби дарсликлари ўз вақтида анча машҳур бўлган. Демак Ҳамза ўзининг бундай маърифатпарварлик фаолияти билан жадидлар сафига қўшилган. Ўша давр газеталарида унинг талай мақолалари- “Бидъатми, мажусиятми?”, “Фақирлик недин ҳосил ўлур?”, “Мактаби дорил- айтом”,”Жума қандоқ кун?” сарлавҳаси билан эълон қилинган. Уларда муаллиф юртнинг ҳамма табақасига-бою камбағалига, зиёли-ю, дин пешволарига мурожаат қилиб, халқни жаҳолатдан, тутқунликдан, ҳар- хил ярамас илатлардан қутқаришнинг ягона йўли фақат ўқитиш, саводни чиқариш, маърифатли қилиш эканлигини таъкидлайди. Кейинроқ у Марғилонда ҳам ана шундай мактаб очади. Шу билан бирга муаллимларни кўпайтириш мақсадида 6 ойлик ўқитувчилар курсини ҳам ташкил қилган. Бу мактабларни маблағ билан таъминлаш учун шаҳарда китоб дўконлари ташкил қилган. Аммо бу мактаблари Фарғона вилояти маорифининг раҳбари Андреев томонидан ёпилган. Ҳамза яна Қўқонга қайтишга мажбур бўлади. Бу ерда ҳам очган мактаблари кўп давом этмайди, ё маблағ етишмаслигидан, ёки таъқиб қилинганлигидан ёпилади. Ҳамза иродаси кучли, мақсади йўлидан қайтмас одам бўлган. 1916-17 йилларда бир неча газета ва журналлар нашр этади. Бироқ уларнинг ҳам кўпи билан 5-6 сони чиққач, ёпилаверади.

Ана шундай иқтисодий, ҳам маънавий қийинчиликлар Ҳамзанинг 1917 йил феврал инқилобини ғоят хурсандчилик билан кутиб олишига сабаб бўлди. Унинг хизматига кириб, астойдил ишлай бошлади. Кўп ўтмай октябрь тўнтариши рўй берди. Бу инқилобнинг шиорлари ундан-да, қизил, ундан-да хайрли бўлганлигидан Ҳамза дарҳол инқилоб ғалабаларини куйлайдиган инқилобчи шоирлар қаторига қўшилди. Эски жадидларнинг барчаси- Фитрат ҳам, Қодирий ҳам, Чўлпон ҳам шу сафда эди. 1918-20 йилларда Ҳамза драмтруппа ва агитбригада ташкил қилиб, ҳарбий қисмларда қизғин фаолият кўрсатди. 1921-24 йилларда Ҳамза Бухоро, Хоразм, Хўжайли томонларда яшаб, ишлайди. Соғлиги ёмонлашгач, қайтиб, аввалда ижодий иш билан шуғуллана бошлайди.

Ўзбекистон МИКнинг фармонига мувофиқ 1926 йил 27 февралда Ҳамзага “Ўзбекистон халқ ёзувчиси” фахрий унвони берилган, шоир яна қизғин меҳнатга шўнғийди. Энди у Шоҳимардонга бориб, колхоз тузиш, мактаблар очиш, халқни саводли қилиш, динга қарши курашиш учун отланади. Аммо у бу ерда ҳам қаттиқ қаршиликка дуч келади ва 1929 йилнинг 18 мартида ҳалок қилинади.

Ҳамзанинг ижоди ўз таржимаи ҳолида ёзишича, ўн ёшларидан бошланган. У дастлаб “Ниҳоний” тахаллуси билан ғазаллар, мухаммаслар, мураббалар ёзган. Албатта, Ҳамза илк ижодидаёқ замоннинг ҳамма нобопликларини тўғри тушунган ва шеърларида бу нобопликлар моҳиятини ҳаққоний очиб беролган дейиш қийин. Ҳамза дасаввал мумтоз адабиёт анъаналари доирасида ижод қилганлигини, асосан, муҳаббат мавзусида асарлар яратганини кўрамиз. Бора-бора шоирнинг лирик қаҳрамони маъшуқа етказаётган жабру ситамлар замона нобопликлари туфайли рўй бераётганини англаб ета бошлайди. Лирик қаҳрамон- шоирнинг англаб етишича, ошиққа жафо тошларини отиб, унинг вужудини мажруҳ қилаётган маъшуқа аслида “бузилган, расво бўлган замон аҳли”нинг биридир:

Дариғо, бу замон аҳли бузилди, бўлди кўп расво, 

Туман турлу касофат ҳам шароратлар бўлиб парво.

Ҳақиқат сўзга боқмас, ҳеч киши бермас қулоғини,

Тариқи бандаликдин барча бир йўл ўлди бепарво.

Ҳамза Ҳакимзода ижодида биринчи жаҳон уруши ва октябрь тўнтариши арафасида яратган етти бўлимдан иборат “Миллий ашулалар учун миллий шеърлар мажмуаси”алоҳида ўрин тутади. Бу мажмуанинг биринчи бўлими номланмаган, қолганлари “Оқ гул”, “Қизил гул”, “Яшил гул”, “Сариқ гул”, “Пушти гул”, “Сафсар гул” деб аталган. Бу тўпламларнинг ҳар бирига киритилган шеърлар мазмуни, хусусиятлари, оҳанги, образлари тўғрисида мисоллар билан гапириб бераман, китобдан мисоллар ўқиб бераман. 

1917 йил октябрь тўнтаришини хайрихоҳлик билан қарши олган Ҳамза унинг алвон шиорларига маҳлиё бўлиб, “инқилоб куйчиси” га айланди. қисқа муддат ичида “Яша шўро”, “Ҳой, ҳой отамиз”, “Ишчилар, уйғон”, “Ҳой, ишчилар”, “Берма эркингни қўлдан” сингари ўнлаб инқилобий руҳдаги шеърларни ёзди. Бу шеърларнинг оқибати ва кимларга керак бўлгани тўғрисида талабаларга сўзлаб бераман. 

Ҳамзанинг адабий ижоди асосан икки йўналишдан - шеърият ва драматургиядан иборат. Энди унинг драматургик фаолиятига тўхталамиз. Унинг адабий ижодида драматургия катта мавқега эга. Халқ ёзувчиси унвони олиши муносабати билан тайёрланган ҳужжатларида Ҳамза 150 га яқин драматик асар яратганини айтади. Бунга шубҳа қилиб бўлмайди. Зеро, Ҳамза инқилобдан кейинроқ ҳам ижодий ҳам ижтимоий жиҳатдан жуда фаоллашган. Айниқса, ўзи драмагруппа ташкил қилиб, 2- агит фоиз билан қизил жангчиларига хизмат қилиши, сўнгра Бухоро, Хоразм, Хўжайлида бўлган пайтларида ўқувчилар ва маҳаллий аҳоли иштирокида кичик драмгруппалар ташкил қилиб, уларга ўзи бир пардалик пьесалар ёзиб бериб, саҳнага қўйганлиги ҳақида маълумотлар бор. Аммо Ҳамза уларни қайта йиғиштириб олмаган. Натижада кўпи йўқолиб кетган. 

Бизга етиб келган биринчи драматик асари “Заҳарли ҳаёт ёҳуд ишқ қурбонлари”дир. 1915 йилда ёзилган, 1916 йилда босилган бу тўрт пардали асар драматик турнинг фожеа жанрида яратилган. Бу ерда шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, Ҳамза Ҳакимзода ўзбек драматургиясининг ҳар уччала жанрида ҳам бақувват асарлар яратди. Унинг “Мухторият ёҳуд автономия”, “Ким тўғри”, “Майсаранинг иши” асарлари комедия жанрига мансуб бўлса, “Заҳарли ҳаёт ёҳуд ишқ қурбонлари”, “Лошмон фожеаси”, “Фарғона фожиаси” асарлари трагедия жанрида яратилган. “Паранжи сирларидан бир лавҳа”, “Бой ила хизматчи”, “Бурунги сайловлар” драма жанрининг намуналари сифатида узоқ йиллардан буён яшаб келмоқда. Шу билан бирга Ҳамза шеърий драмалар ҳам муаллифидирки, бу унинг улкан салоҳият соҳиби эканлигини исботлайди. 

Ҳамза табиатан маърифатпарвар зиёли бўлиб, бутун умрини ўз халқи, миллати равнақи йўлига,уни маърифатли қилишга бахшида қилган инсон эди. Биз буни ўтган дарсларимизда шеъриятни таҳлил қилиш, дарсликларини ўрганиш жараёнида чуқур билиб олдик. Шоир ўзи содиқ бўлган маърифат ғоясини фақат шеърий асарларидагина эмас, балки насрий ва драматик асарларида ҳам илгари суради. “Заҳарли ҳаёт” пьесаси айнан мана шу ғояни илгари суриши билан қимматлидир. Бу драманинг мавзуси, бош ғояси тўғрисида тўлароқ маълумот бераман.

- драмада кўтарилган муаммо:

- Марямхоним образи, унинг асосий мақсади, фаоллиги, садоқати, қатъийлиги. Эшонга муносабати ва заҳар ичиши. Маҳмудхонга бўлган муҳаббати ва садоқати. Ўлими олдидан айтган гаплари ва унинг асар ғоясини беришдаги ўрни. 

- Маҳмудхон образи. Ижтимоий келиб чиқиши. Маҳмудхон маърифатли йигит; Маҳмудхоннинг миллий характер сифатидаги чизгилари; Марямхонимга бўлган муҳаббати ва садоқати; ўлими олдидан айтган гаплари.

- Эшон образи. Эшон тасвирида сатирик йўналишининг кучлилиги. Ҳамзанинг динга ва дин кишиларига муносабати. 

Драма тўласича маърифатни улуғлаб, жаҳолатни қоралайди. Қаҳрамонлар тилидан айтилган қуйидаги сўзлар драманинг бош ғоясини ифодалайди: “қандай жаҳолат замон бу? қандай ваҳшат замон бу?! Илмсиз, виждонсиз кишилар, инсониятсиз, маданиятсиз кишилардан иборат қандай замон?!” Бу сўзлар қаҳрамонларнинг ўз даври замонасига исёнидир. Бу билан Ҳамза ҳам ўз замондошлари Беҳбудий, Авлоний, Қодирий, Ҳожи Муин, Мирмуҳсин сингарилар билан ҳамоҳанг бўлганлигини сезиш мумкин. Драманинг бадиий хусусиятлари ва аҳамияти ҳақида гапириб бераман.

Шунингдек, Ҳамза драматик турнинг трагедия жанрида “Лошмон фожиаси”, “Фарғона фожиаси” сингари трилогия ва тетралогияларини ҳам яратди. Афсуски, у асарлар ўз вақтида босилмаган ва қўлёзмалари ҳам сақланмаган. Фақат “Лошмон фожиалари” дан “Истибдод қурбонлари” деб аталган қисмигина сақланиб қолган холос.

Маълумки, Ҳамза совет даври адабиётида ўзбек драматургиясининг асосчиси деб тан олинарди. Ва бунга унинг кҳпроқ “Бой ила хизматчи” драмаси асос қилиб олинарди. Аслида эса, бу пьесадан бир ярим саҳифагина етиб келган бўлиб, у шоирнинг 50 йиллик юбилейи муносабати билан К.Яшин томонидан қайта ишланган. Биз яқин-яқингача Яшин яратган нусхани Ҳамза асари сифатида ўрганиб келдик. Бу драманинг тарихи, мазмуни, асосий образлари советлашув ҳақида сўзлаб бераман. Уни тиклашда Яшин устозининг “Бурунги сайловлар” драмасидан ҳам унумли фойдаланганлигини, натижада ўша даврда муҳим ҳисобланган соцреализм методига тўла жавоб бера оладиган драмага айлантирилганлигини айтиб, узоқ йиллар шу драма билан Ҳамза ўзбек драматургиясининг асосчиси сифатида ўрганиб келинганлигини тушунтираман. 

Ҳамзанинг “Ким тўғри?”, “Мухторият ёки автономия”, “Туҳматчилар жазоси”, “Майсаранинг иши” каби комедияларида санъаткорнинг идеали, ниятлари, кулгига, асарларнинг умумий пафосига сингдирилган. Айниқса, “Майсаранинг иши” драмасида муаллиф ўз ниятларини ижобий қаҳрамонлар зиммасига ҳам юклайди. Улар салбий қаҳрамонлар ва иллатларини фош қилишда фаол қатнашадилар. Бу драмани қуйидагича таҳлил қилиб бораман.

- “Майсаранинг иши” драмасининг жанр хусусиятлари; 

- Драмада халқ оғзаки ижоди материалларидан фойдаланиши; ўрни; роли;

- дарамадаги Майсара, Чўлпон, Ойхон, Мулладўст, қози, Мулларўзи, Ҳидоятхон тимсоллари; салбий образлар тасвирида сатирик йўналишнинг кучлилиги Ҳамза комедиялари, драмалари ва умуман ижодида ўзбек миллий тафаккури ёрқин намунасини кўриш мумкин.

Миллийлик, миллий ўзига хослик, бир сўз билан айтганда, миллий жозиба ҳар бир халқнинг бадиий адабиётини бошқа халқлар адабиётидан ажратиб турувчи ва жаҳоннинг сон -саноқсиз адабиётлари даврасида тенг ҳуқуқли бир аъзо сифатида яшашига кафиллик берувчи бош омилдир. Зотан, миллий адабиётлар бетакрорлиги билан қимматлидир. Шу жиҳатдан қараганда, Ҳамзанинг драмалари ўзбек халқининг миллий урф-одатларини ғоят аниқ тасвирлайди. Бинобарин, ҳақиқий ёзувчи, чин талант соҳибида у мансуб халқнинг ҳам, адабиётнинг ҳам миллий хусусиятлари, белгилари акс этади. Жумладан, Ҳамзада ўзбек халқининг қалби, юраги, руҳи, характери, психологияси, тили, дарду-армонлари тўла мужассамлашгандир. Шунинг учун ҳам унинг асарларида ўзбек халқининг миллий ўзига хослиги тиниқ ва равшан акс этгандир. Унинг асарларида ХХ аср бошларидаги ўзбек халқининг ҳаёти, турмушининг кўпгина манзаралари, кайфияти, руҳи, интилишлари, илғор қарашлари ва айни пайтда, психологиясидаги иллатлари равшан ифодаланган. 

Ҳамзашунос олим Л.Қаюмовнинг айтишича, Ҳамзанинг “Паранжи сирларидан бир лавҳа ёки Ҳолисхон” драмаси шу жиҳатдан энг мукаммал ва ибратли асардир. Бу асарнинг жанр хусусиятлари асосий образларидан Тўлахон-Холисхон ва жамиятдаги иллатларнинг рамзи сифатида Мамат сингарилар хусусида сўзлаб бераман. Шундан сўнг Ҳ.Ҳ.Ниёзий фаолияти ва ижодига хулоса ясайман. Унинг ижодига бугунги қарашлар, муносабатлар ҳақида гапириб бераман.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1. Таржимаи ҳоли.

2. Маърифатпарварлик фаолияти.

3. Дарсликлари ва уларининг мазмуни.

4. Ҳамза лирикаси, мавзуси, ўзига хос хусусиятлари.

5. Ҳамза - драматург.

6. “Заҳарли ҳаёт ёҳуд ишқ қурбонлари” драмаси - фожиа жанрида.

7. Ҳамза комедиялари: “Майсаранинг иши”.

8. Ҳамза прозаси хусусида.

9. Ҳамза ва миллий уйғониш жараёни.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Ҳамзанинг ўзбек адабиёти ва маданиятида тутган ўрни қандай?

2.Ҳамза ижодининг совет даврида ўрганилиши.

3.Мустақиллик йилларида Ҳамза ижодига муносабат.

4.Ҳамзанинг таржимаи ҳоли ҳақида гапиринг.

5.Ҳамза ва жадидчилик ҳаракати.

6.Ҳамза - моҳир педагог сифатида.

7.Ҳамзанинг дарсликларини биласизми?

8.Ҳамзанинг инқилоб ва совет ҳукуматига муносабати қандай бўлди?

9.Ҳамзанинг инқилоб куйчиси сифатида улуғланишининг сабаблари.

10.Ҳамза тақдирининг фожиали тугаши ҳақида нима дея оласиз?

27-28-29 МАВЗУ: АБДУЛЛА ҚОДИРИЙ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИ (1894-1938)

АДАБИЁТЛАР

1. ХХ аср ўзбек адабиёти тарихи. Дарслик. Т.. 1999.

2. Ҳ.Қодирий. А.Қодирийнинг сўнгги кунлари. Т., 1994.

3. “Ўткан кунлар”. Ҳайрати. У.Норматов. Т., 1994.

4. И.Солижонов. Илиқ куртаклар. “Шарқ юлдузи” ж. №5-6, Т., 1994.

5. И.Солижонов. Аниқлик фазилати. “ЎЗАС” газетаси. 9.12.1994 й.

6. А.Қодирий “Ўткан кунлар”, “Меҳробдан чаён”. Т., 1992.

ДАРС РЕЖАСИ:

1. Таржимаи ҳоли.

2. Илк ижоди, ҳикоялари.

3. “Ўткан кунлар” романи.

4. “Меҳробдан чаён” романи.

 ХХ аср ўзбек адабиёти хазинасига реалистик ҳикоялари, ҳажвий асарлари, публицистик ва адабий танқидий мақолалари, бадиий таржималари, ҳаётий мантиққа асосланган қиссалари, халқимизнинг биринчи муҳаббатига айланган "Ўткан кунлар" ва "Меҳробдан чаён" романлари билан муносиб ҳисса қўшган А. Қодирий кўп асрлик миллий адабиётимиз ривожида туб бурилиш ясаган санъаткордир. Адибнинг ижодий мероси, шонли ва фожиали умр йўли авлодлар учун ҳам ибрат, ҳам аччиқ сабоқдир. Халқимиз А. Қодирий шахсига, меросига ҳамиша катта эҳтиром ва қизиқиш билан қараб келган. Афсуски, мустабид совет тузуми узоқ йиллар ўзбек халқининг ана шу қизиқиши ва эҳтиром йўлига ғов солиб уни Қодирийдан жудо қилиб келди. Ҳақиқат рўёбга чиқиб, фарзанди ўз халқи бағрига қайтди. Юз йилдан сўнг Қодирий мамлакатимизда ўзининг ҳақиқий ўрнини ва қадрини топди. 1994 йил Қодирий йили деб эълон қилинди, адибнинг 100 йиллик тўйи жуда катта тантаналар билан нишонланди. Унга “Мустақиллик Ордени” мамлакатимиз истиқлолининг фидоийси сифатида биринчи бўлиб берилди. Адабиётимизда яратилаётган энг яхши асарларга “А. Қодирий номидаги Республика Давлат мукофоти” таъсис этилди. 

А. Қодирий ўз таржимаи ҳолида ёзишича, “мустабид Николайнинг тахтига ўтирган йили” - 1894 йилда Тошкентда боғбон оиласида туғилган. Улар оилада кўпчилик эдилар ва барчаси ҳам биргина боғдорчилик билан шуғулланадиган отасининг топганига қараб ўтирардилар, боғда мева-чева яхши бўлса, дуруст ҳаёт кечиришар, бўлмаса, “бутун қиш ичи жоврашиб” чиқардилар. Иқтисодий қийинчиликка қарамай, А. Қодирий маҳалласидаги мактабда ўқиди. Сўнг давр тақозосига кўра рус-тузем мактабида таълим олди. Уни тамомлаб, Муҳаммад Расулбой деган саҳоватли одамнинг қўлида иш юритувчи сифатида хизмат қилди. 1917 йил инқилобий ҳодисалар А. Қодирий ҳаётида ҳам ўзгаришлар ясади. Айниқса, октябрь инқилоби А. Қодирий учун ҳақиқий “жасорат берди”. Дастлаб халқ милицияси, кейин озиқ-овқат қўмитасида ташкил этилган газета муҳаррири, турк РОСТА” муҳаррири бўлиб ишлади. 1922 - 24 йилларда К.Алиевнинг таклифи билан Москвада ўқиб келди. Хуллас, совет ҳукуматининг барча топшириқларини сидқидилдан адо эта бошлади. Бироқ йил сайин инқилобдан кутган умидлари пучга чиқар, жасорат ўрнига ҳайиқиш, мустақиллик ўрнига зулм исканжаси қаттиқроқ боғланарди. Боз устига 1926 йилда қамоққа олиниб, бир муддат ҳибсда тутдилар. Сўнг 10 йил давомида унинг шахси, асарлари теварагида шов-шув, баҳслар давом этди. Ниҳоят 30-йилларнинг мудҳиш довули А. Қодирийни халқ орасидан юлиб кетди, 1937 йил 31 декабр куни қамоққа олиниб, 1938 йилнинг 4 октябр куни суд қарорисиз отиб ташланди. Қарор эса 5.10 да чиқарилди. А. Қодирий ҳақсиз равишда совет қатағони тегирмонининг қурбони бўлди. Уни йўқотиш нега керак бўлди? Бу ҳақда сиз билан “Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти” фанини ўрганишдаги кириш дарсларимизда билиб олдик. Энди адибнинг романлари ва кичик асарларини таҳлил этиш жараёнида янада чуқурроқ ўрганамиз. Шундай қилиб, А. Қодирий адабиётга ХХ асрнинг бошларида, тўғрироғи, 1 жаҳон уруши йилларида кириб келди. “Садои Туркистон”, “Самарқанд”, “Ойна” каби газеталарини ўқиб юрган Қодирийда ижодий интилиш бошланади. “Падаркуш” пьесаси таъсирида “Бахтсиз куёв” драмасини ёзади. 1915 йил “Яна шу йилда татарларда чиқиб турғон ҳикоя ва рўмонларга тақлидан “Жувонбоз” отлиғ ҳикоячани ёзиб, ношир топилмоғонидан ўзим нашр қилиб юбордим. Энди чин мусанниф бўлдим - ов, деб қувонар эдим”, деб ёзади адиб илк ижодий интилиши тўғрисида. Шунингдек, ўша давр матбуотида унинг “Аҳволимиз”, “Миллатимга” каби талай шеърлари ҳам босилган. Шу ерда талабаларга А. Қодирийнинг шеърларидан ўқиб, ўзим илк бора рус алфавитида нашр қилдирган адибнинг “Жувонбоз” ҳикояси, унинг мазмуни, образлари, Саъдулла. Раҳимжон, Мадраса ҳаёти ҳақида гапириб бераман.

А. Қодирийни ёзувчи сифатида илк бор элга танитган ижодий намуналари бу 20-йилларда дунёга келган “Калвак махзумнинг хотира дафтаридан” ,Тошпўлат тажанг нима дейди?” каби ҳажвий асарлари бўлди. Улар А. Қодирийнинг “Кичик асарлар» 1969 китобида ҳикоя деб берилган. Бироқ кейинроқ У. Норматов уларни қисса сифатида баҳолайди. Ва 11-синфлар учун чиқарилган дарсликда қиссалар деб кўрсатилган, нима бўлганда ҳам А. Қодирий бу асарларида “характер куйчиси” асосида даврнинг жамиятнинг иллатларини тагматн орқали очиб беришга ҳаракат қилган муаллиф ҳаётидаги, одамлар табиатидаги муайян салбий ҳодисаларни соф макуравий нуқтаи назардан туриб эмас, яъни нуқул бир ёқлама қоралаш, фош этиш йўлидан бормайди. Характер ва ҳодисаларни холис туриб, бутун мураккаблиги, зиддиятлари билан кўрсатишга эришди. 

“Калвак Махзумнинг хотира дафтаридан” асари 1923-27 йиллар оралиғида ёзилган ва пешма-пеш “Муштум” журналида босилиб борган. Бу йиллар давомида ҳаётнинг ўзида, қолаверса, А. Қодирий қисматида кўп ўзгаришлар рўй берган. У бир бор қамалиб, совет ҳукуматининг зуғумини тортиб кўрган, “Йиғинди гаплар” асари билан жамиятдаги иллатларни кескин фош этган, Демак, қарашида ҳам маълум янгиликлар пайдо бўлган эди. Бу ҳол асарда ўз ифодасини топмай қолмасди. А. Қодирий “Калвак Махсумнинг хотира дафтаридан” асарида “Кўпдан бери ҳақиқий ҳаёт билан алоқаси узилган, мадраса хурофоти билан мияси ғовлаган” маҳалла имоми Калвак Махзумнинг кулгили саргузаштларини ҳикоя қилиб бермоқчи бўлади. Ана шу ҳикоянинг мазмуни, Қодирийнинг нияти матн остидаги маъно, Махсум характерининг ишланиши, адибнинг маҳорати ҳақида талабаларга батафсил сўзлаб бериб, энг муҳим ўринларни ёздириб қўяман.

“Тошпўлат тажанг нима дейди?” асарининг қаҳрамони Тошпўлат характери ҳам зиддиятли. У аслида чапанилар тоифасидан бўлиб, табиатида кўп нобоп жиҳатлар мавжуд. Тошпўлат болалигидан яхши тарбия кўрмаган. Мактабда ёлчитиб ўқимаган, саводсиз, оми, ҳаётда йўлини топа олмаган омадсиз одам. Маърифатсизлик оқибатида у кўп нарсаларнинг маънисига тушунмайди, турмуш чигалликларини еча олмайди ва тасвирда кулгили вазиятга тушиб қолади. Тошпўлат адиб тасвирлаганидек, ишсиз, бири икки, бити сирка бўлмаган ва шу фақирлик орқасида ёмон йўлларга кириб қолган шахс. Тошпўлат тажанг характерига хос мана шу қирраларини асардан келтирилган мисоллар асосида тушунтириб бераман.

Ҳар иккала ҳажвий асарда ҳам муаллиф асар бош қаҳрамонлари саргузаштларини тасвирлаш орқали ўқувчини 20-йиллар ҳаётининг зиддиятли драматик ҳодисаларига, даврнинг ўткир муаммоларига рўбарў қилади. Масалан, Калвак Махзумнинг кутубхонадаги “тафтиши”, йўлда ўқувчи қизча билан бўлган суҳбати, Тошпўлатнинг мардикор бозоридаги кўрганлари, дўсти Салим сўтак билан учрашуви, суҳбатлари орқали ёзувчи кулиб туриб, ўша давр ҳаётининг мунгли, аянчли ҳақиқатини айтган. Фожиали ҳодисалар моҳиятини очишга уринганлигини кўрсатади. Ёзувчининг ҳажвий юмористик маҳорати, “характер кулгиси” яратиш санъати унинг йирик асарларида, хусусан, "Ўткан кунлар" романидаги Ўзбек ойим, Хушрўйбиби, Содиқ, Жаннатхола, "Меҳробдан чаён"даги Солиҳ маҳдум, “Обид кетмон” қиссасидаги Хатиб домла ва Мулла Мухсин образлари тасвирида янада ёрқинроқ намоён бўлганки, буни ўша асарларини ўрганганимизда айтармиз. 

А. Қодирий ўзбек романчилик мактабининг асосчисидир. Й.Э.Бертельс баҳоси "Ўткан кунлар" романи ўзбек адабиётида шу жанр талабларига тўла жавоб бера олган биринчи асардир. Бу асарни муаллиф 1919 йилда ёза бошлаган. Романдан парчалар 1922 йилда “Инқилоб” журналида босилган. 1925 йилда асарнинг бўлимлари алоҳида-алоҳида, сўнг 1926 йили яхлит ҳолда китоб бўлиб чиққан. “Мозийга қайтиб иш кўриш хайрлидир” деб адиб бу романида холис туриб, XIX аср ўрталаридаги Туркистон тарихининг, ўзбек халқи ҳаётининг ҳаққоний манзарасини ёритади, муҳим тарихий-ижтимоий ҳодисаларни чуқур бадиий таҳлил қилади, даврнинг етакчи ижтимоий кучлари моҳиятини очади. Бу ниятларини рўёбга чиқариш учун “Мавзуни мозийдан, тарихимизнинг энг кир, энг қора кунлари бўлмиш кейинги хон замонларидан” белгилайди. Ўша замон кишиларининг аҳвол-руҳияси, орзу-интилишлари, қувончу-ташвишларини зўр маҳорат билан ёрқин образлар орқали очиб беради.

Адиб асар ёзилган пайтдаги ҳукмрон мафкуранинг таъсирига, ўзининг ўша пайтдаги синфий майлларига берилмай, реализмнинг бош принципларидан келиб чиқиб, ҳаёт ҳақиқатга содиқ қолади, воқеа-ҳодисаларни бўямай, безамай, ростгўйлик билан тасвирлайди. Айнан шу роман орқали ўзбек халқи илк бор ўз бисотини, асл қиёфасини, миллий ўзига хослигини ички дунёсини, кучли ва ожиз томонларини бор бўйича гўё тиниқ кўзгудагидек аниқ кўрди. Роман ўзбек ўқувчиси томонидан чанқоқлик ва катта қизиқиш билан кутиб олинди, эл орасида “Кумушбибининг китоби” номи билан машҳур бўлиб кетди. Натижада қисқа фурсатда қайта-қайта чоп этилди, бир неча тилларга таржима қилинди. Афсуски, оддий ўқувчига ёққан бу роман ўша давр адабий танқидчилигига, шўролар ҳукуматига, большевиклар мафкурасига маъқул тушмади. Роман хусусида кўп танқидий мақолалар босилди. Булар ҳақида тўлароқ кейинги курсда ўтиладиган “Адабий танқид тарихи” фанидан билиб оласиз. Ҳозир эса мен қисқача маълумот бераман. М.Шевердин, С.Ҳусайн, О.Шарафиддинов, Ойбек мулоҳазалари ҳақида айтаман.

Энди роман тўғрисида батафсилроқ маълумот оламиз. Аввало, асарнинг мавзуси ва муаммоси ҳақида. Роман мавзуси хусусида ёзувчининг ўзи “Ёзғувчидан” деб берилган кириш сўзида айтиб ўтган ва буни юқорида келтирдим. Муаммоси эса давр учун ҳам, кейинги йиллар учун ҳам, хозир учун ҳам ғоят зарур бўлган масаладир. Унда бир-бирига боғланган икки хил муаммо кўтарилган. 

1. Муҳаббат ва оилада эркинлик.

2. Мамлакатнинг миллий тақдирий масаласи.

Ҳар иккала муаммонинг моҳияти, бир-бирисиз тасаввур этиб бўлмаслиги мамлакат эркинлигига эришмасдан туриб, оилада эркинликка эришиш мумкин эмаслиги, шунинг учун ҳам севишганлар турмуши фожиали тугаганлиги ҳақида гапираман.

Романнинг сюжети ва ғоявий мазмуни. Роман 3 бўлимдан иборат бўлиб, улар бир-бири билан ўзаро боғланган ва бир- бирини тўлдирадиган воқеалар тизимига эгадир. Ҳар бир бўлим бобларга ажратилган ва бу боблар сарлавҳаланган. Романнинг мазмунида истиқлол масаласи кўзга алоҳида ташланиб туради. Бунинг исботи учун асарнинг “истиқлол дарди”, “Тошкент устида қонли булутлар” бобларини. Юсуфбек Ҳожи ва Отабек, Юсуфбек Ҳожи ва Мирзакарим қутидор суҳбатларини эслатиб ўтаман. 

Романнинг асосий қаҳрамонлари Отабек, Юсуфбек ҳожи бўлиб, уларни таҳлил қилганда, Кумушбиби, Зайнаб, Ўзбек ойим, айниқса, Ҳасанали, шунингдек, Ҳомид ва бошқа персонажларни ҳам эсдан чиқариб бўлмайди. Чунки уларнинг ҳар бири романда ўзига хос ўринга эга бўлиб, адибнинг маълум бир ғоявий ниятини очишга хизмат қилдирилади. Аввало, шуни айтиш лозимки, совет ҳукумати адабиёт олдига оддий халқ вакилининг образини яратиш масаласини қўяётган ўша йиллардаёқ адиб ҳаёт ҳақиқатидан чекинмади. Асари марказига яхши ва ёмон одамларни олиб чиқди. Улар синфийликдан ҳоли. Юсуфбек ҳожи Тошкент бегининг бош маслаҳатчиси. Отабек савдогар. Аммо улар ғоят инсонпарвар бўлиб, хизматкорлари Ҳасанали ва бошқаларга инсон сифатида қарайдилар, муомала қиладилар ва қадрлайдилар. Энди ана шу образларнинг ҳар бирини алоҳида -алоҳида кўриб чиқамиз.

1. Юсуфбек Ҳожи - романнинг бош қаҳрамони, адибнинг мустақиллик ҳақидаги ниятларини ифодаловчи образ. Мисоллар. 

2. Отабек - ёш савдогар, дунё кўрган, янгича фикрлайдиган халқпарвар, миллатпарвар йигит, севгисига содиқ, жасур ва қатъиятли образ.

3. Кумушбиби - севги мабудаси. 

4. Ўзбек ойим - миллий характер. ва бошқалар.

Сўнгги романнинг кейинги тақдири тўғрисида маълумот бераман. 

"Меҳробдан чаён" романи ҳақида. Романнинг яратилиш тарихи 1928 йили бирин кетин кўп нусхада босилган, эл орасида бу асар ҳам севиб ўқилган. Романнинг мавзуси ва унда тасвирланган воқелик тўғрисида ёзувчининг ўзи айтиб қўйибди. Бу роман "Ўткан кунлар"ига қараганда бошқачароқ ёзилган. Бунинг сабабларини очишга ҳаракат қиламан. "Ўткан кунлар" романи устида кечган можаролар адибни қўрқитиброқ қўйган бўлса керак, тарихий воқеаларга эҳтиёткорлик билан ёндашади. Аввало, бу асарида бош қаҳрамонни “Меҳнаткаш халқ” орасидан танлайди. Аммо ўзи ният қилган Қўқон хонлиги саройидаги иллатларни фош этиш мақсадида Анварни етаклаб саройга олиб киради”. Шу жиҳатдан "Меҳробдан чаён"да давр зуғуми, таъсири муайян даражада сезилади. Адибда гоҳо тарафкашлик тенденциозлик майллари кўринади. Аммо барибир амалда ёзувчи реализм йўлидан чекинмайди. Тарихий ҳақиқатни мумкин қадар ҳаққоний ифодалашга эришган. Асар қаҳрамонларини ўзи таъкидлаганидек, “Ўзбек тарихининг ҳазими кўтарган қадар ўз холича олишга” тиришганлигини сезиш мумкин. Ёзувчининг реалистик маҳорати айниқса, Солиҳ маҳдум образида ёрқин кўринади. Иложи борича, “унинг шахсига хиёнат ва бўхтон қилишдан сақланиб, орттирмай ва камитмай ўқувчига тақдим” этади. Шу боисдан ҳам бу образ характер даражасига кўтарилган ва ишонарли чиққан. Талабаларга Анвар, Раъно, Солиҳ Маҳдум, Султон Али Мирзо, Абдураҳмон домла, Сафар бўзчи образлари тўғрисида алоҳида-алоҳида маълумотлар бераман.

Қишлоқ хўжалигини коллективлаштириш мавзусида битилган “Обид кетмон” қиссаси ҳам ўзбек адабиётида ўзининг талай фазилатлари билан эътиборга лойиқдир. Аввало адиб қиссада Обид кетмон, Берди татар, Хатиб домла, Домла Мухсин сингари баркамол характерлар яратади. Икинчидан, ёзувчи инсон шахсига ёндашишда ўша даврда одат тусига кирган тор “Синфийлик” доирасидан чиқиб, умуминсоний қадриятларни асраш, ардоқлашга куч топа олди. Бу жиҳатдан романнинг бош қаҳрамони Обид кетмон характери ибратлидир. 

- Обид кетмон - тадбиркор деҳқон;

- Обид кетмон - колхоз раиси;

- Обиднинг динга муносабати;

А. Қодирий ана шундай умрбоқий асарлари билан орамизда яшаб юрибди.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1. Қодирийнинг ҳаёт йўли, қисмати

2. Илк ижоди намуналари.

3. Роман ва замон.

4. "Ўткан кунлар"нинг мавзу ва муаммоси.

5. Отабек ва Юсуфбек ҳожи.

6. "Меҳробдан чаён" фазилатлари.

7. Солиҳ Маҳдум характери.

8. Анвар ва Раъно. 

9. Обид кетмон - ўзбек адабиётида янги характер сифатида.

10. А. Қодирий ҳикоялари.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.А.Қодирийнинг ўзбек адабиётида тутган ўрнини қандай баҳолаш мумкин?

2.А.Қодирийнинг ҳаёт йўли қандай кечди?

3.А.Қодирий қачон ва қаерда, қандай оилада туғилган?

4.Қодирий инқилобни қандай кутиб олди ва қаерларда ишлади?

5.А.Қодирийнинг совет ҳукуматига ва совет ҳукуматининг Қодирийга муносабати қандай бўлди?

6.Қодирий нега қатағон қилинди?

7.Қодирийнинг ижоди қачон бошланди?

8.Илк шеърлари ва насри ҳақида гапиринг.

9.Қодирий жадидчилик ҳаракатига қҳшилганми?

10.«Жувонбоз» ҳикоясининг мавзуси ва асосий ғояси.

30-31-32-33 МАВЗУ: АБДУЛҲАМИД ЧЎЛПОН ҲАЁТИ ВА ИЖОДИ

РЕЖА:

1.Чўлпоннинг таржимаи ҳоли.

2.Чўлпон шеъриятининг мавзу ва образлари, бадиий хусусиятлари.

3.Чўлпон прозаси.

АДАБИЁТЛАР:

1.Озод Шарафиддинов. Чўлпон.Т., 1991.

2.Наим Каримов. Чўлпон.Т., 1991.

3.Лазиз Азиззода. Чўлпон ким эди? «Ёшлик» журн.,1988 йил10-сон

4.Чўлпон.Адабиёт надур.Т., 1994.

5.Чўлпон. Асарлар. 3-жилдлик.Т.,1994.

Чўлпон 1897 йили Фарғона вилоятининг Андижон шаҳрига қарашли Қатортерак маҳалласида туғилди. Чўлпоннинг отаси Сулаймон Мулла Муҳаммад Юнус ўғли (1874-1929) Андижонннинг обрўли кишиларидан бўлиб, савдо-сотиқ ишлари билан шуғуллланган. У кўпроқ газлама савдоси билан шуғуллангани боис рус савдогарлари билан ҳам алоқа боғлаган. Шарқий Туркистонда-Қашқарда ҳам савдо ишларини кенг йўлга қўйган. Ўша даврдаги андижонликлар тили билан айтганда Сулаймон баззоз ўз даврининг илғор зиёлиларидан бўлиб, «Расво» тахаллуси билан шеърлар ҳам ёзган. Шу шеърлари асосида девон тузган. Чўлпоннинг онаси Ойша ая 14 фарзанд кўрган, аммо улардан 4 нафаригина омон қолган, бошқалари гўдаклигидаёқ нобуд бўлган. Абдулҳамид оиланинг тўнғич фарзанди бўлиб, Комила (1902), Фозила (1905) ва Фоиқа (1908) каби сингиллари бўлган.

Чўлпон дастлаб мадрасада, сўнг рус-тузем мактабида таълим олди. В.Яннинг 1933 йилга оид кундаликларида Чўлпон хотиралари берилган бўлиб, унда айтилишича, шоирнинг отаси уни руҳонийлар даврасига олиб кирмоқчи бўлган. Мадрасада Истамбулдан келган қуръонни ёд билган бир турк қўлида сабоқ олган. Сабоқлардан сўнг янги рўзномалар сотиб олиб, унинг мутоаласи билан шуғулланган. Сўнг Тошкентга миллий ёзувчи бўлиш ниятида кетади. Бу воқеа 1913-1914 йилларда рўй беради. Мутахассислар Чўлпон ижодининг бошланишини ҳам ҳудди шу йиллардан белгилайдилар. Чўлпонннинг ўзи эса шу йилларда Фитрат таъсирида бўлганлигини, ўзбек шеър тузилишини ислоҳотчиси сифатида эски араб-форсча шакллар ва шаблонлардан ҳоли бўлган жонли, реал халқ тилида шеърлар яратганлигини ёзади.

Чўлпон 1917-1918 йилларда Убайдуллахўжа, Мирмуҳсин ва бухоролик Абдулҳамид Ориф ўғли биргаликда Оренбургга бориб, Бошқирдистон ҳукумат раисининг секретари вазифасида хизмат қилган. Оренбург сафаридан қайтгач, 1919-1920 йилларда Тошкентда «Иштирокиюн» (1920 йилдан «Қизил байроқ» деб аталган) газетасида ва бошқа вақтли нашрларда публицистик мақола ҳамда шеърлари билан қатнашади. 1919 йилнинг куз ойларидан бошлаб Фарғона вилоятининг миллий ишлар жумҳуриятининг органи – «Янги Шарқ» газетасида сўнг, 1921-1922 йилларда Фитратнинг таклифи билан «Ахрори Бухоро» газетасининг мухаррири лавозимида ишлади. Бахтга қарши Бухоро инқилобини тайёрлаган кучларга қарши кураш бошланиб, Бухоро Халқ Жумҳуриятининг Ўзбекистон билан қўшиш ҳаракати авж олганида Фитрат ўз ҳаётини сақлаб қолиш мақсадида Москвага кетади ва Лазерев номли институтда илмий иш билан шуғулланади. Шу муносабат билан Бухорони тарк этишга мажбур бўлган Чўлпон Тошкентга келиб ижодий ишларини давом эттиради. 1923 йилда Андижонга бориб, «Дархон» газетасида ишлай бошлайди.

1924 йилда жуҳурият раҳбарларининг ташаббуси билан ҳаваскор труппалирида қатнашаётган 24 нафар ўзбек йигит ва қизлари Москвада ўзбек маорифи уйида ташкил этилган ўзбек театр студиясига ўқишга юборилади. Улар орасида Аброр Ҳидоятов, Етим Бобожонов, Маннон Уйғур билан бирга Чўлпон ҳам бор эди. Чўлпон бу йилларда театр студиясида таржимон, бадиий раҳбарлик лавозимларида ишлар эди. Бу даврда Москвадаги адабиёт ва санъат институти ёхуд академияда таҳсил олганлиги ҳақида ҳам маълумотлар бор.

Чўлпон 1932 йилда Москвага боради. СССР Халқ Комиссарлари Кенгашида таржимон бўлиб ишлайди. Чўлпоннинг ўз тақдири устида қайғуриши ва хавотирланиши учун барча асослар бор эди. Боту иши юзасидан қамалган маҳбуслар бошқа ўзбек зиёлилари қаторида Чўлпонни ҳам айблаб, уни бадном этувчи маълумотлар берган эдилар. Олтой (Бокс Кориев) жумҳуриятидаги иккинчи аксилинқилобий гуруҳ аъзоларини санар экан Чўлпоннинг номини ҳам унутмаган эди. 

Чўлпон 1934 йилда Тошкентга қайтиб келади. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси сафига қабул қилишларини сўраб ариза беради. Уюшмага қабул қилинмагач, Ўзбекистон партия ташкилотининг саркотиби Акмал Икромовга мурожаат қилишга мажбур бўлади.

Чўлпон 1934 йилнинг 13 июлида – Усмон Носирдан бир кун аввал НКВД ҳодимлари томонидан қамоққа олинди. 1938 йил 4 октябрида эса Тошкент яқинидаги ҳилват жойларнинг бирида отиб ташланди.

Маълумки, Чўлпон адабиётнинг барча жанрларида ижод қилди. Унинг деярли барча асарлари юксак савияда яратилди. Аммо 20-йилларнинг иккинчи ярмидан бошлаб Чўлпон асарларини тескари талқин этувчи мақолалар эълон қилина бошлади. 

Чўлпонни «халқ душмани» сифатида «фош этиш»га уруниш 1927 йилдаёқ бошланган эди. Ўша йили Айн (Олим Шарафиддинов)нинг «Қизил Ўзбекистон» газетасининг 14 февраль cонида «Ўзбек шоири Чўлпон» номли мақоласи эълон қилинди. Унда шундай дейилади: «Чўлпон йўқсул халқнинг шоири эмас. У миллатчи, ватанпараст, бадбин зиёлиларнинг шоиридир. Русларни ҳеч қанадй гуруҳга ажрата олмайди. Бутун руслар унинг назарида мустамлакачилардир. Чўлпон инқилобдан рози, фақат руслардан, русларнинг ватанда қолишидан рози эмас» Ушбу мақола барча жамоатчиликнинг диққатини жалб этди. «Қизил Ўзбекистон» газетасининг 1937 йил 17 май сонида Ойбекнинг «Чўлпон. Шоирни қандай текшириш керак?» номли мақоласи эълон қилинди. Унда О.Шарафиддинов мақоласи методологик жиҳатдан талабга жавоб бермаслиги, муаллиф бадиий ижоднинг ўзига хос хусусиятларини эътибордан соқит қилганлиги исботлаб берилди. Ойбек Чўлпон шеърияти айрим қусурлардан ҳоли эмаслигини эътироф қилгани ҳолда уни Пушкин билан таққослайди. Пушкин ижодини қандай принциплар асосида текширилса, Чўлпон ижодига ҳам шундай ёндошиш зарурлиги таъкидланади.

Чўлпон атиги 40 йил умр кўрди. У ўз даврининг нурли сиймоси сифатида замондошлари хотирасида қолди.

Чўлпон деганда кўз олдимизда тиниқ ва мусаффо осмонда ёрқин нур сочаётган порлоқ юлдуз намоён бўлади. Чўлпон деганда хаёлимизда адабиёт дунёсининг сўнмас ва йил сайин қалбимизга илиқлик, тароват, кўзимизга нур, онгимизга тиниқлик бахш этаётган, ҳузуримизга тобора яқинлашиб келаётган тонг юлдузидек шоир жонланади. Тоталитар совет тузуми ХХ аср адабиётининг тонгида пайдо бўлган ана шу энг йирик нурли юлдузларидан бирини маҳв этмоқчи бўлди. Аммо Чўлпон юлдузи сўнмаган эди, у шу кунларда янада равшанроқ, янада илиқроқ зиё таратмоқда. Унинг равшан ва илиқ нурлари қалбимизга ором бағишламоқда.

Чўлпон кўпроқ шеъриятда ижод қилди ва бу борада ўзбек шеъриятининг қадди бастини кўтарган, унга янгича шакл ва мазмун, янгича оҳанг ва либос кийдирган шоир сифатида машҳур бўлди. У ўзининг «Уйғониш» номли биринчи тўплами биланоқ мухлисларининг эътиборини тортди. Мажмуанинг номланишиданоқ шоирнинг эстетик идеали – миллат тақдири, халқ озодлиги, эрки эканлиги англашилади. Чўлпон шу илк тўплами билан миллатни уйғотишни, ўзликни англашни истади. Зеро, адабиёт, аввало, ўзни таниш, ўзликни танитиш кўзгусидир. Ана шу кўзгуда акс этиши лозим бўлган мўжиза фақатгина ҳақиқат бўлмоғи шарт. Ҳақиқатни ифода этиш учун эса ижодкор қалби ҳар қандай чекловлардан, занжирлардан ҳоли бўлиши даркор. Ана шундагина бадиий тафаккур эркинлигига эришиш мумкин. 

Чўлпон шеъриятга эрк куйчиси сифатида кириб келди. Рус чоризмининг миллатни таҳқирловчи, халқни камситувчи тадбирларини кўрган, қирғинларга гувоҳ бўлган шоир Октябрь инқилобини хурсандлик билан кутиб олди. Инқилобий ҳодисалардан қувона-қувона шеърлар битди, уларда миллатини, айниқса, ёшларни тезроқ ўзлигини англашга, халқ манфаатлари йўлида хизмат қилишга, она Туркистонни гуллатишга чақирди. Шоир ўзининг «Ўзбек ёшларига», «Қизил байроқ», «Биринчи май», «Уч йилдирки», «Октябрь қизи» сингари социалистик тузумни тараннум этувчи шеърлари билан замондошлари Ҳамза, Авлоний, Сўфизода кабиларга жўровоз бўлди. Чунки Чўлпон Октябрь ўзбек халқига ҳам озодлик беради, миллат ўз тақдирини ўзи ҳал қилади деб кутганди. Бу умиди аста-секин пучга чиқа бошлади ва шоир қалбида Ватан мустақиллиги, миллат ишқи, ўлка равнақи, озодлик дарди кучая бошлади. 

Бу жиҳатдан шоирнинг, айниқса, «Алданиш» ва «Эркинлик истаги» шеърлари ғоят ибратлидир. 1922 йилда ёзилган ҳар иккала шеърнинг сарлавҳасидан ҳам кўриниб турибдики, шоир октябрь тўнтаришининг алдамчи тузоғида беш йил жони қийналганини англади, унинг барча орзулари сароб бўлиб чиқди: 

Мен уни ҳаёлий, тотли бир севиш,

Илоҳий бир муҳаббат, ишқ билан севдим.

Беш йил, шунинг учун беш англайиш..

Ёниш, куйишларим оҳ, энди билдим.

Оҳ, энди билдимки, барчаси ҳаёл,

Барчаси бир тотли роҳат туш экан.

Кет, йўқол кўзимдан, ҳақиқат, йўқол,

Бағримга ботмоқда оғули тикан.

Чўлпон она юртининг бегона қўл тегмаган момиқдай оппоқ бўйнига истибдод занжири янада қаттиқроқ тортилганлигини англайди. Чинакам халқ шоирининг эркин кўнгли эса «бу сиқиқ, бу боғланган, бу эгалик» асосига қурилган турмушга кўниколмайди ва энди «тор қафасдан ўзини қутқаргали» уринаётган, интилаётган халқини «қўзғолиш»га , эркинлик, ўзбошлилик йўлида ўлим бўлса-да, қайтмасликка чақиради. Йигирманчи йилларда яратилган шеърларида Чўлпон мустамлакачилик сифатида «кишан» образига кўп мурожаат қилди. Унинг занг босган ҳалқаларидан азоб чекаётган халқини қўзғолишга даъват этади. Шоирнинг «Кўнгил», «Халқ», «Куз», «Кўклам келадир», «Мен ва бошқалар», «Гўзал», «Бузилган ўлкага», «Бинафша» каби шеърлари озодлик туйғулари билан тўйдирилган, ўқувчи қалбида истиқлолга чексиз муҳаббат уйғотадиган асарлардир. Бу шеърлар мазмунан бир-бирини тўлдиради, бойитади, истиқлол дарди биридан иккинчисига кучайиб, озодлик тўлқини пўртанага айлана боради.

1921 йилда ёзилган «Куз» шеъри шоирнинг илк тўплами «Уйғониш»дан ўрин олган. Шеър сиртидан қараганда табиат тасвирига, куз фаслининг турфа рангларини ифодалашга бағишлангандек туюлади. Аслида эса мустамлака занжирида азоб чекаётган «оғриқ, мағлуб, тутқун Шарқ»нинг аянчли аҳволи, унинг баҳори тугаб хазон фаслини бошидан кечираётгани тасвирланади. Мустамлакачи «ғолиб ғарб қонга тўлган кўзлари»ни ўйнатиб, куз тимсолида намоён бўлади. У шу қадар даҳшатлики, қонга тўлган кўзларини бўрон каби ўйнатиб, қора булут тўдасини етаклаб келиб бутун Шарқнинг устига ёпгач, «оғу тўла ўқларини» ортган қўшини билан Шарқ ёзининг бағрини жароҳатлайди. Кўкда учаётган қарғалар эса бало-қазодай очкўзлик билан ўлжа излайди.

Кўрамизки, шеърда қўлланилган ҳар битта бадиий унсур катта ижтимоий маъно ташийди. Ундаги ҳар бир байт тугал бир манзарадир. Табиатнинг рангин лавҳалари кўз ўнгимизда қуюқлашиб, ҳаётнинг аниқ суратига айланади. Кузнинг ўзига хос белгилари, ранглари, кўриниши табиий фаслнинг манзараларини эмас, балки тутқунликда кечаётган халқ ҳаётининг ачинарли ҳолатини намоён қилади. Натижада Шарқ, /арб, Бўрон, Ёз, Куз, қарға, қиш тимсолларининг ижтимоий маъносини тез тушуниб оламиз. Шеърнинг сўнгги икки мисраси жуда катта аҳамият касб этади. Шоир:

Бутун борлиқ чоғлиқ ўчиш олдида,

Совуқ!.. қора қишга кўчиш олдида

дер экан, истибдод исканжасида сўнгги нафасини олаётган Туркистон Шарқининг эртасидан даҳшатга тушади. 

Чўлпон ўзининг машҳур ғазаллларидан бири «қаландар ишқи»да «Муҳаббат осмонида гўзал Чўлпон эдим, дўстлар» дея мурожаат қилган эди. Бу муҳаббат, менимча, интим маънодаги севги эмас, балки биринчи галда она юрти – гўзал Ўзбекистонга бўлган буюк муҳаббати, дил изҳоридир. Шу маънода шоирнинг энг эътиборли «Гўзал» шеърида кўзда тутилган маъшуқа ҳам, аввало, юртдир. Ҳа, шоир «суйган суюкли шунчалар гўзал»ки унинг ҳусни жамоли, таровати таърифга сиғмайди, тасвирига қалам ожиз. Халқ таъбири билан айтганда «Ой деса оғзи бор, кун деса кўзи!» Шеърдаги лирик қаҳрамон ҳолати ўқувчи қалбига тез ўтади. Боиси Чўлпон шеъриятининг руҳияти ҳамиша шоирнинг табиий кайфияти билан уйғун тарзда ифодаланади.

Чўлпоннинг она юртига бўлган муҳаббати унинг ҳар бир дарахтига, ундаги ҳар бир новдага, новдадаги куртакка, тупроқдаги майсага бўлган муносабатида кўринади. Зеро, юқорида таъкидлаганимиздек, шоир шеърларида табиат унсурлари халқ ҳаёти ҳақидаги ҳақиқатни айтишга бир восита вазифасини адо этади. Бу жиҳатдан Чўлпоннинг йил фасллари саналмиш баҳор, ёз, куз ва қишга бағишланган шеърлари характерлидир. Инқилобдан сўнг ўзбек шеъриятида баҳорни Октябрга, кузни фаровон, тўкин-сочин социалистик турмушга нисбат бериш урфга айланганлиги бугун сир эмас. Шундай пайтда ёлғиз Чўлпоннинг куз тимсолида мустамлака ўлканинг хазонрезги манзарасини, баҳор рамзида эса севинчи ўлган, «Кўзларида ҳар қайғудан бир йиғи» отилган («Кўклам қайғуси» шеърида) ҳасратлари, фиғонлари ортган(«Баҳор ва мен») инсон ҳолатини акс эттирди.

Ҳа, Чўлпон элини, юртини Мажнун бўлиб севган шоир эди! Ахир, бундайин дилрабо, бундайин бебаҳо, юлдуз тушида кўриб ошиғу шайдо бўлган, шамол бир марта кўрибоқ ақлу ҳушини йўқотиб «тоғу тошлар ичра истаб» юрадиган, қуёш эса ўнгида кўриб ишқида куйган «Ойдан-да гўзал, кундан-да гўзал» Ватанни ер шарининг қайси нуқтасидан топиб бўлади?! Шунинг учун ҳам уни асраб қолиш шарт. Халқ бунга қодирдир, фақат уни ўз қудратига ишонтира билиш даркор. Чунки:

Халқ денгиздир, халқ тўлқиндир, халқ кучдир,

Халқ исёндир, халқ оловдир, халқ ўчдир!

Халқ эса жим, қулликка кўниккан. Негаки унинг қудратини сўндирдилар, оловга сув пуркадилар, мутеликка ўргатдилар, тақдирга тан беришга мажбур қилдилар. Натижада у кишанлар билан ошно тутиняпти, исёнкорлик руҳи сустлашди, ўзлигини унутди. Шоир шунинг учун уни ҳушёрликка чақириб ҳайқиради:

Кўнгил, сен бунчалар нега

Кишанлар бирла дўстлашдинг?

На фарёдинг, на додинг бор

Нечун сен мунча сустлашдинг?

Ушбу шеърнинг охирги бандига, айниқса, алоҳида урғу бериш лозим бўлади. Бир вақтлар инглиз мустамлакачиларига қарши истиқлол байроғини кўтариб чиққан бенгал шоири Назрул Ислом мазлум халқига «Туғилгансан озод, мангу озод бўлиб қол!» деб мурожаат қилган, бу даъватни қалбига жо қилиб курашга отланган ҳинд халқи эса Ватанини босқинчилардан халос этганди. Чўлпон ҳам халқ истаги юртни озод қилиш эканлигини ангалаб, унга:

Тириксан, ўлмагансан,

Сен-да одам, сен-да инсонсан

Кишан кийма, бўйин эгма,

Ки сен ҳам ҳур туғулғонсен!

дея мурожаат қилади.

Шоирнинг «Бузилган ўлкага» шеъри ўша даврда ҳам, кейин ҳам катта шов-шувга сабаб бўлди. Чўлпоннинг бошига тушган кўп қора кунлар айнан мана шу шеър туфайлидир. Чунки унда шоир ўзбек тупроғида рўй бераётган фожиали воқеаларни рўй-рост тасвирлади. Худди шу асар билан бир пайтда яратилган «Ёнғин» шеърида шоир сарлавҳадан кейин «Таланмаган, йиқилмаган ер йўқ. Гўдаклар найза бошида!» деган хабарни келтиради. Назаримда, мана шу хабар «Бузилган ўлкага» шеърининг яратилишига туртки берган. «Ёнғин»да қизил аскарларнинг шафқатсиз қирғинидан «Шундай катта бир ўлкада йиқилмаган, таланмаган уй» қолмаганлиги, босқинчи алвастилар эса ўз қилмишларидан хурсанд бўлиб, «ўликларни тўплашиб ўт» қўйиб исинаётганлиги, тоғларга чиқиб кетиб паноҳ топган бутун-бутун қишлоқ аҳолисини қувиб тоғ-тошларга ҳам чиқиб борганлиги, натижада «Подаларнинг яйловида бўрилар қонга тўйиб» увлаётгани тасвирланади. Бу фикрлар, шубҳасиз, «Бузилган ўлкага» шеъри билан ҳамоҳангдир.

Туркистон деб аталган улкан бир ўлкада амалга оширилаётган нохақликлар, адолатсизликлар, зўравонликлар Чўлпоннинг қаҳрини қўзғатди. Ҳақсизликка қарши кўтарилган халқ фарзандлари аёвсиз жазоланаётганлигини, босмачиликка қарши кураш баҳонасида бегуноҳ халқ бошига не-не қора кунлар солинганлигини Чўлпон ўз кўзи билан кўрди. Бу шеър сарлавҳасидан тортиб охирги мисрасигача қизил мустамлакачиларнинг қабиҳ сиёсатини буюк бир жасорат билан очиб ташлайди. Мана бу даҳшатли манзараларни шоир ўйлаб чиқарган деб бўлмайди.

Ўзининг мазмун моҳияти, образлар тизими билан асримизнинг 20-йилларидаги мислсиз тарихий фожиа даҳшатларини юксак бадиий маҳорат ва ҳаққоний тадқиқ қилиш кўлами билан бу шеър ўша машъум бадиий солномасига айланиб қолди.

Шеър:

Эй, тоғлари кўкларга салом берган зўр ўлка,

Нега сенинг бошинг узра қуюқ булут кўланка?

деган мурожаат билан бошланади. Бу «зўр ўлка»нинг бағрида жаннат кавсаридек покиза, «Садафларнинг донасидек топ-тоза» булоқлар шарақлаб қайнаб турарди. Табиати мусаффо эди, салқин сувлари ором бахш этарди, табиатдан қўноқлар роҳатланарди. Энди эса буларнинг бари мунгли ва қайғули, бағрида қўрқинч бордек! Нега? Аммо шоир бу ҳайқириғига жавоб ололмайди.

Чўлпоннинг «Жаҳон фотиҳлари чангалида эзилиб ётган Шарқ ўлкаларига бағишланади» деб эпиграф қўйилган иккинчи тўплами «Булоқлар»дан жой олган мазкур шеър шоирнинг ўзи томонидан «достон» деб номланган. Тўғри, ҳажми жиҳатидан (ҳаммаси бўлиб 56 мисрадан иборат) достон деб белгилашга лойиқ бўлмас, аммо унда кўтарилган муаммо, оҳанг ва ифода шаклларининг ўзига хослиги, Туркистон ўлкасида рўй бераётган даҳшатли воқеаларни кенг кўламда тасвирлай олиши уни лирик монолог асосига қурилган достон деб аташга асос бўла олади. Достон тўрт бўлимдан иборат бўлиб, ҳар бир бўлими ўзига хос шакл, ритм ва оҳангга эгадир. Биринчи бўлим, бошидан охиригача тўла маънодаги сўроққа йўғрилган. Унда шоир – лирик қаҳрамон она юрти – қўҳна Туркистонни сўроққа тутади. Сўроқнинг мантиқий давоми иккинчи бўлимдаги савол асосига қурилган мурожаатга таянади. Бўлимнинг ҳар бир мисраси «Нега?», «Нима учун?» деган саволлар билан бошланади. Ўқувчи беихтиёр бу саволларга жавоб излайди.

Учинчи, тўртинчи бўлимларда эса ҳайқириқ, курашга чақириқ оҳанглари кучлидир. Достондаги «ккланка» тимсоли қолипловчи унсур сифатида ишлатилганлиги билан диққатга сазовордир. Аслида дастлабки икки мисра «Кириш», сўнгги икки мисра эса «Хотима» тарзида келтирилган. Уларни ана шу «кўланка» ибораси мантиқан боғлаб туради. Аммо «Хулоса»да қўлланилган «кўланка» зиммасига залворли мазмун юклатилган. Гап шундаки, «кириш»даги «кўланка» зўр ўлканинг бошида, яъни тепаликда эди. «хулоса»да у халқнинг бўғзидан бўғиб ётган аждаҳо маъносини англатади.

20-30 йиллар матбуотда Чўлпоннинг бу шеърига қарши кўплаб танқидий мақолалар, ундаги ҳақиқатни рад этишга уринувчи жавоб шеърлар ёритилди. Танқидий мақолаларда «Чўлпон бизнинг шоир эмас», у бадбин, «миллатчи», «аксилинқилобчи» шоир деб хулоса чиқарилган бўлса, жавоб шеърларда Чўлпоннинг ижодкор сифатидаги «калтабинлиги», шаҳар ва қишлоқлардаги бир неча уйнинг вайрон бўлганини кўради-ю, аммо шу вайроналар устида барпо этилаётган гигант қурилишларни кўрмайди деган фикр илгари сурилади. Бу жиҳатдан пролетар шоири /айратийнинг «Тузалган ўлкага» деб аталган жавоб шеъри характерлидир.

Ана шу қаршиликларнинг барчаси оташнафас шоир Чўлпонни жисмонан маҳв этишга олиб келди. Аммо рост сўз абадийдир. Шу боис Чўлпонни маънавий жиҳатдан йўқотиб бўлмайди. Чунки у она халқнинг бағрига сингиб кетганди.

Чўлпон ўзбек адабиётини кўплаб ҳикоялар, драмалар ҳамда «Кеча ва кундуз» романи билан бойитди. Чўлпоннинг «Жаҳолат қурбони», «Доктор Муҳаммадиёр» ҳикоялари, «Ёрқиной», «Замона хотини» драмалари тўғрисида батафсил сўзлаб бераман. Кейин ёзувчининг ўзбек романчилигининг энг яхши асари «Кеча ва кундуз» (1934) романи ҳақида гапириб бераман. Романнинг мавзуси, ғоявий муаммоси, ифодаланган давр ва унинг асосий қаҳрамонлари Мирёқуб, Акбарали мингбоши, Зеби, Раззоқ сўфи кабиларнинг образи ҳақида студентлар билан суҳбатлашаман.

ТАЯНЧ ИБОРАЛАР:

1.Таржимаи ҳоли.

2.Шеърияти. Мавзу ва образлари.

3.Чўлпон – эрк куйчиси.

4.Чўлпон ҳикоялари.

5.«Кеча ва кундуз» романи мавзу ва муаммоси.

6.Асосий образлари: Зеби, Акбарали, Мирёқуб.

7.Романнинг бадиий хусусиятлари.

НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ:

1.Чўлпоннинг ўзбек адабиётида тутган ўрни.

2. Чўлпон ижодига муносабат ва унинг ўрганилиш тарихи.

3.Мустақиллик ва Чўлпон ижоди

4.Чўлпоннинг таржимаи ҳолини гапиринг

5.Чўлпон ижодининг бошланиши қайси йилларга тўғри келади?

6.Чўлпоннинг дастлабки асарлари қайси?

7.Чўлпон Октябрь инқилобини қандай кутиб олди?

8.Чўлпоннинг қатағон қилиниши сабаблари нимада?

9.Чўлпоннинг адабий мероси нималардан иборат?

10.Чўлпон ва жадидизм. 